User talk:માતૃભાષા અભિયાન/sandbox

અસ્તિત્વનો પાયો - માતૃભાષા

કુછ બાત હૈ કી હસ્તી મિટતી નહીં હમારી

સદિયોં રહા હૈ દુશ્મન દૌરે-જમાં હમારાઈ. મહમદ ઇકબાલ

ઇકબાલ સાથે આપણે સૌ સહમત થઈએ, આપણી ભાષામાં કશુંક એવું છે કે જે અસ્તિત્વ માટે મહત્વનું છે. એ આપણી ઓળખ કે સંસ્કૃતિ માટેનું કારણ છે પણ, વાસ્તવિકતાને ૨૧મી સદીના બીજા દશકાના મધ્યે આપણે ત્યાં કંઈક જૂદી છે.

આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે તાજેતરના દશમાં અને બારમાં ધોરણના ગુજરાતી વિષયના પરિણામ ઉત્તરોત્તરરીતે ખરાબ આવ્યાં છે. પણ એ વાતની બહુ ઓછા લોકોને ખબર હશે કે દશામા ધોરણના ગઈ સાલના ગુજરાતી વિષયમાં આઠ હજાર વિદ્યાર્થીઓને શૂન્ય માર્ક મળેલા હતા! ગુજરાતી કુટુંબમાં ઉછરેલા, ગુજરાતી માધ્યમમાં ભણેલાં વિદ્યાર્થીઓ ગજરાતી વિષયમાં શૂન્ય માર્ક મેળવે એ ઘટના કોઈ પણ ગંભીર ઘટના કરતા વધુ ગંભીર લેખાવી જોઈએ. કદાચ સમાજ દ્વારા નોંધ લેવાઈ નથી. અંગ્રેજી વિષયમાં કદાચ આમ જ હશે. એક કૉલેજના ગુજરાતી વિષયના દશ જવાબ પેપર જોયેલા તેમાંથી છ એક વિદ્યાર્થીઓએ વિષયના ખાનામાં ગુજરાતી શબ્દ અંગ્રેજીમાં લખેલા અને લગભગ એ સ્પેલિંગ પણ ખોટો લખાયેલો હતો. ભાષા પ્રત્યેના આ વિચ્છેદને ખરેખર આપણે ગંભીરતાથી લેવાની અનિવાર્યતા છે.

છેલ્લા કેટલાક વરસોમાં વ્યાપક રીતે ગુજરાતમાં થોડાક મહત્વના પ્રયત્ન થયેલા છે. નારાયણ દેસાઈ દ્વારા કાઢવામાં આવેલી ‘સાહિત્યયાત્રા’, ગુણવંત શાહ વડે યોજવામાં આવેલી ‘માતૃભાષા વંદના યાત્રા’, લગભગ પાસઠ જાહેર સંસ્થાઓ અને સહયોગી સંસ્થાઓ તરીકે સાથે રાખીને ગુજરાત સરકારે યોજેલા ‘વાંચે ગુજરાત’ અભિયાન થકીથી અને ‘માતૃભાષા અભિયાન’ દ્વારા હમણાં પંચોતેર જેટલી ‘પુસ્તકની પરબ’ના અન્ય પ્રકલ્પ વડે ભાષા માટે આશા જગાવનાર મહત્વના કાર્યો થયાં છે. ગુજરાતમાં અનેક સ્થાનોએથી ઘણી વ્યક્તિઓએ આ માટે પ્રયત્નો કર્યા છે. શિક્ષણ, સાહિત્ય અને સમાજ એકરૂપ બને તો સ્થિતિમાં કશોક વિધેયાત્મક ફેરફાર થઇ શકે. આજના યુવાનો અને વાલીઓ આ માટે ભાષા પ્રત્યે અભિમૂખ બને તેની અનિવાર્યતા છે.

યુવાનો વધુને વધુ મોબાઈલ અને કોમ્પ્યુટર વપરાશ કરતા થયા છે. આ ટેકનોલોજીનો પણ ભાષા સાહિત્ય માટે ઉપયોગ કરવો જોઈએ. ઈટરનેટમાં ગુજરાતી ભાષાની હાજરી સાવ નહિંવત છે. ભારતમાં ગુજરાતી ભાષા બોલનારની સંખ્યા આશરે કુલ વસ્તીના ૭% છે પણ, ઈન્ટરનેટ ઉપર આપણી ભાષાનું લખાણ બીજી ભાષાઓની સરખામણીમાં એટલું ઓછુ છે કે તેનું અસ્તિત્વ નગણ્ય છે. આપણી પાસે ગુજરાતી ફોન્ટસની એકવાક્યતા નથી. ગુજરાતી વિકિપીડિયામાં માંડ વીસેક સભ્ય હશે. થોડાક મિત્રો આ અંગે કાર્યરત છે. એકત્ર ફાઉન્ડેશનના રાજેશ મશરૂવાલાની જહેમતથી ગુજરાતી ઓ.સી.આર હવે લગભગ શક્ય બન્યું છે અને સાથે તેઓ ગુજરાતી સ્પેલ ચેકર પણ તૈયાર કરી રહ્યાં છે. ગુજરાતી લેક્સિકોનના પ્રયત્નોને બિરદાવવા જોઈએ.

આ લેખનો એ પણ એક ઉદ્દેશ છે કે આ ક્ષેત્રમાં જે મિત્રો કામ કરે છે તે મિત્રો પોતાના કાર્યની પ્રોફાઇલ મોકલે, જેથી લોકો આ પ્રયત્નોથી જાણકારી મેળવે. જે મિત્રો ગુજરાતી ભાષા વડે આર્થિક ઉપાર્જન કરી શકાય એવા પ્રકલ્પો વિશે જાણતા હોય તો તેને પ્રકાશમાં લાવે જેથી સવિશેષ યુવાનોને માર્ગદર્શન મળે.

માતૃભાષા અભિયાન એક જાહેર સંસ્થા છે. એના કાર્યોમાં સૌ કોઈ ભાષાપ્રેમીઓને આવકાર છે.

- રાજેન્દ્ર પટેલ

ઊર્ધ્વમૂલ (ભગવતીકુમાર શર્મા)

પ્રસ્તાવના

આ નવલકથાનો પહેલો મુસદ્દો છેક ૧૯૭૩ના અરસામાં લખેલો. નવલકથાની પૂર્ણાહુતિને થોડાંક જ પૃષ્ઠો બાકી હતાં ત્યાં અચાનક એ કૃતિમાંનો મારો રસ ઊડી ગયો. વહાણ કાંઠે ડૂબ્યું. મારે આમ બનવું અસ્વાભાવિક નથી. નવલકથા હું પૂરેપૂરા ઈન્વોલ્સમેન્ટ સહિત લખતો હોવાથી તેમાં જો ઝીણીયે તિરાડ પડે તો તરત આખું માળખું ઢગલો થઈ જાય છે. નવલકથાલેખન પરત્વે, એકાગ્રતા સહેજ ખંડિત થતાં જ વિકેટ ગુમાવી બેસતા બૅટઘર જેવી મારી સ્થિતિ છે.

આ અધૂરી હસ્તપ્રત પાંચેક વર્ષ પડી રહી – એક કાળજીવંત મિત્રને ત્યાં. મનમાં એક કાળજીવંત મિત્રને ત્યાં. મનમાં એનું સેવન તો ચાલ્યા કરતું હતું. દરમિયાન અન્ય એક વિષયવસ્તુ પરથી નવલકથા લખવાના બે અલગ પ્રયત્નો કર્યા. બંને વાર થોડાં થોડાં પૃષ્ઠો લખાયાં, પણ કાંઈ ગોઠ્યું નહિ. હવે હું ક્યારેય નવલકથા નહિ લખી શકું એવું મને મનોમન સતત લાગતું હતું. સ્વાસ્થ્ય, વ્યસ્તતા આદિનાં વ્યવધાનો નધતાં જતાં હતાં.

બે’ક વર્ષ પહેલાં એક દિવસ વિચાર આવ્યો : જોઉં તો ખરો, સમયના આટલા અંતરાલ પછી પેલી અપૂર્ણ કૃતિ કેવીક લાગે છે ? તેમાં કંઈક શક્યતા છે ખરી ? મિત્રે હસ્તપ્રત હેમખેમ સાચવી હતી. વાંચી. શક્યતા તો હતી. પેલી બીજી બે નવલકથાઓના અધૂરા મુસદ્દાઓ પણ વાંચી લીધા. મૂળ નવલકથામાં મૂલવિહીનતાની સમસ્યા ન હતી; બીજામાં હતી. પાત્રો પ્રથમનાં, સમસ્યા બીજાની એમ કરીને બધું માળખું નવેસરથી ગોઠવ્યું. અને આમ સાતેક વર્ષના સેવનને અંતે ‘ઊર્ધ્વમૂલ’ અવતરી. મારા પૂરતો તો અપૂર્વ કહી શકાય એવો પરિશ્રમ મેં આ કૃતિ પાછળ કર્યો છે. એક-બે નહિ, વારંવાર તે લખી છે. શબ્દેશબ્દ પર ધ્યાન આપવાની કોશિશ કરી છે.

હસ્તપ્રત તૈયાર થઈ ગયા પછી પરિસ્થિતિવશાત્ તેને ‘ગુજરાત મિત્ર’ દૈનિકની રવિવીરીય પૂર્તિમાં ધારાવાહી સ્વરૂપે પ્રકટ કરવાનો પ્રસંગ આવ્યો. સોંસરા વાર્તારસ વિનાની અને મુખ્યત્વે કથાનાયિકાનાં ચૈતસિક સંચલનો પર વિહરતી આ દીર્ધ નવલકથાને અખબારના વાચકો સમક્ષ રજૂ કરવી એ ‘ગુજરાત મિત્ર’નું સાહસ હતું; થોડાક વાચકોએ કચવાટ પણ વ્યક્ત કર્યો, છતાં અખતરો મહદ્ અંશે સફળ રહ્યો. તંત્રીશ્રી પ્રવીણકાંત રેશમવાળા, ભરતભાઈ રેશમવાળા અને વાચકોનો આભાર.

‘ઊર્ધ્વમૂલ’ નું સર્જન મારા પૂરતું એક આનંદસભર અનુભવ સમાન બન્યું છે. મેં નવલકથા પાસેથી તો કોણ જાણે, પણ નવલકથાએ મારી પાસેથી ઘણું કામ લીધું છે. મારી જે કાંઈ આછીપાતળી સર્જકતા છે તેનો તેણે કસ કાઢ્યો છે એમ મારે પૂર્ણ નમ્રતાથી કહેવું રહ્યું. આમ આ નવલકથા બૃહતકાય બની છે. છતાં મારું વલણ તેના વિસ્તારનું નહિ તેટલું પાત્રોના ચિત્તના પાતાલકૂપમાં ઊંડે શારકામનું રહ્યું છે. આ નવલકથાનો ગદ્યગોંફ ગૂંથવામાંયે મને આહલાદ મળ્યો છે. મારો આનંદ વાચકોનો પણ બની શકે તો કૃતિની અને મારી સાર્થકતા.

મૂલવિહીનતા – Rootlessness ની સમસ્યાને અહીં કેન્દ્રમાં તો રાખી છે, છતાં હું તેની બહુપરિમાણી તથા કલાત્ક મીમાંસા કરી શક્યો છું કે કેમ તે કહેવું મારે માતે મુશ્કેલ છે. મારી આગલી નવલકથા ‘સમયદ્વીપ’થી સવિશેષપણે મારું મન રહી રહીને આપણાં મંદિરો, ધર્મગ્રંથો અને પરમતત્વ વિષેની અભીપ્સા ઈત્યાદિ તરફ વળતું રહ્યું છે. ‘ઊર્ધ્વમૂલ’ માં પણ અંતિમ ખંડમાં તેનો સઘન સ્પર્શ છે. ‘ઊર્ધ્વમૂલ’ લખાયા પછી તો સમસ્યા અને આ અભીપ્સા વિષે વધારે વિચારવા – અનુભવવાનું બન્યું છે. હ્યદગત પ્રશ્નો વિશેષ તીવ્ર બન્યા છે. કશાકની શોધનું વલણ વધુ ઉત્કટ બન્યું છે. સંભવ છે, ભવિષ્યે એમાંથી વળી કોઈક આકાર ઊતરે.

આ નવલકથાના સર્જનમાં ઘણા મિત્રોએ ઊંડો રસ લીધો છે. અધૂરી હસ્તપ્રત મનહરભાઈએ ન સાચવી હોત તો ? પૂરી નવલકથાના પ્રથમ વાચક પણ તેઓ જ ભાઈ રવીન્દ્રે તો બહુ ધ્યાન અને ધૈર્યથી આ નવલકથા સાંભળીને ઉપયોગી સૂચનો કર્યા છે. અંતે આ નવલકથા સંદર્ભે વાચકોને ઉદ્દેશીને માધવ રામાનુજની આ પંક્તિ ઉલ્લેખી છે :

‘હળવે તે હાથ ઉપાડજો રે

અમે કોમળ કોમળ !’

-	ભગવતીકુમાર શર્મા — Preceding unsigned comment added by માતૃભાષા અભિયાન (talk • contribs) 07:09, 6 November 2015 (UTC)