User talk:Abgal yaquub

Abgal yaquub
BEESHA YAQUUB Beesha yaquub waa beel kamid ah HARTI ABGAL,Waxeey ka mid yihiin Qabaa'ilada Soomaaliyeed, Waxay ka baxaan Hawiye waxayse ka siiyahiin MUDULOOD abgal Hawiye. beeshu waxa eey dagtaa Gobalada kala ah Hiiraan ,Bakool,Bay,Sha¬belada dhexe afgooye xamar baabili jigjiga .waa beel kamid ah beelaha ugu xadoodka dheer soomaaliya hadana lagutiriyo iney leeyahiin geela ugu badan somaliya dagana dhul leh wabi dhulbeereed dhul buura ley ah kana soobaxaan qeyraad dabiici ah. beeshu waxa kalo oo eey dagtaa Ethiopia baabili. Beesha yaquub waxa eey ka kooban yihiin sida tan.


 * maxamad xasan yaquub obakar harti abgal****

1-yaquub(iriboow)

2- cilmi

3- wehliye

4-maxamad

5- reer soomane, reer amiir, reer cali, reer axmedFiqi

Deegaanada ugu caansan oo eey beeshu dagtaa waxaa ka mid ah Baladweyne magaal madaxda gobalka hiiraan mudug baabili, jigjiga(degaanada ethiopiya Buurhakaba ,Bay Diinsoor,Bay Ceelbardo,Bakoo¬l farlibaax Quracjoome Feerfeer Mustaxiil Qalaafe xamar afgooye abeesaale caagsibiri Ceel idaad

Boqortayadii abgal Cisman

(KING YAQUUB) IMAAM

Qarnigii 17-aad, dagaalladii ay beelaha Hawiye ku jebiyeen boqortooyadii Ajuuraan, waxaa xigay dagaal taariikhda ku xusan oo wax ka beddelay degaankii qayb kamid ah beelahaas. Dagaalkaasi waa midkii reerka Abgaal ay magaalada Xamar kaga kiciyeen qoyskii lagu magacaabi jiray Al-Mansuuri(AJURAN) oo muddo dhowr boqol oo sano ah ka talinayay degmada Xamar. Kacdoonka ay Abgaalku xilligaas sameeyeen wuxuu ahaa mid ay kaga cabanayeen maamul xumadii reerkii talada hayay. Sida ku xusan buuga lagu magacaabo First Congress for International Somali Studys, kacdoonkaasi wuxuu dhacay sanadihii ugu horeeyay ee qarnigii 19-aad. Nin la yiraahdo Yacquub oo udhashay beesha yaquub ee harti Abgaal ayaa hoggaamiye ka haa. Yacquub wuxuu ku guulaystay in uu magaaladii gacanta ku dhigo. Qoyskii reer Al-Mansuuri waxay noqdeen wax carara iyo wax la dilo. Inkasta oo Yacquub uu maamul ka sameeyay Xamar, maamulki boqortooyadii imaam yaquub wuxuu heestay 16sano, misana ma raagin oo labo meelood ayaa dhibaato kaga timid. Mid! ! da hore waxay ahayd reerka Gelledi oo xilligaas gacanta ku hayay dhamaan waddooyinka ganacsigu maro ee ka baxa Xamar ayaa ka hor yimid kacdoonkii Yacquub. Sidaa darteed ayay xayiraad ku soo rogeen dhaqdhaqaaqii ganacsiga ee Xamar ka baxayay, una socday gudaha dalka. Waxaa kale oo jiray damac suldaankii Cumaan Sayid Siciid ka galay in uu Xamar qabsado. Suldaanka waxaa arrintan ku dhaliyay xiisaha uu u qabay in uu xoojiyo ganacsiga uu ku lahaa Afrikada bari. Sanadkii 1824-kii ayaa ciidamadii Cumaan ay badda ka soo weerareen magaaladii Xamar, halkaas oo ay madaafiic la dhaceen magaalada. Dagaalkaas oo magaaladii lagu burburiyay natiijadii uu reebay baa waxay ahayd in degmadii ay hoos timaaddo maamulkii Cumaan, maamulkii Yacquubna halkaas ayuu ku joogsaday.

XAAJI AXMEDFIQI( DARWIISH)

TAARIIKHDI XAAJI AXMAD FIQI IYO ISTICMAARKII CAALAMIGI AHAA EE ENGLIISH MUDO 21 SANO EE TAALEEX, waa kuma xaaji axmad fiqi? 'AXMAD FIQI' wuxuu ku'dhashay gobolka hiiraan kana soo jeedo beesha maxamad xasan yaquub(obakar) harti abgal (mudulood) 17jir ayuu xaafidul QURAAN ahaa, wuxuu doon karaacay gobolka banadir asagoo cilmi iyo aqoon ko'rarsi u'aaday 'XIJAAZ' waxaa loo yaqanaa MAKA IYO MADINA, wuxuu wax barasho ugalay machadka kuyaal magalada MAKA ee hada loo garanayo 'UMUL'QURAA',waxeey machadk ka isku barteeyn 'SAYID MAXAMAD CABULE XASAN' asagoo cilmi doon ahaa, AXMADFIQI wuxuu bartay cilmiga FIQIGA iyo shareeca islaamka, sidaa darteeyd ayaa loogu bixiyay 'FIQI' wuuna dhameestay,3/9/1890 axmadfiqi wuxuu qabtay ama aaday 'BARBARA'somaliland si'uu dadka diinta u'baro, wuxuu barbara ka noqday nin khabiir ah luqada carabigana aad ubartay kana jawaabo masal kaste ee ah cilmiga FIQIGA, AXMADFIQI wuxuu barbara ka'guursaday gabadh bilcaan oo ka soo jeedo reer barbara oo ah duriyada beesha isaaq. masjid ayuu wuxuu ka ahaa IMAAMKA dadkuna diinta kubari jiray, gabadhii xaaskiisa waxeey udhashay gabar, kadib waxaa yimid barbara SAYID MAXAMAD CABDULE XASAN oo cilmiga diinta soo dhameestay, waxaa meesha ku soo dhaweeyay AXMADFIQI iyo ardaydiisa, kadib waxeey ku heshiiyeen in galbeedka aadaan oo dadka diinta gaarsiiyaan,aakhirkii waxeey abaabuleeyn mawlacyo badan oo loo diin'doonto,waxeey isku afgarteeyn in eey dagaan gobolka TALEEX oo aheeyd dagaan istaraatijo ah hadana dagaan sayidka reer abtigiis dhulbahante, Waxay dad badani maqleen ama ka dharagsan yihiin halgankii Daraawiisheed ee uu Sayid Maxamed Abdullah hassan uu hogaaminaayay. Sayidka oo qabiil ahaan ka soo jeeday qabiilka Ogaadeen Khaasatan bahgari, Dadku uu majaraha u hayay ama waqtigaa uu madax u ahaa ee daraawishta ahaana ay u badnaayeen qabiilka Dhulbahante. Hadaba sida ay dadka badankii u haystaan daraawiishi dhulbahante iyo sayidkuun kuma koobnayne waxaa jiray rag miisan culus kulahaa oo arrinka iyo talada daraawiishta looga dambayn jiray oo aan Dhulbahante iyo ogaadeen midna aan ahayn ama hadaan si kale u dhigo aan daaroodba ahayn.. Ragaa waxaa ka mid ah ragii ugu caan sanaa Ina shixiri oo ahaa Isaaq habar jeclo aadan madoobe iyo Xaji Axmed fiqi Faarax Maxamed oo ahaa sida ay taariikhdu sheegto ninka Khusuusida daraawishta hastay .Khusuusidu waxaan ahaan jiray 7 nin oo ay talada daraawiishtu ka go'do ama sayid uu la tashan jiray marka ay taladu ku ciirto. 7 daa nin waxaa madax u ahaa ama kor ka haysan jiray, Xaaji "AXMAD FIQI" Faarax maxamed oo ahaa nin (maxamad xasan yaquub harti abgal mudulood ah), ahaana nin diinta aad iyo aad looga dambeeyay sayidkana kala yimid bari carab ama dhulka carabta .AXMEDFIQI waxa uu aahaa nin carabiga iyo soomaaliga aad u yaqaana xataa gabayo lahaa oo ahaa nin gabyi jiray in kasta oo aan gabayadiisii wax sidaa u badan laga hayn , Waxaana u ahaa ninki talada ugu dambaysa ee 7 aa nin ka soo baxda iska lahaa.. maamuus iyo maqaam sare ayaanu kulahaa daraawiishta dhaxdeeda taasina waxay gayaysiisay inuu la xididdo sayidka isaga oo guursaday sayidka walaashii dheeho ama dhuuxo sida ay taariikhdu sheegto. hadaba aduun samo iyo wanaag kuma waaree waxaa dhacday in ay khusuusidii markay dhan walba ka eegeen Sayidka waxa uu samaynaayo ay u bogi waayeen deetana rag talo iyo tashi kama dhamaadee ay tashadeen kuna tashadeen in Sayidka laga takhaluso laguna cinqilaabo geed la'odhan jiray canjeel talawa bishi 6/6/1910.. Maalin ayaa la balamay sayidkana been loo sheegay oo la yidhi shir ayaan ku yeelanaynaa geedkaa .. waxaa mu'aamaradaana madax ka ahaa rag raga dagaanaka u badan idana uga haystay Xaaji axmed fiqi oo arrinka ku raacsanaa.. Laakiin aanu sayidku ka filayn inuu marna ka hor iman doono maadaama uu ahaa saaxiibkii run ah kalana yimid carabaha walaashiina qabay oo ay xidid ahaayen.. Markii maalintii sayidka la dililahaa geedkii la iskugu yimid waxaa arrintii fashiliyay nin qorshaha wax ka ogaa laakiin sayidka aad u jeclaa ninkaas ayaa sayidka hoos ugu sheegay markii dilkiisii wax yari ka hadhay halkaa dagaal ayaa ka dhacay dad badan ayaa ku dhintay laakiin ilaahay wuu nabad galiyay Xaaji axmed fiqi oo waxaa uu ka mid ahaa ragii baxsaday ee aanay seeftii sayidka iyo kooxdiisii heerin. Markaa waxaa la sheegay inu uu Axmeed fiqi kasoo baxsaday xagaa (hobyo) xiligaas oo madax kaahaa suldan cali yusuf, suldan cali yusuf ayaa soo dhaweeyay axmadfiqi halkaasna diintiisa iyo madaraso quraan iyo imaam masjid ka bilaaway wuxuuna guursaday oo laxididay   gabar  axmed xirsi reer xirsi majeerteen ilmana u dhashay kuna noolaa ilaa in muddo ah,gabaygii, xaaji axmedfiqi wuxuu ku geeriyooday hiiraan mustaxiil. gabaygi laga tiriyay ama kubaxay watan hoose eeg.

Sareedad aduun cismaanoow subaxba waa cayne Surin aanad filinbaa wax kale kugu saloogtaane Saqiir iyo kabiir dadkii saar xunbaa helaye Ana way i sidataa ilayn sulufka waa beene saka adhi waxaan siiya oon sulub u loogaabe Axmed fiqi sawaab kagama helin sadaqadaydiiye Markaan sabi ahaa iyo hadoon sayma oday yeeshan Saaxiibkii aan yeeshaaba waa saancad iyo hooge, kol hadaanu sabankeer naflihii saafi noqonaynin Alahayoow adaa saatiree suubi taladayda,ninkii aan mooday waa seedigeeyee waa saylab lagu'rabee sawaab kagama helinee sadaqadii axmedfiqi.

Abgal yaquub
BEESHA YAQUUB Beesha yaquub waa beel kamid ah HARTI ABGAL,Waxeey ka mid yihiin Qabaa'ilada Soomaaliyeed, Waxay ka baxaan Hawiye waxayse ka siiyahiin MUDULOOD abgal Hawiye. beeshu waxa eey dagtaa Gobalada kala ah Hiiraan ,Bakool,Bay,Sha¬belada dhexe afgooye xamar baabili jigjiga .waa beel kamid ah beelaha ugu xadoodka dheer soomaaliya hadana lagutiriyo iney leeyahiin geela ugu badan somaliya dagana dhul leh wabi dhulbeereed dhul buura ley ah kana soobaxaan qeyraad dabiici ah. beeshu waxa kalo oo eey dagtaa Ethiopia baabili. Beesha yaquub waxa eey ka kooban yihiin sida tan. maxamad xasan yaquub obakar harti abgal****

1-yaquub(iriboow) 2- cilmi 3- wehliye 4-maxamad 5- reer soomane, reer amiir, reer cali, reer axmedFiqi

Deegaanada ugu caansan oo eey beeshu dagtaa waxaa ka mid ah Baladweyne magaal madaxda gobalka hiiraan mudug baabili, jigjiga(degaanada ethiopiya Buurhakaba ,Bay Diinsoor,Bay Ceelbardo,Bakoo¬l farlibaax Quracjoome Feerfeer Mustaxiil Qalaafe xamar afgooye abeesaale caagsibiri Ceel idaad

Boqortayadii abgal Cisman

(KING YAQUUB) IMAAM Qarnigii 17-aad, dagaalladii ay beelaha Hawiye ku jebiyeen boqortooyadii Ajuuraan, waxaa xigay dagaal taariikhda ku xusan oo wax ka beddelay degaankii qayb kamid ah beelahaas. Dagaalkaasi waa midkii reerka Abgaal ay magaalada Xamar kaga kiciyeen qoyskii lagu magacaabi jiray Al-Mansuuri(AJURAN) oo muddo dhowr boqol oo sano ah ka talinayay degmada Xamar. Kacdoonka ay Abgaalku xilligaas sameeyeen wuxuu ahaa mid ay kaga cabanayeen maamul xumadii reerkii talada hayay. Sida ku xusan buuga lagu magacaabo First Congress for International Somali Studys, kacdoonkaasi wuxuu dhacay sanadihii ugu horeeyay ee qarnigii 19-aad. Nin la yiraahdo Yacquub oo udhashay beesha yaquub ee harti Abgaal ayaa hoggaamiye ka haa. Yacquub wuxuu ku guulaystay in uu magaaladii gacanta ku dhigo. Qoyskii reer Al-Mansuuri waxay noqdeen wax carara iyo wax la dilo. Inkasta oo Yacquub uu maamul ka sameeyay Xamar, maamulki boqortooyadii imaam yaquub wuxuu heestay 16sano, misana ma raagin oo labo meelood ayaa dhibaato kaga timid. Mid! ! da hore waxay ahayd reerka Gelledi oo xilligaas gacanta ku hayay dhamaan waddooyinka ganacsigu maro ee ka baxa Xamar ayaa ka hor yimid kacdoonkii Yacquub. Sidaa darteed ayay xayiraad ku soo rogeen dhaqdhaqaaqii ganacsiga ee Xamar ka baxayay, una socday gudaha dalka. Waxaa kale oo jiray damac suldaankii Cumaan Sayid Siciid ka galay in uu Xamar qabsado. Suldaanka waxaa arrintan ku dhaliyay xiisaha uu u qabay in uu xoojiyo ganacsiga uu ku lahaa Afrikada bari. Sanadkii 1824-kii ayaa ciidamadii Cumaan ay badda ka soo weerareen magaaladii Xamar, halkaas oo ay madaafiic la dhaceen magaalada. Dagaalkaas oo magaaladii lagu burburiyay natiijadii uu reebay baa waxay ahayd in degmadii ay hoos timaaddo maamulkii Cumaan, maamulkii Yacquubna halkaas ayuu ku joogsaday. XAAJI AXMEDFIQI( DARWIISH) TAARIIKHDI XAAJI AXMAD FIQI IYO ISTICMAARKII CAALAMIGI AHAA EE ENGLIISH MUDO 21 SANO EE TAALEEX, waa kuma xaaji axmad fiqi? 'AXMAD FIQI' wuxuu ku'dhashay gobolka hiiraan kana soo jeedo beesha maxamad xasan yaquub(obakar) harti abgal (mudulood) 17jir ayuu xaafidul QURAAN ahaa, wuxuu doon karaacay gobolka banadir asagoo cilmi iyo aqoon ko'rarsi u'aaday 'XIJAAZ' waxaa loo yaqanaa MAKA IYO MADINA, wuxuu wax barasho ugalay machadka kuyaal magalada MAKA ee hada loo garanayo 'UMUL'QURAA',waxeey machadk ka isku barteeyn 'SAYID MAXAMAD CABULE XASAN' asagoo cilmi doon ahaa, AXMADFIQI wuxuu bartay cilmiga FIQIGA iyo shareeca islaamka, sidaa darteeyd ayaa loogu bixiyay 'FIQI' wuuna dhameestay,3/9/1890 axmadfiqi wuxuu qabtay ama aaday 'BARBARA'somaliland si'uu dadka diinta u'baro, wuxuu barbara ka noqday nin khabiir ah luqada carabigana aad ubartay kana jawaabo masal kaste ee ah cilmiga FIQIGA, AXMADFIQI wuxuu barbara ka'guursaday gabadh bilcaan oo ka soo jeedo reer barbara oo ah duriyada beesha isaaq. masjid ayuu wuxuu ka ahaa IMAAMKA dadkuna diinta kubari jiray, gabadhii xaaskiisa waxeey udhashay gabar, kadib waxaa yimid barbara SAYID MAXAMAD CABDULE XASAN oo cilmiga diinta soo dhameestay, waxaa meesha ku soo dhaweeyay AXMADFIQI iyo ardaydiisa, kadib waxeey ku heshiiyeen in galbeedka aadaan oo dadka diinta gaarsiiyaan,aakhirkii waxeey abaabuleeyn mawlacyo badan oo loo diin'doonto,waxeey isku afgarteeyn in eey dagaan gobolka TALEEX oo aheeyd dagaan istaraatijo ah hadana dagaan sayidka reer abtigiis dhulbahante, Waxay dad badani maqleen ama ka dharagsan yihiin halgankii Daraawiisheed ee uu Sayid Maxamed Abdullah hassan uu hogaaminaayay. Sayidka oo qabiil ahaan ka soo jeeday qabiilka Ogaadeen Khaasatan bahgari, Dadku uu majaraha u hayay ama waqtigaa uu madax u ahaa ee daraawishta ahaana ay u badnaayeen qabiilka Dhulbahante. Hadaba sida ay dadka badankii u haystaan daraawiishi dhulbahante iyo sayidkuun kuma koobnayne waxaa jiray rag miisan culus kulahaa oo arrinka iyo talada daraawiishta looga dambayn jiray oo aan Dhulbahante iyo ogaadeen midna aan ahayn ama hadaan si kale u dhigo aan daaroodba ahayn.. Ragaa waxaa ka mid ah ragii ugu caan sanaa Ina shixiri oo ahaa Isaaq habar jeclo aadan madoobe iyo Xaji Axmed fiqi Faarax Maxamed oo ahaa sida ay taariikhdu sheegto ninka Khusuusida daraawishta hastay .Khusuusidu waxaan ahaan jiray 7 nin oo ay talada daraawiishtu ka go'do ama sayid uu la tashan jiray marka ay taladu ku ciirto. 7 daa nin waxaa madax u ahaa ama kor ka haysan jiray, Xaaji "AXMAD FIQI" Faarax maxamed oo ahaa nin (maxamad xasan yaquub harti abgal mudulood ah), ahaana nin diinta aad iyo aad looga dambeeyay sayidkana kala yimid bari carab ama dhulka carabta .AXMEDFIQI waxa uu aahaa nin carabiga iyo soomaaliga aad u yaqaana xataa gabayo lahaa oo ahaa nin gabyi jiray in kasta oo aan gabayadiisii wax sidaa u badan laga hayn , Waxaana u ahaa ninki talada ugu dambaysa ee 7 aa nin ka soo baxda iska lahaa.. maamuus iyo maqaam sare ayaanu kulahaa daraawiishta dhaxdeeda taasina waxay gayaysiisay inuu la xididdo sayidka isaga oo guursaday sayidka walaashii dheeho ama dhuuxo sida ay taariikhdu sheegto. hadaba aduun samo iyo wanaag kuma waaree waxaa dhacday in ay khusuusidii markay dhan walba ka eegeen Sayidka waxa uu samaynaayo ay u bogi waayeen deetana rag talo iyo tashi kama dhamaadee ay tashadeen kuna tashadeen in Sayidka laga takhaluso laguna cinqilaabo geed la'odhan jiray canjeel talawa bishi 6/6/1910.. Maalin ayaa la balamay sayidkana been loo sheegay oo la yidhi shir ayaan ku yeelanaynaa geedkaa .. waxaa mu'aamaradaana madax ka ahaa rag raga dagaanaka u badan idana uga haystay Xaaji axmed fiqi oo arrinka ku raacsanaa.. Laakiin aanu sayidku ka filayn inuu marna ka hor iman doono maadaama uu ahaa saaxiibkii run ah kalana yimid carabaha walaashiina qabay oo ay xidid ahaayen.. Markii maalintii sayidka la dililahaa geedkii la iskugu yimid waxaa arrintii fashiliyay nin qorshaha wax ka ogaa laakiin sayidka aad u jeclaa ninkaas ayaa sayidka hoos ugu sheegay markii dilkiisii wax yari ka hadhay halkaa dagaal ayaa ka dhacay dad badan ayaa ku dhintay laakiin ilaahay wuu nabad galiyay Xaaji axmed fiqi oo waxaa uu ka mid ahaa ragii baxsaday ee aanay seeftii sayidka iyo kooxdiisii heerin. Markaa waxaa la sheegay inu uu Axmeed fiqi kasoo baxsaday xagaa (hobyo) xiligaas oo madax kaahaa suldan cali yusuf, suldan cali yusuf ayaa soo dhaweeyay axmadfiqi halkaasna diintiisa iyo madaraso quraan iyo imaam masjid ka bilaaway wuxuuna guursaday oo laxididay gabar axmed xirsi reer xirsi majeerteen ilmana u dhashay kuna noolaa ilaa in muddo ah,gabaygii, xaaji axmedfiqi wuxuu ku geeriyooday hiiraan mustaxiil. gabaygi laga tiriyay ama kubaxay watan hoose eeg. Sareedad aduun cismaanoow subaxba waa cayne Surin aanad filinbaa wax kale kugu saloogtaane Saqiir iyo kabiir dadkii saar xunbaa helaye Ana way i sidataa ilayn sulufka waa beene saka adhi waxaan siiya oon sulub u loogaabe Axmed fiqi sawaab kagama helin sadaqadaydiiye Markaan sabi ahaa iyo hadoon sayma oday yeeshan Saaxiibkii aan yeeshaaba waa saancad iyo hooge, kol hadaanu sabankeer naflihii saafi noqonaynin Alahayoow adaa saatiree suubi taladayda,ninkii aan mooday waa seedigeeyee waa saylab lagu'rabee sawaab kagama helinee sadaqadii axmedfiqi