User talk:Baasanbayar

Чингис хаанаас өмнөх үеийн Монгол Монголын эзэнт гүрэн 100 000 жилийн өмнө, чулууны үед үүсэж бий болсон хүмүүсийн амьдарч байсан тэр газарт монголчууд үүсэж бий болсон. Хүрэл болон төмрийн үеийг хүмүүс туулж омог отгийн холбоо бүрэлдэн тогтож улмаар Хятадтай дайтах болов. МЭӨ III зууны нүүдлийн соёл иргэншлийн баталгаа болсон бөгөөд турк хүмүүсээс омог бүрдэж хөрш зэргэлдээ бусад овог аймаг руу байлдаж байжээ. Тэд VII зууны үед дөнгөж үүсэж байсан Хятадын танг династийг эрхшээлдээ оруулсан. Хэдэн 100 жилийн дараа Хятадууд Монголын омог аймгийн хооронд сөргөлдөөн бий болгож тэдний хүчийг сарниулан халдах болсон. XII зуунд Чингис хаан Монголын олон аймаг омгийг байлдан дагуулж дэлхийн томоохон эзэнт гүрнийг нэгтгэн байгуулсан. Одоогоос 100 000 – 250 000 жилийн тэртээ говьд оршин сууж байсан эрт чулууны хүмүүсийн хэрэглэж байсан эд зүйлсийг археологичид олжээ. Дундад Азийн нүүдэлчин Монгол овог аймаг ойд ан ав хийж, том нум сум хэрэглэдэг байжээ. Тэд зүүн тийш Солонгосын хойг, хойшоо хятадаас Казакстан, баруун тийш Памирын уулс, балканы нуур хүртэл газар нутгаа тэлсэн байна. Түүхийн баримтаас үзэхэд тэд байнга байлдаж Узбекстан, Иран, Энэтхэг хүртэл олон тооны байлдаан хийсэн. МЭӨ VIII зуунд нүүдэлчин иргэншил евроазийн өргөн уудам газар нутгийг эзэмшиж байлаа.Ингэж таруу байрласан монголын овог аймаг угсаатны зүйн олон онцлог шинжийг агуулж байсан байна. Хүннү ба Юзи МЭӨ III зууны төгсгөлөөр Хүннүгийн халдлагыг хятадууд няцаах болсон, хүннү говиос Шар мөрөн хүрэв. Хүннү улс нүүдэлчин аймгуудын холбоог байгуулсан. Орчин үеийн эрдэмтэд тэдний хэлийг монгол хэлтэй төстэй, холбоотой хэмээн үзэж байна.Хүннү улс цэргийн хувцас өмд, эд хэрэглэлтэй байсан. Хятад 2300 км үргэлжилсэн бэхлэлтийн хана - Их хэрмийг бий болгосон. Хүннү улс хятадыг түр хугацаагаар орхиж баруун тийш балканы нуур, алтайн уулсын бүс нутгаар хийх дайнд анхаарлаа хандуулсан. МЭӨ III зууны төгсгөлөөр нүүдэлчин омгийн өөр хоорондоо хийх тулаан дээд цэгтээ хүрчээ. II зууны эхээр Юзи өмнөд зүгт шилжин байрласан. МЭӨ 200 оны үед Хүннү улс хойт хятад руу гэнэдүүлэн дайрч Их хэрэм хангалтгүй хамгаалалттай байсан тул эзлэхэд нь саад болж чадаагүй. II зууны дундуур хятадын баруун болон хойт хэсгийг бүхэлд нь хяналтандаа авсан байна.Монголчууд хэтийн төлөвлөгөөгөө зохиож, морин цэрэг болон цэргийн хүчээ сайжруулсан. МЭӨ 130 – 121 оны хооронд хятадын цэргүүд хүннү улсыг их хэрмээс ухрааж чадсан. Энэ тулаанаар хятадууд манчуур, солонгосын хойгоор нутгаа тэлсэн. МЭ I зууны дундуур буюу 25 – 220 онуудад зүүн хан династи сэргэж аажмаар газар нутгаа буцаан авсан.Хүннү говийн хойт хэсэг, алтайн нурууны орчмыг буцаан авсан байна. Донгу, Тоба ба Руриан МЭ 48 онд Хүннү хятадаас эх нутагтаа эргэн ирсэн. Сянби нь донгугийн хойт хэсэгт байсан. Хэл нь хүннүгийн хэлтэй адил биш гэж судлаачид үздэг.Донгу бол хүннг байлдан дагуулсан анхны улс юм. Хүннү хүч нь суларсан ч донгуг эсэргүүцсээр байсан. МЭ II зуунд Юань хүчирхэг байсан. Сянби нь Юаньтай адил ХАА гэхээсээ илүү нүүдлийн АА-г эрхэлж хамтран байлдаан хийж хүчээ зузаатгаж байв. VI зуун гэхэд Юань хятад руу довтолсон ч дотоод үймээнээсээ болж задарсан. IV зуунд Юзигээс Тоба хүчээр давамгайлж байв. Тэд хойт вэй династиг хянах болсон. Хойт вэй династи нь Руриан руу довтолсон. V зууны дундуур Европ руу халдаж Уралын нуруу, Каспийн тэнгисийг хүннү эзэлж хятад руу дайтсан. Руриан нь анх эхлэн хаан өргөмжилсөн. VII зууны эхэн үед туркийн бэхжилт сайжирч тардугийн ноёрхолд хятадыг заналхийх болсон байна. 601 онд тардугийн цэрэг одоогийн сиян муж, дараа нь хятадын нийслэлийг эзэлсэн. Тарду нас барахаасаа хоёр жилийн өмнө эх нутагтаа эргэж ирсэн, түүнийг нас бараад задарсан байна. Tанг династийн ноёрхол дор 629 – 648 онуудад түүний ноёрхолд хятадыг дахин нэгтгэсэн.641 – 648 онд тэр баруун туркийг байлдан дагуулж Памирын уулсын баруун хэсэг болон Шинжан аймгийг эзэмшсэн.744 онд туркийн эзэнт гүрэн мөхсөн. Танг төв Ази, монгол, дундад Азийн талыг хагас зууны турш эзэгнэсэн. Энэ хугацаанд Оксис муж хүртэл газар нутгаа тэлсэн. Тэдний холбоотон югурс улс нь VIII зууны дундуур монголын хойт хэсэгт довтолж Байгаль нуур хүртэл гэзар нутгаа томсгосон. Хил хязгаараа тогтооход югурс ихээхэн тусламж дэмжлэг үзүүлж байлаа. Югурсыг Киргис, карлукс аймгууд дайлаар мордож 846 онд мөхөөсөн. Тэдний зарим хэсэг нь Туркистаны зүүн хэсэгт цагаачилсан. Кидан ба Жужан Югурсын дарамтаас чөлөөлөгдсөн монгол кидан IX зууны эцэс, X зууны эхэн үед цэцэглэн хөгжсөн.925 онд зүүн монгол, манчуур, хятадын хойт хэсэгт Кидан ноёлж байв. XI – XII зуунд Чингис хаан говь цөл, бэлчээр нутаг, уулсыг хамарсан өргөн уудам нутаг бүхий монголын тархай бутархай олон овог аймгийг нэгтгэн хүчирхэг эзэнт гүрнийг байгуулжээ. Монгол, турк, тангут, татар улсууд нь угсаатны зүйн шинж, хэл шинжлэл, соёл иргэншлээрээ ижил төстэй байв.Кидан улс нь хот байгуулж ХАА-н салбарт хүчээ зузаатган хөгжүүлсэн. 115 – 1234 онд жужан өөрсдийгөө толгойлогчоор тунхагласан. Шивэй ба Мэнгү Хятадын эртний тэмдэглэлд дурдсан байна. V зууны үед тэд их хянганы нурууны зүүн хэсэг, хүлүн буйр, эргүн, нони, дундад амур мөрний орчим нутагт байрлаж эзэмшиж байжээ. Тэд 5 – 20 овог аймаг нэгдэж загасны хайрс шиг хувцас өмсдөг байв. Шар будуу, амуу буудай тариалж нохой, гахай, үхэр, морь тэжээдэг, харин хонь байгаагүй байна. Тэмдэглэлд бичсэнээр, тэд зөвхөн ан хийж амьдардаг, ангийн үс, арьсаа зэргэлдээ овог аймагт наймаалдаг байжээ. Өвөлд намгархаг нам дор газар, зунд ууланд нүүдэллэн нутагладаг байсан байна. Нас барсан хүмүүсээ модон дээр ил оршуулдаг байсан. Кидан, манчу-тунгис хэлнээс гаралтай хэлээр ярьдаг байсан гэж үзжээ. IX зууны төгсгөлөөр Кидан Шивэй рүү довтолж мөхөөсөн. Эргүн, амур мөрний ойролцоо нэг монгол аймаг үлдсэн, зарим нь монголын нутагт шилжин ирсэн гэж судлаачид үздэг байна