User talk:39.48.49.195

Hameed Gozai A<C

مهاڀارت، سنڌ ۽ ڪرشن ڀڳوان جو ڪردار (حصو پهريون)

رفيق کوسو

“درهم يادهي يَدهانت، شَري يَو انبت ڪهستريه نه دوئِي” ترجمو__“ڪشتري لاءِ ڌرم يُدھ کان وڌيڪ ٻي ڪا به شي اهميت لائق ناهي ۽ نه ئي ڪا شي اطمينان بخشيندڙ آهي” ڪرشن ڀڳوان ۽ ان کان علاوه ڪرشن ڀڳوان ارجُن کي ائين به چوندو آهي ته “اي ارجُن اهڙي جنگ جنهن جي ڪنهن کي جوٽڻ جي ڪا به خواهش نه هُجي پر توهان جي ارادن جي خلاف جيڪڏهن اها توهان تي مُسلط ٿئي ته تنهن وقت جنگ نه ڪرڻ ڌرم جي اَوشَڪتا بڻجي ويندي آهي” اهي ته هُيا اُهي اَشلوڪ جن ۾ مهاراج شَري ڪرشن ارجُن کي مهاڀارت وڙهڻ لاءِ اُتساهي رهيو هو ۽ اها جنگ مهاڀارت هندستاني تاريخ اندر هڪڙي وڏي مَها جنگ هُئي جنهن ۾ ٻنهي پاسي ارڙنهن ڏينهن اندر ارڙنهن لک ويڙهاڪ موت جي نند سُمهاريا ويا هُئا__ ۽ مهاڀارت اُها ئي جنگ هُئي جنهن ۾ انهي وقت جا هڙئي اسٿر (وڙهڻ جي اوزارن جِي طاقت جو سرچشمو) جي ميدان ۾ استعمال ڪيا ويا هُئا. مهاڀارت آخر ڪنهن جي جنگ هُئي!؟____ڇا اها جنگ پانڊئو جي اولاد ارجُن جي جنگ هُئي؟__يا اها جنگ مهاراج دِتراشٽر جي پُٽ دُرهيوڌن جي هُئي؟__ يا ڇا اها جنگ سُورج ديوتا جي پُٽ ڪَرن (سُوريا پُتر ڪَرن) جي زندگي جي پَري وَرتن (انقلاب) جي جنگ هُئي؟ يا ائين چئجي ته اها جنگ  دروپدي جي وَسترهَرڻ (بي عزتي) جي خلاف پيدا ٿيل پلاند جي جنگ هُئي___يا اڃا ائين ته ڇا اها جنگ ڪرشن ڀڳوان جي طرفان مَڙهيل هُئي يا وري اڃا اهو سوال ڪجي ته ڇا اها جنگ ڌرم جي بقا لاءِ هڪڙي وڏي جدوجهد هوئي!؟ دنيا جي ادب اندر هومر جي اوڊيسي کي جيترو مقام حاصل آهي ان کان هزار دفعا وڏو مقام ادبي دُنيا اندر مهاڀارت جو آهي___مهاڀارت هندستان جي عوائلي سنسڪرت ۾ لکيل هڪڙي شاهڪار تاريخي دستاويز سان گڏ هندستان جي هزارين سالن کان هندو مذهب جي عقيدت جِي مظبوط ڪڙِي به آهي__۽ اُنهي مهاڀارت مان هندو مذهب جي پاڪ ڪتاب “گيتا” جي وجود جو ظهور به مليو___دنيا جي هر مذهب وٽ پنهنجو مخصوص ڪتاب آهي اهڙي طرح مهاڀارت مان نڪتل گيتا جا باب به هندو مذهب جي ڪڙي آهن___۽ انهي گيتا جو ويدن کان اڳ هن مهل تائين پنهنجو شاندار روحاني حيثيت قائم آهي__پڙهندڙ دوستن لاءِ هتي اها نشاندهي به ڪجي ٿي ته مهاڀارت وارو دستاويز هزارين سال اڳ هڪڙي جنگ جي داستان جو قصو آهي، جنهن ۾ انيڪ ڪردار آهن، جنهن ۾ رومانس به آهي ۽ مظبوط منظر ڪشي سان گڏوگڏ انهي اندر هڪڙي شاهڪار جنگ جو احوال به چٽيل آهي جيڪو انهي وقت جي هڪڙي تمام وڏي جنگ جي داستان به آهي__جنهن ۾ تقريبن هندستان جي سڀني رياستن کان ويندي سنڌ به حصو وٺي ارجُن ۽ ڪرشن ڀڳوان جي خلاف جنگ جي ميدان ۾ پير پاتو هو. انهي سان گڏوگڏ مهاڀارت اندر بيان ٿيل هڙئي ڪردار اهڙا ته مُعجزاتي آهن جو پڙهڻ ۽ غور ويچار ڪرڻ کان پوءِهڙئي حواس ڄڻ مهاڀارت جي ڪردارن سان سلهاڙجي انهي تاريخي تسلسل ۾ جذب ٿيو وڃن. مهاڀارت تي دنيا اندر ڪيترائي تنقيدي جائزا لکيا ويا آهن__انهن تنقيدي جائزو لکندڙن منجهان ڪيترن ئي ليکڪن مهاڀارت اندر ڪرشن ڀڳوان کي مهاڀارت جو وِلين سڏيو آهي ۽ اهو ساڳيو خيال پاڻ به هتي پيش ڪيون پيا ته سڄي مهاڀارت جنگ اندر سڀني ڪردارن ۽ رياستن کي ويڙهائڻ وارو ڪرشن ڀڳوان ئي هُيو__۽ وري ٻئي پاسي هندو عقيدي جي ماڻهن لاءِ شري ڪرشن ڀڳوان ديوتا جو روپ ڌاري ڌرتي تي آيو هو__اُنهي سان گڏوگڏ عيسائيت مذهب جا هزارين پيروڪار ڪرشن ڀڳوان کي حضرت عيسٰي جو پي به ڪوٺين ٿا ۽ انهي عيسائيت مذهب وارن جو خيال آهي ته ڪرشن ڀڳوان ئي حقيقي طور عيسٰي جو پي يعني هِن پراڪرتي جو خالق ۽ مالڪ آهي__مهاڀارت واري جنگ جڏهن لڳڻ تي پهتي هُئي ۽ جڏهن ڪرشن ڀڳوان اَرجُن جي رَٿ (جنگ جي ميدان ۾ رَٿ هلائيندڙ تنهن وقت ان کي چيو ويندو هو جيڪو يوڌا (جنگجو اڳواڻ) جي رٿ کي گهوڙن سان هلائيندو آهي ۽ ان وقت جنگ جو اصول هو ته رٿ هلائيندڙ کي ڪڏهن به ڌڪ ناهي هڻڻو هوندو) کي ڪاهي مهاڀارت واري جنگ جي ميدان تي دُرهيو ڌَن جي فوج جي مدِمُقابل ٿيو هو ته اَرجُن ان وقت جنگ ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو___جنگ جي انڪار تي ڪرشن ڀڳوان ارجن کي هر بار قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هُئي ته جنگ جوٽڻ ڌرم کي بچائڻ جو عمل آهي. “هي سڄي پراڪرتي ۾ مان ئي آهيان، هي سِج، هي چنڊ، تارا، هر جيو مُنهنجي اشاري تي هلي پيو___هي دنيا جا سڀ يوڌا (جنگجو) مان ئي آهيان__۽ انهي سڀني وٽ جيڪا طاقت آهي اها به منهنجي ڏنل آهي___۽ اڄ هن مهاڀارت جي ميدان ۾ فوجون جيڪي ٻنهي پاسي وڙهي رهيو آهن انهي سڀني کي مان ئي پيو وڙهايان___انهي سڀني وٽ جيڪي اَسٿر (جنگي طاقتور هٿيار) آهن اهي به کين منهنجا عطا ڪيل آهن___ هي جنگ دنيا جي اتحاذ جي نمائندگي ڪندو اَرجن___۽ جي تون هي جنگ نه وڙهندين ته اتحاذ توکي ڪڏهن به پنهنجي آغوش ۾ جاءِ ڪان ڏيندو____هي يُڌ ڪرڻ منهنجي اِڇا (مرضي) آهي____۽ ارجن هن جنگ ڪرڻ وقت تون ڪڏهن به پنهنجي پاڻ کي دروهي (ڏوهي) نه سمجهائن جو مان ئي توکي هي جنگ ڪرن لاءِ چوان ٿو___۽ ارجن هن جنگ ۾ مرڻ وارو به مان  آهيان ۽ مارڻ وارو به مان ئي آهيان____هِن جنگ ۾ وڙهندڙ سڀ يُوڌا منهنجي ئي عڪس آهن___هن جنگ ۾ مها اُستاد ۽ رِشي پشُو رام جا سڀ اسٿر به منهنجي طرفان ڌان (ونڊ) ٿيل آهن___هي گنگا پُٽ ڀيشم به مان آهيان__۽ هِن جنگ ۾ وڙهندڙ آچاريه دُروڻ (آچاريا دروڻ ارجُن ۽ ارجُن جي پنجن ئي ڀائرن جو استاد جنهن هُنن کي جنگ جي فن کان ويندي اسٿرن کان واقف ڪرايو هو) به مان ئي آهيا____ارجُن هي جنگ مان ئي وڙهان ٿو___ ۽ هن جنگ ۾ کٽڻ وارو به ما ئي هوندس ۽ هارائڻ وارو به مان ئي هوندس__زندگي جي هر مهور ۾ مان ئي آهيان ۽ مان ئي سنسار جو ديوتا آهيان___مان ئي گلن جي خوشبو ۾ وسندو آهيان ۽ مان ئي ڪرشن ڀڳوان هر جيو جي نسب ۾ سمايل آهيان___تون ڪنهن به شي جو ڀَئي (خوف) نه ڪر___هي جنگ دنيا جي وڏي اتحاذ جو حساب ڪتاب آهي___ جنهن ۾ مان ئي هاريندس ۽ مان ئي کٽيندُس___ شِو ديوتا کان ويندي هَنومان ۽ سورج ديوتا کان ويندي سڀ سارو دنيا جو ڪاروهنوار منهنجي هٿ هيٺ آهي___تنهنڪري ارجُن مان چاهيان ٿو ۽ مان ئي توکي چوان ٿو ته تون هي جنگ ڪر___هي جنگ ڪندين ته دنيا توکي هڪڙي وڏي اتحاذ ۾ ياد ڪندي___ايندڙ ڌرم تي تنهنجي وجود جو نشان رهندو ۽ تون دنيا ۽ ڌرم اندر هڪڙي وڏي يوڌا جي حيثيت سان سُڃاتو ويندين”___هي سڀ لفظ ۽ جُملا ڪرشن ڀڳوان ارجُن کي مهاڀارت جي جنگ شروع ٿيڻ کان اڳ ۾ چيا هُئا ۽ ڪرشن ارجُن کي جنگ ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو هو. انهي مهاڀار جي جنگ ۾ ٻنهي پاسن کان دنيا جا وڏا يوڌا سنبري جنگ ڪرڻ لاءِ تيار ٿي بيٺا هُئا___حقيقي معنٰي ۾ پرکجي (اڳتي هلي اسان هن قصي کي وڌيڪ بيان ڪري سمجهڻ جي ڪوشش ڪنداسين) ته وڏي ۾ وڏا سڀ جنگجو ارجُن ۽ ڪرشن جي پاسي نه پر دِتراشٽر جي پُٽ دُرهيوڌَن جي پاسي کان بيٺل هئا جن ۾ سُورج ديوتا جو پُٽ ڪرن (سورج ديوتا جو پُٽ ڪرن حقيقت ۾ ارجُن کان به وڏو جنگجو هو پر مهاڀارت جي تاريخ ۾ وڏي حيثيت ڪرشن ڀڳوان جي ڪري صرف پانڊئو جي پُٽ ارجُن کي ملي) گنگا پُٽ ڀيشم، آچاريه دروڻ، ۽ وڏي ڳالھ ته اسان جي سنڌ جو جوڌو جَئي ڌَرت به دتراشٽر جي پُٽ درهيوڌن جي صف ۾ بيهي ارجُن ۽ ڪرشن ڀڳوان جي خلاف وڙهيو هو___اها ته ٻِي ڳالھ آ جو هڙئي انهي جنگ ۾ مارجي ويا ۽ جيت ڪرشن ڀڳوان ۽ ارجُن جي ٿي (مرڻ ۽ مارڻ واري قصي کي به اڳتي هلي کولي بيان ڪيو ويندو)___پر هن مهاڀارت جي جنگ اندر ڪرشن ڀڳوان جي جنگي ڊپلوميسي کان ويندي جڏهن ڪرشن ڀڳوان جي جنگ جوٽڻ واري انداز تي نظر ساني ڪجي ٿي ته ان وقت دنيا جي وڏي ۾ وڏي جنگ مهاڀارت هُئي (اڳتي هلي انهي ڊپلوميسي کي واضع ڪبو) جنهن ۾ ڪرشن ڀڳوان هڪڙو پٿر به نه اُڇلايو هو پر وري به جنگ کٽڻ ڪرشن ڀڳوان جي نصيب ۾ ٿيو هَو ۽ سڄي هندستان ۽ سنڌ تي پوءِ ڄڻ دَوارڪا جو قبضو ٿيڻ شروع ٿيو هو. مهاڀارت جو قصو جتي پاڪ ڪتاب جي حيثيت رکي ٿو اتي ئي انهي مهاڀارت اندر هڪڙو ادبي داستان به سمايل آهي___انهي داستان اندر هڪڙي خاندان جو قصو آهي___ٻن پيئرن جي پُٽن جي جنگ جو داستان آهي___انهي مهاڀارت ۾ رومانوري ڪردار دروپدي جو ڪردار به آهي جنهن ۾ ٻه سئوٽ انهي هڪڙي دروپدي کي چاهن ٿا__جنهن ۾ شري ڪرشن جهڙي عظيم ڏاهي جا قول آهن___جنهن ۾ مٿئين ڪلاس سان تعلق رکندڙ خاندانن (ڪشتري) جو قصو به آهي ته هيٺين ڪلاس جي طبقي سان واسطو رکندڙ (شودر) مها يَوڌا ڪَرن جو انقلابي داستان ۽ ذاتين جي فرق خاطر هُن اندر ۾ هڪڙي بغاوت جي منظر ڪشي آهي به هُئي. هن مهاڀارت اندر جي ڏسجي ته عورت ڪردار جو تمام وڏو ڪردار رهيو آهي___سڄي مهاڀارت کي جاچڻ پڙهڻ کان پوءِ مهاڀارت جي اندر وڏي ۾ وڏو ڪردار دروپدي به آهي ته ارجُن جي ماءُ ۽ پانڊئو جي زال ڪُنتي به آحي ۽ انهي عورتن ۾ هڪڙي سنڌ ڄائي درهيوڌن جي ماءُ گانڌاري به آهي جيڪا پنهنجي مُڙس جي نابيني ڪري پاڻ سڄي عمر اکين تي پٽي ٻڌي زندگي جي جذبن سان ساڻ هلي ٿي............هلندڙ