User talk:Azizbek Davlyatov Abdikasimovich

SHARBATLARNI TINDIRISH JARAYONIDA MEVA DANAKLARIDAN ADSORBENT SIFATIDA QO’LLANILISHINI TAHLILI
Dunyo miqyosida chiqindilar muammosi eng dolzarb ekologik masalalardan biriga aylanib bormoqda. Tahlillarga ko'ra, so'nggi yillarda maishiy va sanoat chiqindilarining yildan-yilga ortayotgani yer yuzidagi ekologik barqarorlikka salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Ma'lumotlarga qaraganda, hozirgi kunda chiqindilarning 900 ga yaqin turi qayd etilgan. Har yili dunyoda chiqindilar hajmi 3 foizga ko'paymoqda. Bu chiqindilarning 80 foizini organik moddalar tashkil qiladi va ularni qayta ishlash natijasida katta miqdordagi energiya va energiya tashuvchilarni ishlab chiqarish mumkin. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi uning 85 foizini qayta ishlash mumkinligini ko'rsatmoqda.[1.2] Meva sharbati-meva va sabzavotlardan olinadigan shirin suyuklik;meva suvi. Asosan, olma, uzum, shaftoli, olxoʻri, oʻrik, anor, sabzi va boshqalardan olinadi. Meva sharbatining 2 xil: tiniq va meva eti bilan tayyorlanadigan turlari ishlab chiqariladi. eti bilan tayyorlanadigan Meva sharbatiga oʻrik, shaftoli, olxoʻri va boshqa sharbati kiradi. Sanoatda 2 yoki bir necha xil mevasabzavotlar sharbatlari aralashmasidan iborat boʻlgan omixta (aralash) sharbatlar ham ishlab chiqariladi. Meva sharbatining tabiiy (qand qoʻshilmagan) va 5-15% qand qoʻshilgan xillari bor. Meva sharbatida meva va sabzavotlar tarkibidagi barcha foydali oziq moddalar (qand, organik moddalar, kislotalar, vitaminlar, mineral tuzlar, pektin, klechatka va xushboʻy moddalar) boʻlib, taʼmi saqlanadi. Oziq-ovqat sanoatida adsorbsiya quyidagi xollarda: qand qiyomi va diffusion sharbatlarni tozalashda, pivo va mevalar sharbatlarini tindirish, vino, konyak, aroq va spirtlarni organik va boshqa birikmalardan tozalash, kraxmal-patoka sanoatida qiyomlarni tozlashda qo’llaniladi. [4.5] Etsiz sharbatlarni tindirish jarayonida, sharbat rangini tiniqlashtirishda, unitindirishdan tashqari filtrdan o‘tkaziladi. Tiniqlashtirish uchun ko‘pincha turli meva sharbatlarini aralashtirish yo‘li bilan amalga oshiriladi. Bu usulni qo‘llashda har bir sharbat tarkibidagi moddalar, masalan,birida oqsil kolloidlari yuqori bo‘lsa, ikkinchisida oshlovchi moddalari ko‘p bo‘lishi hisobga olinadi. Sharbat rangini tiniqlashtirishda termik usul ham qo‘llanadi. Tiniqlashtirilgan sharbatlar tiniq bo‘lib, qanday mevalardan tayyorlangan bo‘lsa, ularning ta’mi va xushbo‘yligiga ega bo‘ladi. Ammo ularni ishlab chiqarishda qimmatli moddalarning ko‘pchilik qismi-karotin, oqsil, pektin, oshlovchi moddalar, flavoidlarva ular bilan bog‘liq bo‘lgan P vitamini nobud bo‘ladi. Shunday paytlarda adsorbentlardan foydalaniladi. Adsorbentlar tabiatda uchraydigan va sun’iy yoʻl bilan tayyorlanadigan, disperelik darajasi yuqori boʻlgan juda katta tashqi (gʻovaksiz) yoki ichki (gʻovakdor) sirtli jismlar. Tabiiy adsorbentlarga opoka (g’ovaqtosh), gilmoya va boshqa kiradi. Sun’iy adsorbentlar uglevodorodlarni termik parchalash yoki tutatish (qurum olish), oʻta qizdirilgan suv bugʻi bilan kremniy-organik moddalarni gidrolizlash (aerosillar), dagʻal dispers sistemalarni kimyoviy jihatdan faollash yoki modifikatsiyalash (faol ko’mir, faollantirilgan gil) va boshqa yoʻllar bilan olinadi. Adsorbentlarning adsorbsion xususiyati qattiq jismning tabiatiga, sirt tuzilishiga, kattaligiga, gʻovaklarining tuzilishiga bogʻliq. Quyidagi sxemada va jadvalda adsorbentlarning turlari, o’lchamlar va qo’llanilish sohalari haqida ma’lumotlar keltirilgan Ular, asosan, gʻovaksiz, yirik gʻovakli, mayda g’ovakli va aralash gʻovakli turlarga boʻlinadi. Sanaot miqyosida ishlatiladigan adsorbentlar quyidagi talablarga javob berishlari kerak: 1) tanlovchanlik-aralashma tarkibidagi tegishli komponentni yutib olish va boshqa komponentlarga esa ta'sir qilmaslik; 2) maksimal adsorbsion hajm yoki faollik-adsorbentning massa yoki hajm birligida yutilgan adsorbtivning miqdori; 3) adsorbentni regeneratsiya qilish paytida yutilgan moddaning to'la ajralib chiqishi; 4) adsorbent donalarining kerakli mustahkamlikka ega bo'lishligi, chunki donalarning buzilib ketishi jarayonning gidrodinamik holatini yomonlashtiradi; 5) yutilayotgan moddalarga nisbatan kimyoviy inertlikka ega bo'lishlik; 6) narhi arzon. Adsorbentning tanlovchanligi va uning adsorbsion hajmi adsorbent va adsorbtivning tabiatiga va molekulalarning tuzilishiga bog'liq bo'ladi. G'ovaklarning o'lchamlari qanchalik kichik bo'lsa, adsorbentning solishtirma yuzasi shunchalik katta bo'ladi. Bu holat adsorbent faolligini kuchaytiradi. Sanoatda eritmalarni har xil pigmentlardan tozalash uchun adsorbent sifatida tuproq jinslari ham ishlatiladi. Tuproq jinslari tabiatda ko'p tarqalgan bo'lib, narxi arzon, uyilish zichligi 400-450 kg/m3. Tuproq jinslarining solishtirma yuzasi boshqa sanoatda ishlatiladigan adsorbentlarga nisbatan ancha kichik (35-150 m3/g). Adsorbsiya jarayonida tozalashning samaradorligi adsorbentning g’ovaksimon tuzilishiga bog’liq bo’lib, bunda mikrokovak asosiy rol o’ynaydi. Faollashtirilgan ko’mirlar adsorbsion boshlig’ining chegaraviy hajmi 0.3sm3/g ligi tozalash jarayonida qo’llash tavsiya etildi. Ma’lumki, mikrokovaklar o’lchami katalitik reaksiyalar tezligini belgilaydi. Mikrokovak o’lchami 0.8-1.0 mkm bo’lgan faollangan ko’mirlar optimal deb xisoblanadi. Spirt va liker-aroq ishlab chiqarish sanoatida oq qayin BAU, bak kabi yog’ochlardan olingan faollangan ko’mir, spirt-rektifikatlarni aldegid, keton, murakkab efir, karbon kislatalar va yuqori molekulali birikmalardan tozalash da ishlatiladi. Undan tashqari, mevalar sharbati va pivoni tindirish uchun xam ishlatilishi mumkin. Qand sharbatini tindirish uchun esa suyak ko’miri qo’llaniladi. Faollantirilgan ko'mirlar - juda serg'ovak tuzilgan adsorbentlar bo'lib, ular uglevodorodlar va ularning hosilalarini, aromatik birikmalarni, bo'yoq moddalarni tanlab adsorbilaydi (yutadi). Quyi spirtlar, karbonat kislotalar va murakkab efirlarni kamroq yutadi. [5] Ayrim hollarda, faollangan ko’mirlar tozalashda bilan hid, yoqimsiz ta’m, kolloid va boshqa qo’shimcha aralashmalarni ham yo’qotadi. Silikagellar (kremniy kislotasi – SiO2 iviqi asosidagi) o'rtacha diametri 1-5 nm (nanoo'lchamli) g'ovaklarga ega, yoyilgan zichligi 400-500 dan 670-890 kg/m3 gacha, chin zichligi 2250 kg/m3, umumiy g'ovaklari hajmi 0,2 dan 4,0 sm3/g, solishtirma sirti 270-500 m2/g. Silikagel zarralari sferik va ovalsimon granulalari 0,2-1,0 dan 7 mm gacha o'lchamga ega. Silikagellar ikki navda (mayda donali va yirik donali) va zichligi 400-550 kg/m3 (chin zichligi 3250-3500 kg/m3) bo'lgan 15 dan ortiq rusumda ishlab chiqariladi. Ular 4-6 mm o'lchamli don va sharcha shaklida tayyorlanadi. Slikagellar xam kremniy kislota gellarining suvsizlantirilgan masxuloti xisoblanilib, asosan suv bug’ini yutish, gazlarni quritish, pivo yoki meva sharbatlarini tozalash uchun qo’llaniladi. Bu adsorbent boshqa adsorbentlarga qaraganda yonmaydi, mexanik jixatdan mustaxkam bo’ladi. Xulosa: Meva danaklaridan yonganda o’zida toshko’mirning xususiyatlarini o’zida namoyon qilgani sababli ulardan tayyorlangan adsorbent sanoat miqyosida foydalanish imkonini yaratadi. Xozirgi kunda sharbat ishlab chiqarish sohalarida xususan, anor sharbatlarini tindirishda keng va samarali foydalansa bo’ladi. Kimyoviy jixatdan faol, sharbat tarkibidagi yod moddalarni tez va oson cho’ktirish imkonini yarata oladi. Meva chiqindilaridan olingan bio-adsorbentlar funksionallik jihatidan qulayligi bilan birga yuqori barqarorlik, iqtisodiy afzallik,va ekologik tozaligi bilan ajralib turadi. Meva chiqindilarining adsorbsion kinetikasi bio-adsorbentlar asosan psevdo ikkinchi tartibli tezlik qonuniga amal qiladi. Muvofiq ko'p hollarda izoterma Langmuir izotermasi modelini ko'rsatadi bir qatlamli adsorbsiya. Meva chiqindilari olingan adsorbentlar suv-energiya-oziq-ovqat o'rtasidagi ko'prik orqali barqaror kelajakka hissa qo'shadi. Biroq, miqyosini kengaytirish, foydalanish kabi bir qancha qiyinchiliklar mavjud, kimyoviy moddalar, bio-adsorbentlarning samaradorligi va qayta ishlanishi, morfologik o’rganilmagani mevali daraxtlarni mahalliylashtirish, mahalliylashtirilgan texnologiya va texnik ko'nikmalarni rivojlantirish va h.k. Bu muammolar yechimlarni meva chiqindilaridan olingan bio-adsorbentni rivojlantirish uchun yo'l ochish adsorbsion texnologiyaga asoslangan. Azizbek Davlyatov Abdikasimovich (talk) 16:45, 21 October 2022 (UTC)

МЕВА ДАНАК МОЙЛАРИ ТАСНИФИ ВА УЛАРНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ
Жаҳон бозорларида мойларни ишлаб чиқаришда фойдаланиладиган хом ашёлар таркибида 20 фоиздан 45 фоизгача мой мавжуд бўлиб, қайта ишлашдан олдин мағзи ажратиб олинади. Тозаланган ва майдаланган хом ашёга иссиқлик билан ишлов берилиб, қуритилади ва прессланади. Данак (ўрик, узум, гилос, шафтоли, олхўри) мойлари шарбат, мураббо, қуритилган мевалар ишлаб чиқариш ва консерва саноати чиқиндиси бўлган данакларни қайта ишлаш орқали олинади. Ушбу шифобахш мойлар асосан озиқ-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқаришда қўлланилади, шунингдек, совун ишлаб чиқаришда муҳим хом ашё ҳисобланади. Рафинацияланган данак мойлари қимматбаҳо озиқ-овқат маҳсулоти бўлиб, балиқ, сабзавот, турли хилдаги салатлар, хамир ва бошқа маҳсулотларни қовуришда ишлатилади. Ушбу мойлар қуйидагилар билан тавсивланади. Данак мойлари ва уларнинг шифобахш хусусиятлари Ўрик данаги мойи Ўрик данаги мойи таркибида ҳам бошқа данак мойларидаги каби линолен ва линол кислоталари (омега-3 ва омега-6 ёғ кислоталари), А, Д, Е ва К каби қатор витаминлар, калий, йод ва бошқа минераллар кўп миқдорда мавжуд. Шу билан бирга магний, кальций, темир моддалари тузларига бой ҳисобланиб, антиоксидантлик хусусияти юқори. Ўрик мойи турли ҳил касалликлар профилактикасида, жумладан, витамин етишмовчилиги, буйрак касалликлари, гастрит, ошқозон-ичак тизими, қалқонсимон без касалликлари, қандли диабет, аллергия касалликларини даволашда қўлланилади. Буйрак ва юрак-қон томирлари касалликлари билан оғриган беморларга ушбу мой таркибидаги кўп миқдордаги калий организмдаги ортиқча сувни чиқаришга ёрдам бериши билан фойдали ҳисобланади. Узум данаги мойиҚадимги шарқ табобати асосчиси буюк Абу Али ибн Сино таълимотига кўра, узум уруғи мойида инсон организми учун ниҳоятда фойдали бўлган табиатнинг асл ҳазинаси жамланган. Мой таркибида жуда юқори концентрацияда А, В, С, Е витаминлари, макро ва микроэлементлар, ёғ кислоталари ва бириктирувчи моддалар мавжуд. Калий, натрий, кальций, темир моддалари, тўлиқ тўйинмаган ёғ кислоталари, флавоноидлар, фитостероллар, ошловчи моддалар, фитонциллер, фитостероидлар, хлорофилл, энзимлар, кремний, тўлик тўйинмаган линол кислоталари – омега-6 (70 %гача), омега -9 (25 %гача), омега-3, пальмитин, стеарин, пальмитомин, арахидон каби кислоталар мавжуд Узум данаги мойи таркибидаги Е витамини кунгабоқар мойига нисбатан 10 баробарга кўп ҳисобланади. Узум уруғи мойи таркибидаги хлорофил ушбу шифобахш мойнинг яшил рангини таъминлаб беради. Узум мойи кучли антиоксидант модда сифатида (эркин радикаллардан ҳимояловчи), организмни стрессга (тушкунликка) қарши курашувчанлигини оширишда, иммунитетни кўтаришда, нурланишга қарши ҳимоя воситаси сифатида, юрак ишемик касаллиги ҳамда бош мия кон айланишининг бузилишида (инфаркт-инсульт профилактикаси), атеросклероз касаллигини даволашда қўлланилади. Анор данаги мойи Анор данаги мойи таркибида 80-85 фоизгача эссенциал - гранат (пуник) ёғ кислотаси мавжуд бўлиб, у хўжайранинг метоболитик жараёларини меъёрлаштириб туради. Анор данаги мойи фойдали хусиятлари билан нафақат косметологияда балки медицинада ҳам кенг қўлланилади. Ушбу маҳсулот таркибида юқори концентрацияда А,В ва С витаминлари, темир, кальций моддалари мавжуд, ундаги антиоксидантлар миқдори эса кўк чой таркибидагидан 3 баравар кўпроқдир. Анор данаги мойи кучли вирусга қарши, микробга қарши курашиш хусусиятга эга. Анор данаги мойининг шифобахш хусусиятлари унинг ёғ-кислоталари таркибининг ноёблиги билан боғлиқ, яъни таркибидаги катта миқдордаги токофероллар, бета-систостерол, стигмастерол ва кампестероллар аралашмаси жуда фойдали ҳисобланади. Анор мойи терини юмшатувчи ва намловчи энг яхши косметик восита ҳисобланади. Олхўри данаги мойи Бугуни кунда олхўрини бутун дунё бўйича 2000 дан ортиқ навлари етиштирилади. Олхўри мевасидан ҳозирда фақатгина қоқи маҳсулоти олинади данаги эса чиқинди сифатида ташлаб юборилади ёки ёқиб юборилади. Иккиламчи хом-ашё сифатида мағизидан мой олишни йўлга қўйиш мумкин. Олхўри мағизи таркибида умумий массага нисбатан 22.5% мой бор. Олхўри мойи ошқозон-ичак йўли фаолиятини яхшилашда ажойиб воситадир, у қабзиятдан халос қилади ва овқат ҳазм қилиш жараёнини тартибга солади. Шунингдек, гипертония, юрак ва жигар билан боғлиқ муаммолари бўлган кишилар учун ҳам фойдали хисобланади. Таркибидаги А витамини эса кўриш қобилиятини яхшилайди.Таркибида оқсил, углевод, ёғлар миқдори юқорилиги билан бошқа турдаги мевалардан ажралиб туради. 100 гр олхўри мевасининг енергетик қуввати 240 ккал. Илмий тадқикот ишларимиздан асосий мақсад олхўри данакларини комплекс қайта ишлаш орқали чиқиндисиз ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш орқали мамлакатимизга олиб кириладиган импорт маҳсулотларни камайтириш, озиқ-овқат саноатида маҳсулотлар ассортименти кўпайтиришдан иборат. Azizbek Davlyatov Abdikasimovich (talk) 16:51, 21 October 2022 (UTC)

MEVA DANAK MAG’IZIDAN MOY OLISHDA BUG’ BILAN ISHLOV AHAMIYATI
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сонли 2022-2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида‖ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018-йил 19-январдаги ПҚ-3484-сонли-Ёғ-мой саноатини жадал ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисидаги Қарори, шунингдек, мазкур соҳада қабул қилинган меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларида белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу мақола муайян даражада хизмат қилади.

Бугунги кунда дунё миқёсида истеъмол мойлари ҳажмига бўлган талаб юқори даражада ўсиши кузатилмоқда. Ишлаб чиқариш ҳажми бўйича дунёда анъанавий мойли ўсимлик хомашёларининг асосий турларига соя, кунгабоқар, рапс, пахта чигити, зайтун, кунжут,  ва бошқалар киритилади. Истеъмолда ва озиқ-овқат саноатида анъанавий мойли ўсимлик хомашёларидан ишлаб чиқариладиган ўсимлик мойларининг сифатини яхшилаш, озуқавий қийматини ошириш, шунингдек, хомашё захирасини кенгайтиришга бўлган эҳтиёж кун сайин ортиб бораётганлиги туфайли, ноанъанавий ўсимлик мойли хомашёлардан олинадиган ўсимлик мойларини ишлаб чиқариш ҳажмини кенгайтириш, уларни озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқаришда қўллашнинг замонавий технологияларини яратиш муҳим аҳамиятга эга. Бундан ташқари Реcпубликамзда ўсадиган ёнғоқ, бодом, шафтоли, ўрик, олхўри ва бошқа бир қанча данак мевалар мағизи таркибида ёғ миқдори юқорилиги кўплаб текширишлар натижасида маълум бўлган. Бу каби мева данаклари мағизидан олинадиган ёғларни  ўрганиш ва уларнинг физик-кимёвий таҳлилларини олиб бориш  ҳам бугунги куннинг долзарб муаммоларидан биридир.

Аслида мева мағизлари таркибида учрайдиган  кўплаб кимёвий элементлар, витаминлар инсон организми учун кунлик истеъмол қилинадиган озиқ-овқат маҳсулотлари таркибида кам миқдорда учрайди. Бу каби муаммоларни бартараф этиш мақсадида мева мағизларидан олинадиган ёғларни саноатнинг турли соҳаларида фармасевтика, кулинарияда, космиталогия каби соҳаларга йўналтириш орқали аҳолининг барча қатламига етказишга эришилади.

Республикамизнинг тоғли ва тоғолди ҳудудларида Фарғона ҳамда Наманган вилоятида олхўри меваси энг серҳосил даналки мевалар қаторига киради. Мевасидан мураббо, жем, сукат, салқин ичимликлар, компотлар тайёрланади, қоқилар олинади. Лекин мева данаклари чиқинди сифатида аҳоли томонидан ташлаб юборилади.

Илмий тадқиқотларимиз ва ўрганишларимиз натижасида олхўри мева данаклари мағизи таркибида инсон саломатлиги учун керакли бўлган макро ва микроелементлар, витаминлар тўйинган ва тўйинмаган ёғ кислоталари борлиги аниқланди.

Олхўри мағизидан ёғ олиш жараёнида икки усулни қўллаш орқали таркибидаги кимёвий моддаларни миқдор ўзгаришлари аниқланди. Биринчи усул намлиги 16-18% бўлган олхўри мағизларни 85-90 C ҳароратда қовуриб олиб 65-70 C ли сув ҳаммомида буғланди ва  совуқ босим билан прессланди. Натижада 1 кг мағиздан 450-470 мл ёғ олинди. Иккинчи усул намлиги 16-18 % бўлган олхўри мағизларини 85-90 C ҳароратда қовуриб олиб 65-70 C ли сув ҳаммомида буғ билан ишлов бериб илинди ва иссиқ босим билан пресланди. Натижада 1 кг мағиздан 390-420 мл ёғ олишга эришилди.

Олхўри мағизларига иссиқлик билан ишлов бериш ҳарорат ( 80C)                                                                                                  1-расм

а)  Иссиқлик беришдан олдинги                     б) исциклик берилгандан кейин

Олхўри мағизларига буғ билан ишлов бериш ҳарорат (65-70C)

2-расм

а)  Буғ билан ишлов беришдан олдинг   б) буғ билан ишлов берилгандан кейин

Бундан ташқари мағиз таркибидаги энг керакли бўлган ёғ миқдорини оширишга ва уни пресслаш жараёнида тўлиқ сиқиб чиқариш учун бир неча усулларни қўллаш орқали ёғни миқдорини оширишга ва чиқит ва йўқотишларни камайтиришга эришилди. Физик-кимёвий таҳлилларда ёғ кислоталар миқдори қуйидагича эканлиги аниқланди.

Олхўри мағизи таркибидаги ёғ кислоталар таҳлили

1-жадвал 2- жадвал Мавжуд изланишларни кенгайтириш ва мойли хомашѐларнинг физик-кимѐвий кўрсаткичларини яхшилаш мақсадида олиб борилган тадқиқот ишимиздан ҳулоса, мева данаклари мағизидан мой олишда унинг миқдорини оширишга таъсир қилувчи параметрлар деб мағизнинг намлиги ва пресслаш жараёнида унга бериладиган иссиқликни таъсири деб ҳулосага келинди. Мағиларни иссиқ буғ ҳаво билан ишлов беришдан мақсад буғ таркибидаги сув мағиз таркибидаги ёғ билан ўз ўрнини алмаштирганлиги сабабли ёғнинг чиқиш миқдорига катта тасъир қилиши аниқланди. Azizbek Davlyatov Abdikasimovich (talk) 16:52, 21 October 2022 (UTC)

Danak moylari
Mahsulot tasnifi Danak (o‘rik, uzum, gilos, shaftoli, olxo‘ri) moylari sharbat, murabbo, quritilgan mevalar ishlab chiqarish va konserva sanoati chiqindisi bo‘lgan danaklarni qayta ishlash orqali olinadi. Ushbu shifobaxsh moylar asosan oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishda qo‘llaniladi, shuningdek, sovun ishlab chiqarishda muhim xom ashyo hisoblanadi. Rafinasiyalangan danak moylari qimmatbaho oziq-ovqat mahsuloti bo‘lib, baliq, sabzavot, turli xildagi salatlar, xamir va boshqa mahsulotlarni qovurishda ishlatiladi. Jahon bozorlarida o‘rik, uzum, gilos, shaftoli, olxo‘ri moylari va ushbu moylar aralashmasi mavjud. Moylarni ishlab chiqarishda foydalaniladigan xom ashyolar tarkibida 20 foizdan 45 foizgacha moy mavjud bo‘lib, qayta ishlashdan oldin mag‘zi ajratib olinadi (uzum danagidan tashqari). Tozalangan va maydalangan xom ashyoga issiqlik bilan ishlov berilib, quritiladi va presslanadi. Uzum urug‘lari esa qobig‘i bilan qayta ishlashga yo‘naltiriladi. Ushbu moylar quyidagilar bilan tavsivlanadi. Ishlab chiqarishdagi texnologik jarayon Yevropa mamlakatlaridagi ehtiyoj Yevropada marketing tadqiqodlarining o‘sib borishi va tabiiy ingedintlardan keng foydalanish meva danaklari moylari ishlab chiqarish uchun keng imkoniyatlar eshigini ochib bermoqda. Ayniqsa, o‘z sog‘liqlari haqida qayg‘uradigan yevropalik iste’molchilar ushbu mahsulotlarni barkamollik va sog‘liq uchun foydali ekanligini yaxshi anglashi shifobaxsh moylarga bo‘lgan talabning oshishiga zamin yaratmoqda. Ushbu danak moylarining Yevropadagi importi hajmi har yili o‘rtacha 6 foizga oshmoqda. Chunki bu mahsulot turli sohalarda, ayniqsa kosmetikada keng ko‘lamda qo‘llaniladi. Fransiya – kosmetikada ishlatiladigan maxsus danak moylarini sotish uchun eng ommabob bozor. Bu mamlakatga import qilinayotgan moylarning faqatgina 9 foizini rivojlanayotgan mamlakatlar eksport qilishadi. Danak moylarining asosiy yetkazib beruvchilari Ispaniya, Gollandiya, Germaniya va Belgiya hisoblanadi. Avstriyada 2012 yildan boshlab ushbu mahsulotlar importi Yevropadagi ko‘rsatkichga nisbatan tez o‘smoqda. 2018 yilda Ispaniya, Gollandiya, Germaniya va Litva mamlakatlari asosiy danak moylari asosiy yetkazib beruvchilar bo‘ldi. Gollandiya rivojlanayotgan mamlakatlardan danak moylarini eng ko‘p miqdorda import qiluvchi davlat hisoblanadi. 2016 yilda mamlakatga ushbu moylar umumiy importining 63 foizi rivojlanayotgan mamlakatlar hissasiga to‘g‘ri keldi. Gollandiyada bir necha yirik shifobaxsh moy ishlab chiqaruvchi va uni qayta ishlashga ixtisoslashgan korxonalar mavjud. Uning Yevropa davlatlaridan tashqari asosiy mahsulot yetkazib beruvchilari Gana, Xitoy, Burkina-Faso va Benin mamlakatlaridir. Shvedsiyaga danak moylari importi so‘nggi yillarda 16 foizga o‘sdi. Mamlakatga ushbu mahsulotning 95 foizdan ortiqroq qismi Daniyadan olib kelinadi. Daniyada AAK kabi o‘simlik moylarini yirik ishlab chiqaruvchilar va uni qayta ishlovchi korxonalar mavjud. Belgiyaga bunday moylarni import qilishning umumiy hajmi har yili o‘rtacha 6 foizga oshib borayotgan bo‘lsa-da, rivojlanayotgan mamlakatlardan import qilinayotgan ushbu turdagi moylar hajmi so‘nggi besh yilda uch barobarga ko‘paydi. Belgiyaning asosiy yetkazib beruvchilari Yevropa mamlakatlaridan tashqari Gana va Hindiston hisoblanadi Germaniya ushbu qimmatbaho moylar uchun maxsus savdo markazi hisoblanadi. Biroq, so‘nggi besh yil ichida mamlakatga danak moylari importi 5 foizga kamaydi. Germaniyaga shifobaxsh moylar asosan Gollandiya, Italiya va Avstriya davlatlaridan import qilinadi. Italiya, Buyuk Britaniya va Shveysariya davlatlari garchi danak moylarining kichik importyorilari bo‘lsa-da, ushbu mamlakatlar sizning mahsulotingiz uchun qiziqarli bozor hisoblanadi. Italiya va Buyuk Britaniyaga ushbu mahsulotlar importining katta ulushi rivojalanyotgan mamlakatlar hissasiga to‘g‘ri keladi (35 foizdan 38 foizgacha). So‘nggi besh yil ichida rivojlanayotgan mamlakatlardan Shveysariyaga danak moylari importi yuqori darajada o‘sdi (yiliga 9 foiz). Danak moylari va ularning shifobaxsh xususiyatlari O‘rik danagi moyi tarkibida ham boshqa danak moylaridagi kabi linolen va linol kislotalari (omega-3 va omega-6 yog‘ kislotalari), A, D, Ye va K kabi qator vitaminlar, kaliy, yod va boshqa minerallar ko‘p miqdorda mavjud. Shu bilan birga magniy, kalsiy, temir moddalari tuzlariga boy hisoblanib, antioksidantlik xususiyati yuqori. O‘rik moyi turli hil kasalliklar profilaktikasida, jumladan, vitamin yetishmovchiligi, buyrak kasalliklari, gastrit, oshqozon-ichak tizimi, qalqonsimon bez kasalliklari, qandli diabet, allergiya kasalliklarini davolashda qo‘llaniladi. Buyrak va yurak-qon tomirlari kasalliklari bilan og‘rigan bemorlarga ushbu moy tarkibidagi ko‘p miqdordagi kaliy organizmdagi ortiqcha suvni chiqarishga yordam berishi bilan foydali hisoblanadi. Tabiiy mumsimon moddalar va pektin moddalarning bu moyda mavjudligi uni teri kasalliklarini davolashda samarali ta’siriga sabab bo‘ladi.Teriga yaxshi singib ajin tushishini oldini oladi. Uzum danagi moyi. Qadimgi sharq tabobati asoschisi buyuk Abu Ali ibn Sino ta’limotiga ko‘ra, uzum urug‘i moyida inson organizmi uchun nihoyatda foydali bo‘lgan tabiatning asl hazinasi jamlangan. Moy tarkibida juda yuqori konsentrasiyada A, V, S, Ye vitaminlari, makro va mikroelementlar, yog‘ kislotalari va biriktiruvchi moddalar mavjud. Kaliy, natriy, kalsiy, temir moddalari, to‘liq to‘yinmagan yog‘ kislotalari, flavonoidlar, fitosterollar, oshlovchi moddalar, fitonsiller, fitosteroidlar, xlorofill, enzimlar, kremniy, to‘lik to‘yinmagan linol kislotalari – omega-6 (70 %gacha), omega -9 (25 %gacha), omega-3, palmitin, stearin, palmitomin, araxidon kabi kislotalar mavjud Uzum danagi moyi tarkibidagi Ye vitamini kungaboqar moyiga nisbatan 10 barobarga ko‘p hisoblanadi. Uzum urug‘i moyi tarkibidagi xlorofil ushbu shifobaxsh moyning yashil rangini ta’minlab beradi. Tabiatda faqat uzum urug‘i moyida uchraydigan tabiiy antioksidant resveratrol borligi, bu moyning qiymatini yanada oshiradi. Resveratrol – bakteriya va zamburug‘lardan himoyalash uchun o‘simlik tomonidan ishlab chiqariladigan tabiiy fitroaleksin moddasidir. Uzum moyi kuchli antioksidant modda sifatida (erkin radikallardan himoyalovchi), organizmni stressga (tushkunlikka) qarshi kurashuvchanligini oshirishda, immunitetni ko‘tarishda, nurlanishga qarshi himoya vositasi sifatida, yurak ishemik kasalligi hamda bosh miya kon aylanishining buzilishida (infarkt-insult profilaktikasi), ateroskleroz kasalligini davolashda qo‘llaniladi. Qovun danagi moyi.Qovun urug‘i tarkibida mavjud 30 foiz gacha moyning asosiy qismini linolen va linol kislotalari, omega-3 va omega-6 yog‘ kislotalari tashkil etadi. Bu moy ham xudi qovoq moyi kabi organizmdagi xolestirinni kamayitirishga yordam beradi. Tarkibi A, Ye, R. K kabi qator vitaminlarga boy. Qovun urug‘i moyi xushbuy ta’m va hidga ega bo‘lib, salat va pishiriqlar tayyorlashda eng qulay moylardan biridir. Qovun moyining tarkibidagi aromatik moddalar qon-tomir tizimi kasalliklarini, asab tizimini davolashda bebaho hisoblanadi. Immunitetni mustaxkamlaydi, depressiya, toliqish, uyqusizlik holatlarida foyda beradi. Shu bilan birga, organizmda moddalar almashinuvini yaxshilashda, qandli diabet, nefrit, buyrak-tosh va xolesistit kasalligi, o‘t va siydik haydovchi vosita sifatida ishlatiladi. Qovun urug‘i moyi kosmetologiyada ham keng qo‘llaniladi. Uning tarkibidagi moddalar zararlangan sochlarni tiklab, jilolantiradi. Qovun urug‘i moyi ko‘shib tayyorlangan niqoblar ajinlarga qarshi vosita sifatida. Qovoq danagi moyi.Qovoq urug‘i tarkibida 30 foiz miqdorida moy mavjud. Uning tarkibida linolen va linol kislotalari, omega-3 va omega-6 yog‘ kislotalari mavjudligi organizmdagi xolestirinni kamayishiga yordam beradi. Qovoq moyining A, Ye, R vitaminlarga boyligi uning shifobaxsh xususiyatlarini yanada oshiradi. Tarkibida biologik faol moddalar – fitosterollar onkologik kasalliklarni oldini oladi. Qovoq moyidagi antioksidantlar xo‘jayra membranalari qarishini sekinlashtiradi, organizmni yoshartiradi, oshqozon osti bezining ishlashini faollashtirib, jigar kasalliklarini davolaydi. Ushbu moy rux moddasining ajoyib manbai hisoblanib, uning miqdori dengiz mahsulotlaridan ham ko‘pdir Bundan tashqari, qovoq yog‘ida selen moddasi ko‘p. Yilning sovuq davrida u immunitetni oshiradi va mikroplardan himoya qiladi Tarvuz danagi moyi. Tarvuz urug‘ida 25-45 foiz moy mavjud bo‘lib, fizik-kimyoviy xususiyatlariga ko‘ra bodom moyiga yaqin. Tarvuz urug‘i o‘zining xususiyatlari bo‘yicha qovoq urug‘iga juda yaqin. Yog‘-kislotalarining tarkibi linol (60-65%), olein (20-25%), palmitin (10-12%), stearin (8-10%) yog‘ kislotalaridan tashkil topadi. Tarvuz moyi tarkibida A, Ye, S va V vitaminlar, makro va mikroelementlar mavjud. Tarvuz moyi tarkibidagi linol kislotasining ko‘pligi teri uchun foydali, asab va qon-tomir tizimlarini davolovchi hisoblanib, stenokardiya va saraton kasalini oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Undan quyidagi holatlarda foydalaniladi: qon ketishini to‘xtatish, yallig‘lanish jarayonlariga qarshi, jigar kasalliklari va boshqalar. Ushbu moy tarkibidagi foydali yog‘ kislotalari arterial qon bosimini pasaytirish hamda zararli xolesterinni kamaytirish xususiyatiga ega. Immunitetni mustahkamlaydi. Allergiya qo‘zg‘atuvchi (zig‘ir va kunjut moylari) moylarga sezgir insonlar ham tarvuz moyini iste’mol qilishlari mumkin. Kosmetologik maqsadlarda yuz terisi uchun niqoblar tayyorlashda. Anor danagi moyi.Anor danagi moyi tarkibida 80-85 foizgacha essensial - granat (punik) yog‘ kislotasi mavjud bo‘lib, u xo‘jayraning metobolitik jarayolarini me’yorlashtirib turadi. Anor danagi moyi foydali xusiyatlari bilan nafaqat kosmetologiyada balki medisinada ham keng qo‘llaniladi. Ushbu mahsulot tarkibida yuqori konsentrasiyada A,V va S vitaminlari, temir, kalsiy moddalari mavjud, undagi antioksidantlar miqdori esa ko‘k choy tarkibidagidan 3 baravar ko‘proqdir. Anor danagi moyi kuchli virusga qarshi, mikrobga qarshi kurashish xususiyatga ega. Anor danagi moyining shifobaxsh xususiyatlari uning yog‘-kislotalari tarkibining noyobligi bilan bog‘liq, ya’ni tarkibidagi katta miqdordagi tokoferollar, beta-sistosterol, stigmasterol va kampesterollar aralashmasi juda foydali hisoblanadi. Kundalik iste’mol qilinganda anor danagi moyi zararli “yomon” xolesterin miqdorini keskin tushiradi hamda xolesterin tromblari hosil bo‘lishining oldini oladi. Bundan tashqari, ushbu moy qondagi qand miqdorini balansda ushlab turishi hususiyatiga ko‘ra, qandli diabet kasalligi bor bemorlarga tavsiya qilinadi. Anor moyi terini yumshatuvchi va namlovchi eng yaxshi kosmetik vosita hisoblanadi. Zig‘ir urug‘i moyi. Zig‘ir urug‘ining moy saqlami 30 foizni tashkil etadi. O‘simlik moylari orasida eng past kaloriyali bo‘lib, ozish uchun mo‘ljallangan parhezlarda foydalaniladi. Zig‘ir moyi tarkibi o‘ziga xosdir. Jumladan, inson tanasi uchun xos bӯlgan omega-3 kabi komponentlar mashhur baliq yog‘idan ham kӯp. Hech qaysi mahsulotarda omega-3 aralashmasi bu darajada ko‘p emas. Bundan tashqari, zig‘ir moyida boshqa yog‘ kislotalari ham mavjud. Ushbu moddalarning bunday birikmasi moyning yanada noyobligini va foydaliligini oshiradi. Bu o‘simlik moyi yog‘ kislotalaridan tashqari vitaminlarga ham boydir. Vitaminlar ko‘p bo‘lmasa ham, lekin inson organizmi uchun foydali va muhimdir. Bular A, Ye, V va K vitaminlaridir. Ushbu moy jigardagi toksinlarni chiqarishga yordam beradi. Zig‘ir urug‘ida nitratlarni (masalan, iste’mol qilingan meva va sabzavotlardagi) yo‘q qiluvchi antioksidant mavjud. Zig‘ir moyini doimiy istemol qilish tananing to‘liq ishlashiga yordam beradi, barcha ichki organlarni faoliyatini yaxshilaydi, o‘smalar paydo bo‘lishiga to‘sqinlik qiladi, immunitetni mustahkamlaydi, viruslarga va infeksiyalar zamburug‘li kasalliklarning oldini olishga yordam beradi. Azizbek Davlyatov Abdikasimovich (talk) 17:06, 21 October 2022 (UTC)