User talk:Amaitebun

September 2009
Welcome to Wikipedia. The recent edit you made to the page Kenyah has been reverted, as it appears to be unconstructive. Use the sandbox for testing; if you believe the edit was constructive, please ensure that you provide an informative edit summary. You may also wish to read the introduction to editing. Thank you.  - down  load  ׀  sign!  04:48, 28 September 2009 (UTC)

Kenyah Badeng Borneo
The Kenyah Badeng are an indigenous, Austronesian-speaking peoples of Borneo are originally from Usun Apau, nowadays some of them living in Long Dungan, Sungai Asap new resettlement for Bakun Super Mega Hydro Dam project (Long Geng/Uma Badeng Sungai Koyan), Uma Badeng Long Lawen, Sungai Tekulang (those who dared to refuse moving to Sungai Asap), Long Mejawah or Mudung Abun village, Sungai Dangang, Penyuan, upper Belaga river and Long Busang (Ulu Balui) remote Belaga regions. In addition to that, some of the Kenyah Badeng are also living in remote Ulu Sungai Kakus in Tatau Bintulu such as (Apau Data a.k.a Data Kakus Highlands), Long Beyak, Data Surau and Kampung Penutup, Ulu Sungai Kakus, Tatau, Bintulu.

Most of our villages name are derived from the river mouths where we live, such as Long Busang, Long Dungan, Long Mejawah and Long Geng. For the sake of our knowledge today the Badeng name is derived from a river called 'Badeng'in the Kalimantan Indonesia. There is a myth about how our great great ancestors flew by using a 'jonan madang' to this area called Long Badeng in the past which i think unbelievable. The Badeng oral history relate that our ancestral homeland was in Usun Apau, Sarawak very close with East Kalimantan border.The history also shows that the Kenyah were originally one people but as the population increased in each local community due to conflicts, the people split to form different villages (lepo'). Today there are many groups of Kenyah such as Lepo' Tau (mostly live in Indonesia), Bakung, Uma' Jalan, Lepo' Tepu, The Badeng, Lepo' Kulit, Uma Bakah, Sambop and so on. The Lepo' Aga' Kenyah of Long Jeeh in Baram, for example speak the same language as the Badeng in Belaga but with very minimal variation.

Orang Ulu is a combined term for the numerous indigenous ethnic groups from the deepest parts of the dense, from the unreserved amazing Borneo Island. Each group has its distinctive language and customs, yet share a similar lifestyle based on community longhouse living, farming and hunting. Kenyah Badeng is one of the many tribes from the orang ulu group. Many have moved to the inner-city due to the rapid development and inter-married resulting in a diminishing population maintaining the traditional life.

Kebana Association? Kebana is a short form for Kenyah Badeng National Association. It is a non-profit organisation that has been setup to take care of all well being of the Kenyah Badeng community needs especially for those who lives in town as well as in the big city(no exception for those who live in Badeng's village). This organisation has been unofficially initiated since 1980s by the Kenyah who works in the towns in Sarawak but only being officially registered as an organisation about four years ago (January 12, 2004). Thanks a billion to the individuals who have been involved in this organisation in the past. We appreciate it!

Being a minority group in small town or big city is not an easy task whenever your family members involved into social issues (in distress/trouble) and anything which needs to be look into thoroughly and a fast solution or action is required to handle it. Kebana has its own role to play here. Pls stay tuned as we still updating this website to add-in more info about the Kenyahs.

The following info are all written in Kenyah Badeng's language Cin engkeh oban kenai tepun/oko le bekading re? Usun Apau. Ji kata le pu-un le, ke tana' oko ngan tepun le ke Usun Apau, nyeng ale' cin Lepo ilu Badeng Long Silat atau nta kumin cu' cen Long Jeeh.

September 2010
Welcome to Wikipedia. Although everyone is welcome to contribute constructively to the encyclopedia, your addition of one or more external links to the page Kenyah people has been reverted. Your edit here was reverted by an automated bot that attempts to remove links which are discouraged per our external links guideline from Wikipedia. The external link you added or changed is on my list of links to remove and probably shouldn't be included in Wikipedia. I removed the following link(s): http://rensraul.blogspot.com/. If the external link you inserted or changed was to a blog, forum, free web hosting service, fansite, or similar site (see 'Links to avoid', #11), then please check the information on the external site thoroughly. Note that such sites should probably not be linked to if they contain information that is in violation of the creator's copyright (see Linking to copyrighted works), or they are not written by a recognised, reliable source. Linking to sites that you are involved with is also strongly discouraged (see conflict of interest). If you were trying to insert an external link that does comply with our policies and guidelines, then please accept my creator's apologies and feel free to undo the bot's revert. However, if the link does not comply with our policies and guidelines, but your edit included other, constructive, changes to the article, feel free to make those changes again without re-adding the link. Please read Wikipedia's external links guideline for more information, and consult my list of frequently-reverted sites. For more information about me, see my FAQ page. Thanks! --XLinkBot (talk) 00:42, 2 September 2010 (UTC)

KAMPUNG KENYAH BADENG SG. SENAP, SEBAUH BINTULU
'''LATARBELAKANG KAMPUNG KENYAH BADENG SG. SENAP, SEBAUH, BINTULU.''' Kampung Kenyah Badeng Sg. Senap terletak di Sungai Tinggang, Tubau dalam daerah Kecil Sebauh, Bintulu. Terletak kira-kira 150km dari Pusat Bandar Bintulu. Kedudukannya 9km berhampiran dengan Jalan Bintulu-Belaga. Oleh kerana Kampung Kenyah Badeng Senap terletak dilurah sungai Tinggang, maka laluan utama penduduk ke pusat bandar adalah menggunakan jalan kem balak yang telah ditinggalkan. Kawasan Kampung ini diterokai sepenuhnya oleh penduduk Long Dungan yang pada tahun 2006. Tanaman Utama ialah Tanaman padi, Kelapa sawit dan Kayu Gaharu. Tanaman lain yang boleh diusahakan sebagai tanaman jangka pendek ialah cili dan halia. Kampung Kenyah Badeng Sg. Senap mempunyai keluasan kira-kira 5349.1 Hectar persegi. Iaitu kawasan tanah NCR seluas 4012.42 hectar, sementara kawasan temuda/cultivated berkeluasan 1336.68 hectar. Kampung Kenyah Badeng Sg. Senap termasuk dalam Daerah Kecil Sebauh. Kampung yang berhampiran dengan Kampung Kenyah Badeng Sg. Senap ialah Rh. Alip dibahagian Utara. Dari segi taraf hidup, ramai penduduk kampung telah mencapai pencapaian akedemik yang baik terutamanya generasi muda dan sebilangannya telah berkerja dengan kerajaan dan swasta. Penduduk kampung ini juga telah sedar dan mula merubah cara pertanian dengan mendapatkan bahan tanaman komoditi yang bermutu dan memberi pulangan yang lumayan kepada petani seperti Kelapa Sawit, Gaharu dan padi.

SEJARAH KAMPUNG Kampung Senap bukanlah sebuah kampung yang baru wujud dalam Daerah Kecil Sebauh. Walaupun kewujudannya secara rasmi pada awal tahun 2006, ianya telah didiami oleh petani masyarakat Kenyah semenjak belum merdeka lagi. Kawasan Kampung Sg. Senap pada asalnya adalah kawasan perkampungan padi bukit bagi penduduk Kenyah dari kampung-kampung berdekatan. Pada penghujung tahun 2006, telah wujud kesedaran di kalangan penduduk Kampung Long Dungan untuk mendiami kawasan ini secara tetap kerana mereka tidak mempunyai tanah NCR di Long Dungan. Long Dungan merupakan tanah adat Masyarakat Kajang, iaitu bangsa Sekapan. Tiap-tiap tahun mereka meminjam tanah bangsa Sekapan untuk bercucuk tanam dan membayar sewa tanah tersebut. Pada penghujung tahun 2005, JKKK dan penduduk Long Dungan telah sedar akan perlunya mempunyai tanah sendiri bagi menjamin masa depan penduduk mereka.

Pada 23 Oktober 2006, seramai empat orang diketuai En. Belarek Asa, pergi berjumpa dengan TR. Alip dan menyatakan niat mereka untuk memohon dan menetap di kawasan Sg. Senap/Sg. Tinggang tersebut. Diatas persetujuan mereka, Satu Parang Kepahlawanan orang Ulu yang amat bernilai telah diserahkan (secara adat) kepada pihak Rh. Alip sebagai satu tanda upacara terima kasih kerana menerima mereka untuk menetap dikawasan tersebut.

Kawasan kampung Sg. Senap ini pada mulanya telah diterokai sepenuhnya oleh 19 buah keluarga iaitu Belarek Asa, Anyit Alung, Eban Anye’, Jalaluddin Bin Abdullah(Jating Bilong),Siang Asa, Ajak Bato, Rejo Jan, Saman Kahang, Engan Asak, Lirang Lampung, Balan Lusat, Rega Emang, Let Ncuk, Ngang Tinggang, Ewai Ajang, Bai Emau, Lurung Epui, Laban Epui dan Ewai Ajang. Pada 6 December 2006, En. Belarek Asa mengetuai seramai 8 orang pergi berjumpa Penghulu Joshua pada masa itu, dan menyatakan niat untuk memohon dan mendapat pengiktirafan dan pengesahan untuk menetap di kawasan Sg. Senap,Tubau, Sebauh, Bintulu. Dengan penuh perihatin, pihak Penghulu telah memahami masalah penduduk Lg. Dungan yang sememangnya ketiadaan tanah Adat. Oleh yang demikian, mereka bersetuju menerima kehadiran penduduk Lg. Dungan untuk menetap secara kekal di Kawasan Sg. Senap. Dengan penuh adat istiadat Orang Ulu, maka satu parang kepahlawanan Orang Ulu telah diserahkan kepada pihak Penghulu sebagai satu tanda ucapan terima kasih diatas penerimaan mereka ke kawasan tersebut. Pada 26 Ogos 2007, Pergi berjumpa Tr. Awai Anye’ dan menyatakan bahawa niat mereka untuk menetap di Sg. Senep kerana mereka telahpun diberi kebenaran oleh pihak penghulu kawasan itu(Penghulu Joshua). Sebagai tanda persahabatan dan cara adat orang Ulu, maka mereka telah menyerahkan satu Parang Kepahlawanan orang Ulu yang amat bernilai kepada JKK K dan Tr. Awai Anye’.

Pada 24 Mac 2008, Protem JKKK Kampung Kenyah Badeng Sg. Senap pergi berjumpa dengan Superintendant Land & Survey Bintulu, untuk memaklumkan dan menunjukan kawasan Kampung penempatan baru mereka ini dipeta Land & Survey, Bintulu. Pada 5 Jun 2008, Rombongan pergi menghadap Tr. Alip Kuleh untuk bertanya dan menetapkan kawasan sempadan NCR dengan penduduk Rh. Alip. Pada 15 September 2008, Protem JKKK Kampung Kenyah Badeng Sg. Senap berjumpa dengan pihak S.A.O. Sebauh, dan D.O. Bintulu untuk mendapat khidmat nasihat yang diperlukan bagi penempatan Kampung Baru tersebut.

Pada 22 September 2009, Penghulu Anye’ datang melawat kampung Kenyah Badeng Sg. Senap dan beliau telah memberi galakan dan sokongan kepada kami untuk terus menetap dan membina rumah di sini. Pihak Kampung Sg. Senep telah memberi hadiah cenderamata sebatang Sumpit sebagai penghargaan kepada beliau.

Pada awal tahun 2008, ramai penduduk Long Dungan tidak dapat berpindah ke Kampung ini disebabkan tiada pengangkutan persendirian, tiada pengangkutan tetap dan jauh dari pusat bandar. Selain itu, ramai juga yang ragu-ragu dengan status kependudukan kampung Senap yang belum disahkan dan tidak kurang juga yang masih mengharapkan pampasan dari Projek Hiro Elektrik Bakun dan Pelagus. Oleh kerana isu-isu tersebut, ini telah menyebabkan ramai penduduk Lg. Dungan terus menetap di situ biarpun mereka tidak memiliki tanah NCR. Pada 25 Oktober 2009, penduduk Kampung Sg. Senap telah menyukat tanah NCR dan tanah kawasan temuda/cultivated land mereka dengan menggunakan alatan GPS.

Pada 26 December 2009, Semua urusan berkenaan permohonan dan penetapan persempadanan kawasan bagi penduduk Kampung Sg. Senap telah siap sepenuhnya. Keluasan Tanah NCR senep ialah lebih kurang 4,012.42 Hektar atau 9,915.23 Ekar. Sementara kawasan Temuda area lebih kurang 1,336.68 Hektar atau 3,303.12 Ekar. Sila rujuk peta kawasan Senep berskala 1:40,000 yang dilampirkan.

PERMULAAN KENYAH BADENG MASUK AGAMA KRISTEN
ADET KRISTEN'''

A)Penading'''

Adet Kristen ading-ading nai lua’ ke’ lepo’ ilu ka’ long Betao kira-kira oman 1938 dalau Panye’ Ngau jadi Laki Malan oman Badeng Data. Kena ka, un ca pemanak lepo’ ilu oban tai sait lepo’ Tau ngadan ne Bilong. Dalau tai Bilong ngiban leto ka’ Long Nawang, dalau ja ne oban ne tai masuk Adet Kristen baya’ je’ leto. Ngadan Adet Kristen ja baen dau re ja ne “Kingmi” atau Gereja Khemah Injil Indonesia”. Cen ji ilu tisen ading ale’ oban lepo’ Tau masuk Adet Kristen cen oo lepo’ ilu Badeng. Ilu Badeng tapa oban tepa asat penginjil ke’ ilu ngan co’ pentung pe ilu ka’ ulu songai Alo Kayan ja. Juko’ lepo’ Tau oban ta-o ale’ ke’ gaya’ udip le Badeng sena-a’ oban naat kise’ pengantun, mabi jaga’ pengebue’ osa abe’ ke nemek kise’ dalem amin le. Boka le naat kise’ layan pengudip du de’ tapa ale’ keneng kemajuan naki, kira meka ne du taan ilu Badeng dalau ja re.

Neng koda’-koda’ oman majan pemanak Bilong mudip ka’ long Nawang, oja ida panak nai buau mudip ka’ Long Betao nai ngkin leto ngan anak e. Pengemajan lepo’ ilu Badeng mudip ka’ Long Betao ja ne 24 oman. Cen oman 1927 abe’ oman 1950. Layan pengudip Bilong re panak ngan lepo’ ilu ka’ Long Betao nta un lua’ kise’ Adet Kristen ja ke’ ida oban ida penco ngenayo baya’ kise’ Adet Lepo’ dalem Adet Bungan.

Un ca anak laki Pebilong, ngadan e Temawing Bilong. Laki ji un patek oban pengelan ne dalem adet Kristen. Un tepo-o nta re pelua’ ngan bada’ peniga adet ji me’ du kado’ malap du ke meh-a kida. Nak pe ida keluarga Kristen dalau ji, tapi ida panak nta sebayang lua’ du ngan nta sambut tau Krismas ka’ lepo’ ilu. Masa’ boka tego’ Ramei Krismas tua’ ida tai ngeramei ngan senganak re ka’ Long Nawang.

B)    Tading Nai Adet Kristen Masuk Lepo’ Badeng Data

Dalau pemanak Temawing Bilong re mudip ngan lepo’ ilu ka’ Long Betao, nta re kumin tisen kado’ keneng adet kristen ngan palan tau minggu. Kira-kira “Kristen Kulit” meka ne dau le koma ida dalau ja re. Layan udip re kua’ kise’ pengelan ngan lepo’ kado’. Dalau ji jawai du man Adet Bungan lepe. Ida ngelumpung peco’ le cen lepo’ kado’.

Un je’ ading-ading masuk Kristen secara sah te’ joma lepo’ ilu Badeng jane, Nchuk Dungau ngan ida pemade’. Un lema (5) osa re ida pade’ ngan mung re anak Ilun. Amai ngan We’ da re matai dalau re pade’ dumit lepe. Ngadan re jane Lian Dungau, Nchuk Dungau, Solau Dungau, Onang Dungau ngan je’ baya’ me ida jane Aan Dungau.

Toman tai re pade’ masuk ngan man Adet Kristen oban Nchuk Dungau sakit pareng majan ale’ ngan keceh ke matai. Penading kenai penyakit ji nanta’ ia oban ne mabi malan baen dau re’. Dalau ji, ia de’ manai dumit lepe. Ia tua’ le dau malan me ida pade’ dalem pengamin re oban re anak Ilun. Un je’ seken pe, tai ngiban du ke’ ca amin tepe oban ne, juko’ Nchuk Dungau tua’ le ida nina. Toman oban tai e sakit meki oban ne nta mencam jaga’ palan re dalem adet Bungan. Nchuk Dungau tai sakit odai makin majan ngan makin tai pareng. Tira’ isu e pe un tai pekedaru-daru ngan nao-nao pisu tengen ngan bali ne dau e baen oko ponang(je’ sadin).

Cen tading e sakit pareng, poto ale’ dau re mengin du dayung me iya ngan nta pe ketai e magat. Moo-moo dau Iyap, Buin ngan galen ida dalem pengamin re ida ke nak beli man du ke dayung ia ngan nta peh magat. Miat ne dau re pobo ia ngan beng tai kedaru koo ke dau e ngan keno tai re ngeliwang ia ne ke’ dalem amin malap ia ke ti pemuyan jaat kaeng lepo’. Nta majan laa, nta ne un dau tapi re kia laa oban se’ ketai matai ne dau e. Un Oko Pino’, moo tawai ne dau ngan ia kelo’ ten tai napi adet Kristen cen Long Nawang. Konya Oko Pino’ cuk de’ senganak ngebalun ngan tai mengin Gembala cen Long Nawang apan nai sebayang me Nchuk Dunggau ka’ Lepo’ Ilu. Tai de’ senganak abe’ ke’ Long Nawang, nta pe oban dau gembala da bien kenai lao bana oban re masih sibuk. Un tepo-o, gembala ja janji kenai melawat ida nta majan oo ja ngan ia ke ngkin Nchuk Dungau dalem temame’ re lo’te.

Dalau meka, se’ ke sebien kena ne sakit pareng ja ke pelepa udip ke’ ia oban ntaun tapi re laa. Lepa ja abe’ tawai ne ida ke’ Temawing Bilong odai oban re tisen ia kelonan Kristen. Pelapa tai re mengin ia sebayang me ia kena. Dalau nai Temawing Bilong nemame’ me Nchuk Dungau keja, ia e pet mung Beloko, Belanyat Siap ngan palan-palan re panak ke’ songai. Kuun ne laa, cuk ida ala’ Sengka ngan pesak, ja pengoman re dalau belua’ tau ja. Dalau ketai Temawing pet Beloko ngan Belanyat Siap ja, meki dau isu Nchuk Dungau, “Adi em tai pet Asu Ayau e’ ne?, matai ne’ keja oo” dau e. Serengan dau nai Temawing ule’ pet palan da oo re, penco nai magat ne dau Nchuk Dungau. Uko’ nai tecu taga cen tekupi dau e. Tira’ isu e pe un dena’ dau ngan cen tau ja ia penco sokat pegayeng.

Neng oo majan e, ja kenai gembala cen Long Nawang kenai naat Nchuk Dungau ka’ Lepo’ ilu. Gembala ja’ nai dalau ji baen dau Oko Ponang jane ca Alo’ Saleng. Guru Murip baen dau lepo’ ilu ke’ ia dalau ja re. Dalau nai gembala ji, penco masuk Kristen “Kingmi” secara sah ne Nchuk Dungau redo pade’ (Ponang Dungau) dalau ji. Ida baptis pe redo, pekalai nyanyi ngan bada’ kise’ layan-layan udip jadi kelonan Kristen. Mung du dalem lepo’ beng naat tua’ ngan bolen naat kise’ nai adet ja pala’ redo pade’.

Dalau re nai meka, guru murip ja pekalai redo nyanyi pempau Tuhan. Un nyanyi je’ Guru murip ngkin redo pekalai dalau ja jane, Tuhan Yesus Cinta Saya, Ku Percayakan Yesus, Ada Damai Dalam Jiwaku ngan Dosaku Diampuni. Gembala ja un pekalai redo pa mencam ngan hafal lagu ja oban redo nta mencam baca ngan nyorat. Dalau re nyanyi ke’ amin re, kala’ taret kedau kenai lepo’ ilu pekelung naat ida cen awang tapeh lumpung amin redo pade’.

Lepa Nchuk Dungau redo Pade’, Ponang Dungau masuk Kristen Kingmi keja, ida nta ngelan keneng mung-mung palan ngan amen laa. Un dau lepo’ ke’ ida, “Nta ne un tapi em ku?” dau lepo’ kida. Cen tading redo man adet Kristen ji, lepo’ un sigut dau redo ngan cuk ida tai nengen ngelumpung ka’ aba’ oma’. Lepo’ ti ida meki oban re nta baya’ layan adet lepo’ ngan nta malan tau boka du ngadet dalem lepo’. Tao ale’ ne dau du neng redo pade’ “kelonan Panyen jipen ken kenta’ lobang pen Iyap”

Ja dau kelonan Lata’ neng redo pade’. “Seleket kejaie ngan Asu” ja dau palai.

Un tepo-o, dalau tai redo pade’ pegayeng ngan tai nao’, nta ne ida nyepule’ laa boka un kise’ amen ida taan, nak pe Esit nai maleng tao’ re. Meka pe keneng palan-palan amen Pun de’ ca uko’ baen Tudok Tega, Kiing, Telajan ngan Pelaki. Nai pe kelonan de’ ngelan Bungan da baya’ ida tai nao’ ngan taan Amen. Nta pe ida nyepule’ cen tao’ oban baya’ Ilun redo. Tai re abe’ ke’ oma ngan pabe’ nai re ule’ pe nta pe ida sio’ yu-yu pengeten oban sua’ Amen jaat ja oo re.

Kelo’ ale’ ne dau palai taan kise’ layan adet pejo ja. Un tepo-o, ida nta makang nai masuk Kristen oban nta un du de’ mencam ngkin ida ngan nta re tisen kumin se’ Tuhan kelunan Kristen ja ngan palan-palan e. Pit pela-a kelonan kado’ tetap pali keneng pengelan re ke’ Bungan.

Nta majan redo man adet Kristen ji, un kado’ ne peniga de’ lepo’ taan ngan kelo’ taan kise’ pengudip pejo ale’ telit redo pade’. Nak pe meka, de’ Lata’ lepo’ ca’ pali ale’ ngkin du ngadet ngan menting lepo’ boka un penyakit nai nanta’ lepo’. Dalau du malan bio’ ka’ lepo’ ilu, du nengen ngelumpung kaba’ oma’ te ida pade’ ngan du nak mpeng kaeng ida ngan lepo’ oban malap lepo’ ke sio’ kenesa’, li’eng atau pudo’ sua’ ida de’ masuk Kristen da. De’ Bungan di nangen ledau matai iyap saleng meliwa sa-ang re ngan ilun Nchuk redo pade’ oban re ca’ meca’ dalau du malan.

C)    Adet Kristen Kingmi

Un kira-kira pat (4) bolan lepa Ilun Nchuk Dungau nai magat ngan masuk Kristen, ja kenai Gembala Iban Apui nai menginjil ida cen Long Nawang. Un dau Oko ponang bada’, mung ida pade’ ngan mung senganak re ne dau nai masuk Kristen dalau ji. Un ida de’ oyan empeng ke’ Ilun redo pade’ ading re pe un nai masuk Kristen dalau ji sua’ oban nai Gembala Iban Apui ji.

Un ida de’ ading-ading nai masuk Kristen dalau ji jane, pemanak Pelalo’@amai Kudim ngan pemanak Pelesan Nchuk@amai Pejawak. Nta majan oo ja, kenai kado’ ne du masuk Kristen laa sua’ oban kise’ tega se’ udip re, pejo ngan ntaun palan-palan tao’. Gembala Iban Apui ne dau baptis ida. Un se’ layan e baptis ida jane melenca ulu re ka’ dalem sungai.

Dalau tading nai du masuk Kristen keji, un ca pemuyan, tenoyan ca liwai e ke’ lepo’, jane du matai nganak. Un we’ Lirang Odau ne, matai nganak ke’ lepo’. Mung-mung de’ ngelan adet Bungan, nakut ale’ re de’ matai nganak. Malap bali Kakak kenai nyait ida. Beng pekelem ne dau re dalem amin ngan malet pamen. Nta ne ida nobo patai ja ngan je’ laki. Un tepe ida de’ ngelan Kristen ngan alo’ Put ke’ oma’ dalau ja re, ida ne pobo ngan mepo je’ laki tai pet patai je’ leto e. Un dau de’ ngelan Bungan dalau ja re, “tai lo’tem tisen e oo” dau re kida. Mung kelunan Kristen de’ tai pet patai leto je’ matai nganak ja re, nta pe un yu-yu tenoyan jaet kida oban Tuhan je’ pemung ngan re. Nta bali Kakak sokat nai ngacau ida de’ kelonan Kristen.

Ading-ading kelonan Kristen Kingmi di sebayang kelompok jane ka’ oseh anun Pompen re ka’ Ka Tenejan. Dalau Nchuk Dungau ti Gung baen re, ya dau de’ ngelan Bungan da ngetepet dau ti isu kida “Ayen cut songai”. Nak pe ida tisen lepo’ nyepu-o’ ida sua’ adet mading re, nta pe ida ala’ baat keneng idi. De’ Lata’ lepo’ pe un tai peti-et ngan ida kelonan Kristen dalau ji. Ida mi-et sua’ oban re nta nak kerjasama keneng palan-palan lepo’ ngan nta baya’ kise’ cara adet puun le. Dalau pengudip Nchuk Dungau lepa masuk Kristen, ia un nai ngkin du peselai ka’ Alo Baliu. Kelonan de’ ca’ man adet pe nai baya’ ia oban re tisen ia ntaun palan-palan keneng jo tao’. Tabin pe ida nta sio’ kenesa oban re baya’ adet nchuk Dungau dalau ja re.

Sua’ oban de’ Lata’ lepo’ mi-et kida de’ ngelan Kristen ja oo re, jane tai palai reput bada’ me Toa lepo’, ngan oja Toa lepo’ reput ida laa me alo’ Seradu Alo Kayan. Un dau ketai re reput ida me Alo’ Seradu di jane bada’ ida nta ti gayeng kua’ ngan nta baya’ adet layan lepo’. Kenai Alo’ Seradu di oja, ya re tangkep ngan mukum ida cuk ida nekada’ mata Tau pa mentem mata. Nangen ledau Alo’ Seradu di cuk ida pajat ngan nekada’ mata Tau kua’ kise’ layan du mukum dalem adet Tentera. Lepa ja Seradu da nakau pe ida oja. Un dau ngadan kelonan de’ ida cuk nekada’ mata Tau dalau jare jane, Lesan Nchuk@amai Pejawak, Emau Nchuk, Liling Nchuk, Lampung Uloi ngan koda’-koda’ de’ ca laa ilu nta tisen ngadan re mung.

D) Adet Kristen Protestant

Sio’ oman Piat Alung@Palung Unggau malan oman Badeng ka’ Ka Tenejan, 1967, jane kenai ca rombongan Alo’ Tentera orang Kristen peging orang Puti nai paksa lepo’ Badeng masuk Kristen Protestant. Dalau kenai re keji, ida nta oba’ Badeng man adet puun laa. Adet puun ji baen dau re jane ca adet je’ ca’ man adet pepatai/pekayau ngan pebuno’ kaeng daleh le. Un Belawing lepo’, ida nepeng ne dau ja ngan oyat-oyat palan lepo’.

Un dau palai de’ Lata’ bada’, lepa du miting ka’ Long Nawang (Lepo’ Tau) perintah oban je’ cuk du pet adet puun ja. Mung-mung ulu Ayau de’ du aung ka’ lepo’, du cuk pet, Belawing du cuk nepeng ngan mung palan-palan de’ puun da. Toman re cuk du ti meki, apan mung du ka’ daleh Alo Kayan nta ke pebuno’ laa. Juko’ du oban nai ti abe’ lepo’ ilu ne ka’ Ka Tenejan.

Sio’ oman 1967 ji, un kado’ ne de’ ngelan Bungan di nai ngelan Kristen. Jadi, dalem lepo’ ilu Badeng keji, un telu naen Adet re, jane Adet Bungan, Kristen Kingmi ngan Kristen Protestant. Un Toa lepo’ ngan de’ senganak, ida paget man adet puun. Un dalau du nepeng Belawing lepo’, dalau ja dau Toa lepo’ le taan Bali meh-a ke’ ida ngan juko’ e nta oba’ masuk Kristen dalau ja. Un de’ mading nai masuk Kristen dalau ji, ke’ Oseh Pelampung Tase’ ne du baptis ida. Ngan se’ cara du baptis ida jane, du ngelanga’ sungai ke’ ulu re. Un ida de’ masuk Kristen Protestant dalau ji lebih kado’ re cen oo de’ Kristen Kingmi. Buau Badeng cen Ka Tenejan ji, petat dua ketai re. Ading de’ baya’ Peligeng, ka alo Tasak ketai re buau. Nta majan oja lepo’ bio’ tai buau baya’ Jawa Bilong tai ka’ Iran. Ke’ Iran ne lepo’ bio’ oyan oma ngan ngelepo’ kata Long Songan, Alo Iran.

KADO' LEPE DE' NTA DENGKEP AKE' NAK PIT KIDI UBAN UN PALAI CATATAN E' TIAP...

Keterangan lanjut un dalam buku Adet Kenyah Badeng je' uban ake' lepa uyan....terhad.

TADING NAI ADET BUNGAN LUWA'
Adet Bungan

(A) Tading Nai Adet Bungan Lua’ Tading uban nai adet Bungan ke usun tana’ ji cen Apau Kayan. Un ca Lepo’ Jalan, Jok Apui. Anak e sakit maen. Tuyen ale’ ne dau Jok Apui tai naban ja’ anak. Tai napi pala’ taban baca, naban ke alo’ ngan kado’ naen obat da’ ca. Tai mo-o ne galen re panak ia na’ me du cuk du ke naban ja’ anak. Un ca liwai ia ngenupi. Nai Bungan pisu ngan e dalem nupi cuk ia ke ngelan neng Bungan. Buka laki ja ke ngelan ngan baya’ dau adet Bungan, adang anak e ke mudip. Bungan ja’ un kuasa senteng ke pudip anak ja. Dalau ja ne Bungan bada’ kise’ pemuyan ke baya’ adet Bungan ja me ia. Un adet Bungan ne, nta un na’ liwa maen. Beng ala’ ca padau man le ke nebada’ nepai Bungan ja tua’ le. Nta un matai buin ngan iyap la’a ilu ke na’ liwa. Bungan tengen ne ja’ mencam ke nolong ilu neng iu uban pengenyat le neng ia. Neng nempam e, nai laki ja taga ia kelimpun ida lepo’ da re. Ia bada’ to’ uban penusa ngan ketai galen re panak mo-o ia na’ beli cuk du ke pagat ja’ anak. Ia bada’ me lepo’ da, ia uba’ ke ngelan Bungan uban dalem nupi e, anak e ja’ sakit ja ke nai magat kuun Bungan buka ia ke ngelan neng Bungan. Dalau ja re, udip du ngelan nupi. Penco tau ja tua’ ne laki ja ngan ida panak ngelan Bungan. Dalau ja ia ala’ ca padau ngan nebada’ pala’ Bungan nyat sio neng Bungan cuk ia pagat anak e ja’ sakit pareng ja. Nta lepe abe’ telu tau, nai magat ne ja’ anak. Nta majan lepa ja, mung ida neng uma’ ja pe tai ngelan bungan ngan laki ja. Ida uba’ tai ngelan Bungan uban un kise’ sebali Bungan senteng pagat kelunan sakit ngan lebo pe kise’ adet ja. Nta ne un liwa buin ngan iyap la’a. Naet kise’ re da’ ngelan Bungan ja neng ca uman tading re masuk adet Bungan, tiga kise’ pengudip re. Uban tiga kise’ udip re dalem Bungan, tipo tai denga re ngelan Bungan ke aba’ ngan ke daya Kayan. Penco nai Lepo’ Tau ala’ Jok Apui masuk ida dalem Bungan. Pepi’a Lepo’ Tau dalau ja. Nta re uba’ palai ke tai lepo adet puun re. Juko’ ca uma’ tua’ le masuk Bungan dalau ja. Lepo’ ilu Badeng naet kise’ du da’ ngelan Bungan, tiga kise’ udip ngan adet re. Ja lepo’ ilu Badeng ala’ Pengau Laing dedo Pejalong Laing cen Lepo’ Tau nai masuk ca uma’ lepo’ ilu dalem Bungan. Ka’ Long Beta’o ilu Badeng mudip dalau ja. Ja’ ading masuk Bungan me lepo’ ilu Badeng ia ne Podau Wan. Nta majan lepa ja, masuk pe ca batang uma’ lepo’ ilu Badeng dalem Bungan la’a. Dalau ja du naet kise’ da’ ngelan Bungan, tiga kise’ udip re. Iu pe uba’ le pakai ja’ baet ji dau lepo’ ilu penco masuk adet Bungan. Uban dalem Bungan, nta le na’ liwa maen uko’ baen buin ngan iyap. Ja ne kenai lepo’ ilu Badeng kado’ masuk Bungan. Adet ngelan Bungan, senteng un bali dayung ngan pakai taban baca ngan naen-naen da’ un sebali uko’ baen obat ngan tukang.

(B) Adet-adet Bungan Buka ilu neng amin le kelo’ ke uyan udip, buka nta ne kise’ le neng amin le tiga pengagat, ia le muko’ ne mung le neng amin ja. Tau ja ne ilu pisu Bungan. Ala’ ca padau ilu mencai me bungan, man le ke pupa ladung Bungan. Lepa mencai padau ja pala’ Bungan, ja ne ilu nyat sio neng Bungan. Sio ja ilu miwet neng ilu panak mung neng amin le. Buka ilu neng uma’ le ke malan, ia le mung neng uma’ ja muko’ ne. Tai le mung kelimpun ke belua’ uma’. Ia du malan me ilu mung ne ka. Ading ilu mencai ca padau man le ke pupa ladung Bungan. Dalau le mencai padau ja, nebada’ dau re me Bungan. Lepa ja re nyat sio neng Bungan. Sio ja ne ida miwet neng ilu mung neng uma’ ja. Sio cen Bungan ja ke na’ tiga agat ngan tiga udip me ilu mung baen dau re. Sio ja pe man re senteng pagat kelunan sakit. Adet Bungan ne nta un co’ tekaja’ ngan adet Apau Lagan. Dalem adet Bungan, ilu ngelan pe mung da’ ilu ngelan dalem adet Apau Lagan uko’ baen ngelan, nupi, bali utong, bali siap ngan bali oong ngan meka pe Peselong ngan bali dayung. Beng ja’ tekaja’ e, dalau le man adet Apau Lagan nta le tisen Bungan Malan. Ilu nemame’ penco nyat ke bali utong ngan Peselong. Tapi dalem Bungan, ilu nemame’ ke Bungan Malan. Senteng pe ilu nemame’ ke Peselong dalem adet Bungan tapi kesti ke Bungan ading. Ca tekaja’ kise’ adet Bungan ngan Apau Lagan, i’ut ngan lebo le liwa ilu mencai me Bungan. Beng padau tua’le liwa. Dalem adet Apau Lagan un iyap ngan buin ne ilu na’ liwa buka le malan ngan cuk du dayung. Adet Bungan ia ne tuk adet Apau Lagan. Uban kado’ da’ ilu ngelan dalem adet Apau Lagan ilu ngelan pe dalem Bungan. Tapi kado’ da’ ilu pet kidi. Palan-palan pe tai keriut ngan liwa pe lebo dalem Bungan. Mung palan-palan oma ngan padai dalem Bungan nyeng ke kua’ ngan anun Apau Lagan. Tapi un keriut ngan lebo ne palan dalem Bungan.

(C) Pemuyan Le Man Adet Bungan Kenyah Badeng ne tai dalem adet Bungan, ngebaya’ ale’. Tading dau tai le Badeng ne dalem adet Bungan ja ne dalau tai le mudip ke Alo Kayan lepa le kelap cen tana’ Usun Apau. Un juko’ le Badeng ne tai lepo man Adet ngan ala’ adet Bungan, uban keri’ut palan e neng o-o adet puun le. Cen Lepo’ Tau uban kenai adet Bungan ne ke lepo’ ilu Badeng. Dalem adet Bungan ja’ atek lan, nta liwa bio’ uban ilu na’ me bali. Beng iyap ngan padau tua’ le ilu pakai malan dalem Bungan. Ja’ ilu ngelan la’a ja ne Bungan Malan Peselong Luan. Buka lepo’ ke malan, ca usa iyap tua’ le ida ala’ ke mencai na’ liwa. Singket uma’ te ngelebu pa kado’. Singket uma’ te tai ngkin kelebu ke uma’ laki malan te. Kelunan ja’ ngkin du malan, nta neh kelunan ja’ malan uman tapi ngelayan e ja’ bio’ udip me ilu dalem lepo’. Udip le ngelan Bungan nta un ee’ Malan Uman. Buka mung singket uma’ te nai kelimpun, na ne du ngolep ulu ca iyap. Mung kelebu singket uma’ ja du midut-midut ke daa’ iyap ja re. Nta daa’ iyap ja re tipo ke kelebu kado’ da’ uban du nai ngkin singket uma’ da re. Lepa re midut kelebu da re ke daa’ iyap ja re, ia du punan kelebu da ne. Dalau ja ne du punan kelebu. Tuman du punan kelebu da, uban du ke punan ala’ kelebu da’ un daa’ iyap didai uban nta mung kelebu da re un daa’ iyap. Juko’ du kuma “adi uko’ kise’ punan daa’ iyap rem di.” Ja dau du neng kelunan da’ se’ punan ca ompat. Adet Bungan, beng ca tau le du muko’ malan. Un kelebu liwa didai re ja ida tai ngkin petulat singket lubang amin re neng uma’ re. Un kelebu liwa ja re, baen dau tai ca lubang amin malan me ida panak ne ke amin re tengen te. Mung re panak tai ke amin te. Ja’ toa re neng amin ja ne malan me ida. Ia meliwa ida mung nyat udip tiga ngan tiga agat me ida mung. Lepa re ti palan ja, ia nai re ke useh ne. Ja ne lepa palan ja. Dalem adet Bungan, buka le nepai du dayung, beng ca usa iyap tua’ le ilu na’ me ja’ nai dayung ilu ngan ca padau lo’te. Na’ pe sakit kelunan ja pareng, nta pe kelunan de ilu nepai dayung me ia nyat bayan mpau. Juko’ lebo ale’ Badeng ne pet adet puun le bekading re ngan ala’ adet Bungan. Dalau nai le man adet Bungan, keriut le palan ilu man buka le malan, ngan nta pe ilu un majan melu. Ngelayan e, beng ca tau tua’ le ilu muko’ buka le malan. Tai majan ne ilu pakai adet Bungan, tai pe palan e maen la’a. Un da’ na’ kado’ iyap liwa ngan un pe palai na’ buin. Un tuman palan e tai maen, uban ilu kelunan ne ja’ tai uyan e. Un tading ketai palan adet Bungan ne maen sena-a’, ilu lepo’ ne nangen cuk ia tai maen. Un kelunan pareng sakit du dayung me ida nta re nai magat. Un dau palai, na kelunan ja ke magat uban iut ale’ liwa ikem mencai. Cen ja ne tading tai palan adet Bungan ne maen.

(D) Pemuyan Laki Ngan Leto Puyan laki tai pemung ngan leto udip sena-a’, atek cenaen lan buka le pekua’ ngan kise’ udip le na’ki. Adet le Kenyah Badeng, laki tua’ senteng tai mutu leto. Buka un ne uban leto tai na’ isu me ca laki bada’ ia uba’ laki ja, jaet le dau du neng leto ja. Un kise’ piu-piu ca laki ke tai mutu ca leto, laki ja tai mejau leto ja’ ia uba’ ke mutu. Laki ja tai ngkin de tuyang mejau leto ja. Dalau udip sena-a’, nta laki uban cuk leto uyan bulit nga’u uko’ baen kise’ du na’ki ne. Tapi ida cuk leto ala’ cep. Dalau ja ne laki naet kise’ pemuyan ngan kimet leto ja. Ngelayan ida tai mejau cuk leto ala’ cep ja ne nga’u. Buka un ne kise’ leto ja re uba’ laki ja, ia tai laki ja mutu ia ne. Adet le Kenyah Badeng tai mutu leto, kelunan lata’ ilu cuk. Senganak pe ilu cuk laki mukun ngan leto mukun. Nta pe ilu nyebarang cuk du tai. Un pe kelunan da’ uban luwai tai mutu ngan mencam bada’ isu ke ala’ dau kimet du. Dalau laki ja cuk du tai mutu leto me ia, ke amin kelunan ja’ ia cuk tai mutu leto me ia teh ngena ngan da’ tuyang. Buka uba’ ne leto ja ia, ketai laki ja ngadep leto ja ne. Buka laki ja saeh, un pe tuyang laki ja tai ngkin ia ngadep. Buka e tempa, ia tengen pe tai ngadep leto ja. Buka tai sukup majan ne laki ja tai ngadep, ja ne de toa cuk redo ke pemung atau kahwin.

(E) Kahwin Ngelayan ilu Kenyah Badeng ne kahwin sena-a’, ja ne na’ tau. Adet ji jane cen tebada’ Bali Apau Lagan. Nta le uban kahwin nga’u uko’ baen se’ du udip na’ki ne. Buka nempam ne du ke kahwin redo, alem naa ne ida mana ngan sedia belanja redo ke kahwin. Lebo’ ale’ se’ du kahwin sena-a’ uban nta re makan du mung. Kadang-kadang beng senganak ngan uma’ re le nai naet redo kahwin. Un tau redo ke kahwin, ja ne laki ja re ala’ telu re lonang kayu tai ngkin ke puun can ke bulan pet. Adet ke pemung redo atek cenaen lan. Un laki ja mesti un sua ngan leto ngkin belanyat kayan. Tai du ngkin redo ngadet ke pemung redo. Laki petem un sua ngan leto ja ba’ belanyat dalau tai du ngkin redo ala’ kayu ke puun can. Un pe kelunan mengau kayu da’ uban laki ja re aung ke puun can. Keliko le tai redo ala’ kayu ke puun can. Ja’ laki te tena. Dalau tai redo abe’ ke puun can, ja ja’ laki ala’ ca lonang kayu ngan meta penco mese’ ke dalem belanyat ja’ leto. Tai redo keliko ngkin kayu ja ule’ ke amin te. Un pe uban du aung ba’a neng ca daya ke amin te. Dalau redo abe’ ke amin, ia redo ala’ te ca boteh ba’a ke daya ja re ngan uman. Tai redo keliko la’a tai ala’ kayu ke puun can. Ja’ laki meta pe ca lonang kayu ngan mese’ ke belanyat ja’ leto. Nai pe redo ule’ ke amin ngan ala’ te ca boteh ba’a redo uman la’a. Pa telu liwai redo tai ala’ kayu ke puun can ja. Lepa redo ngadet ala’ kayu ke puun can, ja ne ida makan du. Un tau redo kahwin ngan tau laki ala’ leto ja ngan re kamin, kado’ naen penusa ja’ senteng ke cuk redo petat. Buka du un matai, langit bala, asu nekuang ngan tutung uma’ tau ja, kise’ redo nta jadi ke pemung ne ja. Mesti petat. Buka redo ca’ pemung, ca usa me redo ke sio’ penusa ngan matai jaet atau matai tecu.

(F) Amen Ala’ Leto Un dalau le Kenyah te man adet, atek maen lo’te teka’ udip. Uko’ baen ilu mading kahwin. Midan laki ja ke ala’ leto ja’ mading kahwin ngan e ja ngan re ke amin, kado’ naen penusa ja’ senteng ke nuyan ja’ cuk redo nta senteng ke pemung. Un tau laki ja ke ala’ leto e ngan e kamin, buka bala ne langit tau ja (bala langit tai taup ngelayan e) se’ laki ja ule’ leto ja teu ja ne ja. Nta senteng pajan. Mesti pule’ tau ja tua’ ne. Buka redo ca’ pemung baen dau re. Mesti sakit atau matai tecu. (matai jaet). Midan laki ja tai nao’ ngan ia ngening dau tuyau tela’o ngan bilun uman e ala’ leto e ngan e kamin kesti ia ule’ pe leto ja. Un dalau udip de lata sena-a’ atek kado’ lan tela’o ngan bilun uban dalau ja re, nta du un selapang ngan nta pe du senteng matai ida. Malan dau du matai ida dalau ja re. Un pe ca amen la’a. Buka laki ja ta’en tudok tiga midan-midan ne uman e ala’ leto e, ia ule’ pe leto e keja. Un dau re bada’ e, buka tudok tiga ja’ ia ta’en ja te beh te juma ke uma’, ja se’ tanda laki ja ke matai lao uman ja. Un tepe buka te beh te likut amin uban tuduk ja, ja’ leto ja’ ke matai lao me redo. Buka re ta’en osa’, ia ule’ pe leto e keja. Buka tau redo pemung ngan oleng leto ja betep, kise’ redo pule’ ne ja tau ja. Nganla’a buka un ujan paeng tau ngan leliwa, nta pe redo senteng pemung. Neng nempam e, ja tai re penco tao’. Buka redo ta’en tudok tiga ngan osa’ silem, kise’ redo petat ne ja.

Adet Metip Ba e / Tana' Sena-a'
Metip ala’ Tana’ kuko' uyan oma

Ca palan ida ti kena re nading pegayeng oma ja ne ala’ tana’. Tau re ala’ tana’ mung lepo’ muko’. Nta senteng tai nao’. Man beluing ngan solat pe nta senteng tau ja. Kado’ naen ne kise, du mencai me Bali tau ja. Un penguman ngan liwa ida na’ me bali utong re. Dau tebada’ re, cuk bali Utong re tai pekarap bali jaet ke tana’ ja’ ida ke uyan oma uman ja.

Un uban ca kelu’ong tana’ ida tai ala’ ja ida meliwa. Lepa re meliwa tana’ ja, ia re petulat e singket lubang amin. Tana’ ja ne ida tai ngkin ke ba’i ja’ ida ke uyan oma. Lepa tana’ ja tai abe’ ke ba’i ja’ ida ke uyan oma, ja le ida senteng nading pegayeng. Ja ne tading e ke nading malan me lepo’ singket tau. Un padung pelaki anun laki malan, co’ le keri’ut re ke lepo’. Singket tau te tai e melaki ke padung palaki ja. Nta uban beng anun laki malan tua’ le un padung pelaki. Anun lepo’, un pe padung pelaki. Singket uma’ un padung pelaki. Ngelayan e, padung pelaki anun uma’ ja ne ke bulan pet. Lepa melu ki’ing, kado’ naen pe ilu melu dau. Un melu ki’ing, tela’o,ngan kado’ naen amen de ca. Kebaya dau du melu ja ne tela’o. Pa aya tau du melu amen.

ORANG ULU TRADISIONAL COSTUME
SEJARAH

Un se’ uban gelam puun ilu Kenyah Badeng, atek kelebo lan, tiga anun laki meka pe anun leto. Cen kena ilu Kenyah tisen tai peselai, mung pekian le ilu uyan cen kulit kayu talun. Ading ida ngelekak ala’ kulit talun. Lepa ja ida ala’ petung ngan mesa’ kulit talun ja pa ketai e pedat ngan lema’. Ading ida sau kulit nyepeh e ta’ awang lepa ja ne ida mesa’ talun ja pa ketai e lema’ senteng ida ke uyan abet, sapai ngan ta’a.

'''PAKAIAN TRADISIONAL/ GELAM PUUN LETO'''

Un dau da’ lata’ bada’ e, pekian ilu Kenyah Badeng ne mudip bekading re atek cenaen ale’ kise’ cen pekian ilu na’ki. Dalau ja re maen ale’ tai ti talun uban kayu talun maen mita ngan pit pe la’a maen ale’ pe ti talun. Atek gera’ lan teka le ngimet se’ udip du dalau ja re. Un palai nta senteng uyan ta’a talun me anak leto re pa kenai re keri’it leto dumit. Juko’ du bekading re kado da’ luja pa kenai re mencam ngancau. Un kelunan da’ senteng mudip ida sokat na’ pekian me anak re dalau se’ tading nai re mencam sa’eh. Leto dalau ja re, nta re uban un tabang beng ta’a talun tua’ le. Juko’ dalau udip de lata’ sena-a’ kado’ leto de du tai malem nga’u. Dalau ja re nta leto tisen mekep ite’ re. Nta un sapai kutang ite’ dalau ja re. Sapai leto dalau ja re kua’ ngan laki, beng un sapai talun tua’ le.

Ca naen se’ gelam leto sena-a’ ja ne un leko’. Udip kena tisen peselai, leko’ tolang pun, leko’ wai ngan kayu de’ ca du uyan. Oo du lepa peselai ka’ aba’ alo Kayan, jane du meli ngan nai pekian ke’ lepo’ ilu ne. Leko’ de ida un kado’ naen. Un kelunan da’ sukat mudip, ida meli leko’ sulau. Leko’ sulau leto tua’ le de pakai e. Leko’ sulau ja ida malai na’ ta’ ujo’ kabing. Leko’ sulau ja nta le tisen cen iu uban du uyan e ngan lepo’ ja’ uyan e.

Tapi un dau da’ lata’ bada’ e, ida meli leko’ sulau ja cen Alo’ buka re tai peselai. Un kise’ leko’ sulau ja atek tiga lan uban e pute’ ngan pilau. Biasa re un leko’ sulau ja ca tua’ le ida un. Un ca naen leko’ ida pakai ja ne leko’ tulang. Leko’ tulang kado’ du senteng meli e uban e nta kumin maen beli e. Un leko’ tulang ne nta e uban kumin pute’ lan. Leko’ tulang biasa da’ un e, ja ne leto da’ bio’ udip ngan da’ mukun. Un leko’ sulau ne, kiri’it leto ngan leto tinen le de’ un e.

Dalau ja re un pe du uyan leko’ ino’. Ida nyulo ino’ da’ sukat lata’ e da’ tiga kise’ kalong. Ja ida uyan leko’. Dalau ja re un pe ida uyan leko’ maa’. Koda peludau maa’ ngan mube’ e ke dalem lubang bulo’ kua’ bio’ ngan leko’ ja’ ida kelo’ ke uyan. Un bulo’ ja, jadi kata’ leko’ ja’ ida ke uyan. Buka lepa maing ne maa’ ja dalem lubang bulo’ ja, koda mepe’ bulo’ ja ngan ala’ maa’ ja cen dalem e. Un maa’ ja, ida me-eh man pu’eh ngepilau pa ketai e mening. Lepa ja ida ngua’ ke ujo’ kelunan ja’ kuko’ re ke uyan leko’ ja. Buka re lepa ngua’ e ka’ kelunan ja’ ke un e, ida mutun ngan mekeleng maa’ ja ka’ ujo’ e. Ca naen se’ leto pegelam usa re bekading re ja ne un uleng. Pengalai e, kelunan Paren ida un uleng ino’ maen. Un da’ Paren bio’, ida tua’ le senteng un uleng sip lenjau. Juko’ terana’ le kise’ kelunan Paren neng aeng du bekading re buka du un rameh uko’ baen ngerameh lepa ajau buka du tai ngeliko’ dado’. Kelunan Paren da’ julung du tai ngeliko dado’.

Udip tepun le bekading re, mung leto mesti un luk. Dalau anak leto dumit, ja ne du uyan luk telinga me ida. Ading-ading du nepo’ uyan i’ut le lubang ka’ telinga telit luk telinga. Ngelayan ne ida nepo’ uyan lobang telinga man bulo’. Bulo’ ja ida me-eh uyan kelu’ong le ngan menyip. Buka re lepa uyan lubang telinga ja, ida ala’ sang melelen i’ut le sukat ida mese’ atau na’ ka’ dalem lubang telinga ja’ ida uyan ja. Buka anak ja nai bio’ ida ngebio’ pe na’ seng atau lelen sang ka’ dalem lubang luk telinga ja.

Buka nai ne anak ja sukup bio’, ida nyaliu na’ belaung me ia. Belaung da’ du na’ me anak ja ne belaung semaga ngan belaung maa’. Penading du uyan luk me anak leto ja ne buka udip re kira-kira telu ngan lema uman meka. Un kise’ belaung du na’ me anak, singen le ngan buka re nai lata’ du na’ belaung da’ laweng me ida. Un kado’ naen belaung du pakai dalau ja re uko’ baen belaung maa’, semaga ngan belaung jelong.

Udip tepun le Kenyah Badeng bekading re mung leto mesti pedado’ puk. Mung leto mesti un puk dado’. Ja kise’ re nerana’ ida cen laki. Un udip du dalau ja re mita leto da’ dado’ puk du buka du tai mita ngan. Uban un leto da’ dado’ puk baen dau re, leto da’ liba’ tawai, dado’ kimet ngan tiga adet. Un leto da’ mutun puk re buet, du anggap ida leto pekeburing atau mpau kimet nta ala’ dau katuk kelunan lata’.

'''PAKAIAN TRADISIONAL/ GELAM PUUN LAKI'''

Udip tepun le Kenyah Badeng sena-a’ nta le uban un sapai ngan tabang. Beng abet tua’ le ilu laki ne un. Abet ja’ ida un ja, ida uyan cen kulit talun. Uban dalau ja re nta un ape’ uban nta lepe du tai taen Alo’ atau tai peselai. Buka re tai nto’ ke sungai ida sau abet ja ngan mepen tilo re pa tai re ke dalem sungai. Dalau ja re nta du uban un sabun. Buka re tai nto’ beng muso’ sau ano da’ lua’ tua’ le ida. Un pe palai tai nto’ beng pa mejep usa re tua’ le ka’ dalem sungai. Usa re tetap mano. Un buka du muko’ atau ngerameh, un kise’ laki ke ja un tapung ucuk. Un de pegawa’ dalem lepo’ ida mesip telu re tebelip/terega tebun dumit le ke tapung re tai masat tenecuk kuun de man ilu dalem lepo’. Uko’ baen buka du petira’, kelunan da’ pegawa’ lepo’ da ne tai masat nepai kelunan lata’ ngan ketua uma’ tai petira’ atau tai kelimpun ke useh Toa Lepo’. Buka re tai nao’, kado’ naen tapung pun ida uyan cen anit payau, usa’, buang, bilun, kelabet, tutok, dok, koyat ngan kado’ pe naen pun de ca la’a.

Ca naen tapung ida pakai ja ne tapung Olat. Tapung Olat ida uyan cen wai. Ida manyam wai uyan tapung. Mung naen wai da’ tiga meseh ida senteng uyan tapung Olat. Tapung ulat ja ca gelam re pepatai. Tapi ida un pe buka re tai nao, malan, nekupa dado’ ngan de ca la’a. Bekading re buka du tai nuyen bika’, mung laki mesti un tapung Olat. Un kelunan da’ Paren, ida na’ terega ka’ tapung Olat anun re.

Un ca naen tapung la’a ja ne tapung Se’. Tapung Se’ nta du uban nyebarang un ja. Tapung Se’ un masa tua’ du pakai e uko’ baen buka du ngerameh atau ngebangen. Ngelayan se’ du pakai tapung Se’ ja ne buka du kancet ngan tai ngeliko dado’. Un tapung Se’ ne, ja ne tapung Olat de du numpak pegelam. Un ka’ anang tapung ulat ja, du na’ ca aban ino’ da’ du nangen uyan. Tipo tapung Olat ja pe du na’ terega ngan bulu kading de du lepa na’ warna bala, pute’ ngan saleng.

Kelunan bekading re un belat du. Abe’ anak dumit tene un belat bekading re. Un anak dumit belat ino’ du na’ me ida. Un kelunan lata’ ngan da’ manai, ida un belat iman. Tapi belat iman ja bukan pe uban du ala’ e cen iman atau inan iman tapi du meli cen Alo’. Masa’ un juko’ du na’ ngadan e belat iman uban belat ja uko’ baen se’ da’ saleng ka’ pak iman re. Kua’ pe mempat e ngan da’ ke iman re.

Ca naen se’ gaya’ kelunan bekading re, ja ne un luk telinga. Nta leto tua’ le ja’ uban un luk telinga, laki pe un luk dalau ja re. Buka le naat kise’ de’, lebih kado’ leto da’ un luk neng o-o laki. Ngan luk laki pe lebih buet. Luk telinga Leto un dado’ ngan belaung ida na’ kidi. Un tepe laki, Odeng ida nak ke’ Luk telinga re. Un odeng ja ida uyan cen mujun Tebun, Temengang ngan te’ palai e sip pun da’ ca. Un pe kise’ laki uyan lubang Odeng ka’ sada telinga re te’ mpau. Ngelayan e ida mesip na’ jako’ re ka’ dalem lubang ja.

'''PAKAIAN TRADISIONAL/ GELAM PEPATAI'''

Atek nakut ale’ lepo’ du lepo’ ilu Kenyah Badeng ne sena-a’ uban lepo’ du da’ pipa ilu tisen ilu makang ale’ atau makang buang. Buka le mutu neng kelunan lata’ da’ tisen dau udip du sena-a’, atek kado’ ale’ dau peniga le Kenyah Badeng sena-a’. Tuman pe tepun le Kenyah Badeng ne kado’ peniga sena-a’ uban re ti cen bawa’ kimet re ke pudip anak re, leto, lepo’ ngan tana’ re ja’ kuko’ re ke mita uman. Uban dalem kimet re bawa’ ale’ teka’ re ke jadi ula’ du de nai ngayau ida. Juko’ udip tepun le sena-a’, ida un lemuto jaga’ kenai ayau ke lepo’ re. Dalem ida un lemuto jaga’, ida un sukup to’ alat ngan gelam pepatai man re ke nyelekang kenai ayau. Ca usa laki mesti un sukup gelam man e ke pepatai.

Un gelam pepatai ilu Kenyah Badeng ja ne baing ayau, nyatap, kelempit, besunung, tabit, tapung olat ngan nyatap kelawit. Ngelayan ne baing ja’ ida aung man re ke pepatai ja ne baing ja’ atek tiga lan. Peniga baing re neng amin re. Baing ja nta re uban man e pegayeng man re ke mita ida uman. Sua baing ja ida na’ puk pun neng idi. Meka pe neng sa’up baing ja. Dalau udip da’ lata’ sena-a’, baing re dalau ja nta re uban uyan e cen malat biasa, un tepo-o, cen malat kelu. Malat kelu ja ne canaen malat ja’ ida ala’ tengen cen tana. Nta re uban meli malat ja neng du da’ ca. Un dau malat kelu baen dau re atek lait lan. Buka re uyan malat kelu ja baing, buka re tai pepatai, na’ pe i’ut le suat neng ayau buka re uban pempit meta ida, suat ja atek ke tai madam.

Ca naen alat pepatai du sena-a’ ja ne nyatap. Nyatap ja pe ida uyan cen malat kelu. Un nyatap man du pepatai kado’ naen. Un pe nyatap da’ pekepeleh, peketung bulo’, nyatap kertot, ngan nyatap belireng. Un pe ida uyan nyatap kelawit, nyatap seragap, nyatap bolo. Un nyatap bolo ja un asang. Buka le meca’ du man nyatap bolo, nyatap ja pesau ka’ teken e. Tapi un pe telu ida uyan cen nyatap ja ke teken e. Juko’ buka ilu meca’ ayau man nyatap bolo ja, nta ayau sukat tai kelap uban re pentang ku un telu nyatap bolo ja. Teken nyatap re dalau ja re ida uyan cen tema a’.

Ca naen gelam pepatai re la’a ja ne kelempit. Kelempit ja ne ca alat man re ke ngelidung usa re cen ayau da’ ke matai ida. Ngelayan ne ida uyan kelempit pepatai cen kayu adau, ngan kayu lemelai. Kelempit kelunan Paren ida ngalung anun re. Un kelunan Panyen beng kelempit bueh tua’ le anun re.

Ca se’ re pedengkep gelam man re pepatai ja ne un besunung. Besunung ida uyan cen anit pun uko’ baen anit buang, payau ngan pun lata’ de ca. Un besunung ja, un simang kuun re. Un ke simang besunung ja, ida na’ mujun temengang da’ ida lepa meseh kidi. Ka’ likut besunung ja, ida na’ kirip kidi. Ngelayan kirip da’ ida na, jane kirip sui Tebun, sui Temengang ngan sui Tui.

Ca naen gelam du bekading re ja ne un tabit. Tabit ida uyan cen anit kuleh, lenjau, buang, usa’, payau ngan kado’ naen pun da’ ca. Un guna tabit ja, kuko’ re adung atau senap re adung. Tapi un ca guna buka re ke pepatai, buka re nepecau un tabit ja tai pediu kempau. Buka ayau naet ja baen dau re beretit ale’ se’ re ke ja baen dau ayau. Ja se’ ca man re ke petakut ayau.

Nta uban beng usa tua’ le du pegelam sena-a’. Ulu re pe ida pegelam. Un se’ gelam ulu re ja ne tapung Olat. Un tapung Olat ida uyan cen wai. Wai ida manyam ida uyan tapung Olat. Un wai da’ ida uyan tapung Olat ja ne wai da’ maing le keriut re. Buka ayau meta ida, nta baing ayau abe’ ke ulu re. Un ka’ tapung Olat ja ida na’ terega neng idi. Uko’ baen terega Tebun ngan terega Temengang. Nta le taan lepo’ ilu un terega Kuai uko’ baen impan.

Buka re tai ngayau atau ayau nai bawa ida, mung re mesti un to’ gelam pepatai re. Kelunan de’ nta un gelam pepatai re se’ da takut ja baen dau re.

NGAJAT AND DATUN JULUT
Kanjet jane ca puun/asen main ilu Kenyah ngan ilu Badeng. Nta dau de’ Lata’ ngetisen kumin oban tading tai le Kenyah kanjet. Nak pe meka, kanjet jane ca tradisi ilu Kenyah cen udip tepun oko le sena-a’ awang diman. Sokat le koma dau, kanjet lepa tenoyan cen dalau le pemung tepun ngan Impan, Kayan, lepo’ Murut, Kelabit ngan Kenyah de’ ca. Ilu meki dau oban mung se’ gaya’ kala-kala le kanjet lebih korang kua’. Juko’ tepun le naki nta patek ngetisen dau kidi.

Kanjet Lasan ia ne ca main man le oyan ca kebangen me ilu lepo’ ngan nageh semangat lepo’ le. Cen kanjet pe ilu lepo’ ne un tai pebeka tawai ngan bawa’ teka’ mudip. Du kanjet sena-a’ un pekenaen le se’ kala-kala re ti e. Dalau re kanjet, ida pelua’ kise’ peniga osa, pengakang re, beretit osa ngan pengenjam re ngala kua’ ngan sampe’ kanjet dalau ja. Udip kena ka re, Jatung Utang, uding, Sampe’ Latung, jatung ngan alat de’ ilu ala’ cen dalau baie tua’ le man du kanjet oban nta lepe un laba sampe’ dalau ja re. Nai le kusun Apau sena-a’, jane dau le nading pakai sampe’ Kenyah.

Ngelayan du kanjet sena-a’, ja ne buka du kado’ kise’ kuma’ ngan buka un ramei dalem lepo’. Tego’ ramei bio’ lepo’ du’ ngkin du kanjet sena-a’ uko’ baen boka du ngelunau, mamat, ngalang, ramei o-o ajau ngan de’ ca la-a. Boka sakai nai nanta’ lepo’ ca du ngkin ida kanjet bada’ kise’ bangen tawai du pegita ngan re.

Buka un kanjet, mung du tai nuyen. Udip cen lepo’ bio’ le ka’ Long Jamuk sena-a’ ne du ti tawek nepai du ngeramei kanjet. Udip naki odai nta ne lepo’ le kanan ja. Kelonan mukun, leto tinen, laki tamen, da’ manai, keri’it leto ngan anak dumit tai mung naet du kanjet. Ngelayan du kanjet, nga’u. Nutung lisan, pejiget lenya’ngan terungking kedema du kancet.

Dalau du pekena nai du mung abe’, nekopa ne da’ uban ading nai tai ka’ lasan kanjet te. De’ manai ngan keri’it leto ne de’ tai nekopa keja. Mentung re nekupa, belian ne ida mung. Un anak de’ Paren, ida te’ tena ngan un ca mateng ngkin ida belian. Un ngalai ida belian ja ne liling Oyau Along ngan belian de’ ca. Un udip oo tai le tisen alo’ re, belian ikan kena’ pukat pe ida ti ngan ne.

Lepa du nekopa, ja ne du nading kanjet. Un se’ pemuyan du ketai kanjet, de’ lata’ du cuk tai kanjet mada lasan ading, oja du de’ ca. Un pe palai mateng tai menat du kanjet boka nta ne se’ un du ke tai laa. Un pe te’ palai, de’ tai menat du kanjet di de’ oyan keti eh e’ ketai kanjet ading ngan lepa ja oja. Udip dalau du nta ngelan Kristen sena-a’, patu borak ngan jakan pe du me mung de’ ke tai kanjet. Un aeng du kanjet, un pe kelup leto tai kanjet datun julut.

Leto de’ tai kanjet di baya’ ngadan oma’ re. Ilu ala’ kata’ uko’ baen keriit leto cen oma’ Long, oma’ Kupi, oma’ ikeng, oma’ sile’ wen ngan yu-yu ne ngadan oma’ de’ ca laa. Ti icuk, jatung otang ngan ti sampe’ du me ida de’ tai datun julut. Boka du ramei bio’, singket oma’ te tai peketun datun julut. Boka kado’ uban keri’it leto cen ca’ oma’, senteng pe ida oyan dua kelup ngan dado’ liko re tai main datun julut. Boka keriit leto oban keriut neng ca oma’, leto tinen pe ida nepai kesukung ida.

Un de’ mateng tai menat du kanjet, mencam belian pe ida. Boka re koma dau “menat sapai bala, menat sapai bala”, se’ tai re menat de’ sapai bala ngan pegelam kanjet kia neja. Nta re oban menat da’ manai ngan keri’it leto tua’, de’ mukun, laki tamen ngan leto tinen pe ida menat. Dalau tai kanjet ne ca usa bada’ kise’ pengebarek ngan peniga e. Gelam de’ du nak me de’ tai kanjet, tapung sek, sua puk, tabit, besunung ngan kelempit. Naem pe palai kanjet man nyatap. Gelam kanjet leto la-a tapung sek, kirip ngan ta-a. Un leto de’ tai datun julut un pe ida sapai kilep, kirip temenggang, tapung sek, tapung da-a, ta-a berkan, leko’ solau,belaung bitok ngan de’ ca.