User talk:Bedri Gashi

Bedri Gashi

ÇABIQI - KUJTIM QË DUA

GLORIA E HUMBUR (1)

Telefonin Samsung A5, prodhim i vitit 2017 e gjuajta në tavolinë në mënyrë të vrazhdë. S’u thye se do ta bleja tjetrin dhe do të hargjoja 300-600 € pa m’u dridh qerpiku. Pa bukë rri një javë, kurse pa telefon as 10 minuta. Qe tash po më hedhet t’ia ngjes fort nga tavolina se sigurisht dikush ka shkretuar diçka. Më kanë lodhur Facebook-u, Instagram-i, Twiter-i, me falcitete dhe marrëzi të pafundme, e mos të flas për google-n dhe çdo portal shqip, të cilët nxjerrin elefantin në ballinë, i cili nuk peshon as sa një mi i sapolindur. Sa të mira, më shumë të këqija, por s’i truri i njeriut s’gjendet gjë në botë, sepse ka shpikur telefonin e mençur dhe në logo i ka vënë mollën e kafshuar. Të lumtë! Turp të kesh! Njëjtë. Thuaj ç’të duash! Ky tru që ka krijuar telefonin mobil është ai që mban mend gjithçka me një receptim magjik brenda llojit. Ia, për shembull, unë kujtoj tash vitin 1984. Bora kishte arritur më shumë se një metër e gjysmë në dimrin e vitit 1984-1985. Akujt vareshin nga streha deri në tokë. Ky ishte i vetmi dimër i tmerrshëm që mbaj mend. Pastaj temperaturat zbritën në janar deri -27. Rruga nga dera e shtëpisë deri te dyert e oborrit dukej si tunel i bardhë. Gjendja ishte dramatike. Më 31 dhjetor festohej Viti i Ri, si atëherë, në mënyrë tejet klasike. Shitorja e vetme në katund mbante lëngje të "Ereniku"-t, "Cocta", "Jupi" dhe birra të Pejës, të cilat ishin të një cilësie evropiane. Jo rastësisht ishim hipnotizuar me këto brende pijesh. Shija e lëngjeve të "Ereniku"-t të Gjakovës nuk ekziston sot as në Evropë. Kur shkuam me motrën time të dytë në shitore kishin mbaruar llojet e "Ereniku"-t dhe u detyruam të marrim vetëm Cocta, Jupi dhe birra. Gjersa arritëm në shtëpi gjysma e pijeve ngrinë. Motra qau gjer në shtëpi nga të ftohtit. Nana u mërzit fort për motrën, e mbuloi me batanije dhe mbushi me dru shporetin. Baba, në dhomën e tij, kishte veshur bundën e trashë të OPB-së "21 Nentori" të Kijevës dhe si për koincidencë lexonte "Dimrin e vetmisë së madhe" të Ismail Kadaresë. S'i bëri përshtypje fare kur hyra. Le të kriste topi! Megjithatë, ndieja për të admirim. Gjithnjë fliste atë që mendonte dhe ishte dashuruar fundekrye në drejtësinë njerëzore. Ai thoshte se drejtësia është hyjnore. Interesante! S'pyeste për çmimin dhe rrezikun që e priste. Në organizatën ku punonte ishte armiqësuar thellësisht me serbët, duke luftuar dominancën e tyre të kudoshme. Ngushëllimin e vetëm të madh e gjente brenda librave të shumtë që kishte. Kontigjentin e fundit prej 500 titujsh që kishte blerë me kredi ishte ai i "Rilindjes". Ndërkohë kur më pa, më kërkoi lapsin e tij në vitrinë, sepse nënvizonte vazhdimisht faqet e librave. E, nana ishte nga një derë pinjollësh shaljanë, kushërinj të Boletinëve. Intelegjente dhe dashamirëse e përparimit të fëmijëve të saj. Një edukatore e jashtëzakonshme. Më mirë e dinte ajo matematikën dhe drejtshkrimin e shqipes sesa shumë mësues të sotëm. Mbaj mend se nuk na pengonte nëse organizonim party dhe festa rinore në shtëpinë tonë. Bile jepte kontribut të gjenim mirëkuptim dhe thyente në një mënyrë parimet strikte të babait. Nana nuk e kishte problem nëse përcillte serinë spanjolle për të rinj "Vera e kaltër", që emetonte RTP-ja, ose të dëgjonte Gjurmët, Telex-in, Seleksionin 038 apo Majkël Xheksonin, Madonën, Stevie Uonderin, Uitni Hjustonin, Modern Talking apo Fredi Merkurin. Ashtu si shumë nana të tjera, ajo bënte gjithçka që të ishim të denjë, të kohës, siç thuhej. Donte të kishim fytyrë të çelur dhe zemër të madhe. Nana e dëshmoi këtë edhe gjatë luftës 1997-1998, me ç'rast u bë krahu ynë më shpirtror i përkrahjes dhe ndihmës për liri. Na priste e përcillte kokëlartë ndër secilën betejë, bashkë me vëllain, Aliun dhe luftëtarët që hynin e dilnin nga shtëpia jonë. Nga të gjitha anët. Syri vër s'i bënte para nesh. Se ç'ndiente në shpirt, si nanë, kuptohet. Ka pasur rast kur ka dëgjuar krisma, na ka zgjuar nga gjumi dhe na ka thënë të dilnim në front me luftëtarë - atje ku luftohej. Çfarë do tjetër një fëmijë si shpërblim më të madh sesa një nanë të tillë? Largohem, e aq më tepër, rikthehem te 1985-ta, kur s’shihej dritë e të sotmes dhe as që mendohej të jetë kaq e plotë. Kështu ketë vit mbetëm të bllokuar nga ashpërsia marramendëse e të ftohtit dhe bora e madhe. Gjithçka që kishim në dispozicion, ashtu të ngujuar nga dimri, ishte çaji, thashethemet e grave të mahallës, drutë e ngrira dhe zgjimin e vonë në cikël. Pothuajse harrova Lajmet e Mbrëmjes në orën 19:30 në RTP dhe moderatoren e shquar, Vera Hima. Më pëlqente shumë e folmja standarde e saj. Ajo ishte e detyruar të lexonte edhe lajme të pakëndshme për shqiptarët. Më e keqja, ashtu mbetëm edhe shumë dimra të tjerë, para dhe pas, jo nga bora, por nga klasi i paparë i dominimit të dhunshëm serb. Stinët shkelnin njëra tjetrën pa mëshirë dhe meteori goditës po prekte tokën e brishtë pahetueshëm. Në këtë kontekst, gloria e humbur ka emrin e një kohe të zymtë në vijim dhe plot mirënjohje të mbledhura në Çabiq. Gloria çabiqase apo nuri i pafat përshkoi breza e breza të humbur, që ishin mbledhur nga anët e anëve përgjatë 250 vjetëve të fundit dhe jetonin pa liri e realizim, brenda kufijve të mahallëve dhe katundit. Në Çabiq, gloria apo nuri i peripecive njerëzore kishte bërë vezë të arta, në kuptimin e edukatës, arsimimit dhe prirjeve artistike e njerëzore. Në rrethana të bastarduara jete, kjo shënonte piedestal. Kur njeriu ka para vetes shumë mure kujton se është i mjerë përse nuk ka lindur në Vjenë, Londër, Paris, Berlin, Uashington apo gjetiu. Kjo është evidente në paramasat e veta edhe më 2018. Kështu mendoja e shihja më shumë shkëlqimin shpirtëror të botës moderne. E adhuroja pa fund atë botë dhe kur s'mund ta kaloja asnjë portë, ulesha më këmbë në tokë në Çabiqin tim. E adhuroja botën time të vockël, minore dhe plot kundërthënie. Dhe thoja s'ka më e bukur se kjo pjesë e botës time, ngaqë është paracaktuar kështu. Merrja pjesë direkte në një dramë të vazhdueshme njerëzore që të del përpara dhe të bën ta kujtosh gjithmonë. Unë kam lindur në Çabiq dhe s'më lidh asgjë më shumë sesa kjo amë e dhuruar nga Perëndia. Kjo shtatëzani e mbarë, me plot dhimbje, në kuptimin e shkëlqimit, e mbledhur nga zori apo kërkesa për një jetë më të mirë, ecte e rrjedhte si lum krahas një robërie paradoksale. Ecte me shpërfillje. Gloria e humbur fiilloi të ndahej nga një trup i rënë në koma të thellë që të gjithë e shihnim me dhembshuri. Dhe shpresa për të mirën s'dorëzohej në kufijtë ekzistencialë, por priste të marrë fuqi nga honi më i thellë dhe të dalë mbi luftën e pagjasë. Kështu ishin vitet e glorias së humbur në qetësinë e ringjalljes që vinte pa pyetur fare.

FUNDI I NJË ËNDRRE (2)

Pas dimrit të tmerrshëm të vitit 1985 doja të vijoja mësimet në Shkollën e Mesme të Mjekësisë "Ali Sokoli" në Prishtinë, ngaqë ëndrra ime ishte të përfundoja pastaj studimet për mjekësi. Doja, sepse kisha lexuar diku që edhe perandorët dorëzohen para mjekëve. Por kur hyra në zyrat e shkollës, administratori, si një burokrat tipik i kohës, me syze të vendosura në fund të hundës, më tha se nuk pranohen ardhacakët. S'më tha të komunave të tjera, por ardhacakët, bile-bile, më shikoj ngultas. Afër tij qendronte ulur një grua, e cila drejtoi dy duart kah dera, duke më dhënë shenjë urdhëruese të largohesha. Më falni se nuk po ju kuptoj- i thash administratorit, si ka mundësi të jenë plotësuar vendet kur ende nuk është mbyllur konkursi dhe s'e di ku thuhet se nuk pranohen nxënësit nga komunat e tjera. O i ka vdekur nana kësaj pune, o çun, më tha prerazi, merri dokumentet e shko. S'kishte sqarime të tjera. S'kishte diskutime më tej. Mbaroi puna! Dola nga ajo zyrë dhe pa bërë as dhjetë hapa të shkretë, dëgjova prapa një zë që thirri: "O bukurosh!". Pash atë gruan që ishte te administratori. A ke ndonjë të njohur që të intervenoj se të pranojmë, më pyeti. Jo, jo, s'kam, i thash. Ani bjeri fyllit djalo, më tha. Ç'të bëja? M'u kujtua baba, i cili në vitet '50 ishte regjistruar drejtpërdrejt me një vendim partizan të Xhavit Nimanit nga fillorja në shkollën e lartë në Prishtinë. Pa kryer të mesmen fare. E çuditshme! E unë, biri i tij, isha një ardhacak e i padëshiruar nga ligjet e pashkruara pas 33 vjetëve. M'u duk se më ra qielli në kokë. Nga aty hypa në autobusin numër 4 dhe shkova në Gërmi. Atje ishte Kulturologjia, afër Internatit, ku banonin nxënësit jokryeqytetas. As aty nuk më pranuan. Mbeta me gishta në gojë, i përhumbur dhe plot mllef. Nga mërzia dhe sikleti m'u duk se vërtet ishin krijuar vija ndarëse dhe segregacioni. Ku s'e prisja fare u përplasa në dyer të blinduara të kësaj shoqërie të robëruar! Mendoja se portat nuk mbyllen lehtë për të mirët! S'harroj asnjëherë: Ora shënonte 14:10 kur sytë m'u mbushën lot. Ashtu kam hyrë në katërsh. Di që kam zbritur diku te Biblioteka Qendrore dhe jam nisur drejt Stacionit të Autobusëve. Te "Xhevdet Doda" kam ndaluar hapin, por prapë i thash vetes: "Jo mor se edhe kjo është shkollë elitare!". Në Dardani pyeta një kalimtar rasti se mos kishte ndonjë shkollë të mesme këndejpari. Ai ishte thatanik, i gjatë dhe me flokët si çadër e prishur nga era. -Unë jam Miliam Nishori, profesor i filozofisë në "Shtjefën Gjeçovi, më tha. Disi më erdhi një ngulçimë e çuditshme, kur më tregoj se ku ishte objekti. Fluturimthi shkova dhe dorëzova dokumentet. Punëtori administrativ që m'i evidentoj dokumentet, më tha se je i pranuar. Meqë m'u kumtua pranimi, mendova se kjo shkollë s'paska kritere për katundarë. E prapë deshtën lotët të më vijnë syve, por tash me një urdhër tjetër të brendshëm - vijimi pa dëshirë. M'u duk se lotët kishin dëshirë të bënin qejf atë verë kur po kaloja të gjashtëmbëdhjetat. U bëra si gur e s'i lash të vallëzonin në rrafshinën e Dardanisë, ku shndërisnin rrokaqiejt e lartë. Më 3 shtator shkova në shkollë, pra një ditë me vonesë, sepse data 1 ishte e diel. Kur më dëgjuan duke folur, një vajzë i tha vajzës tjetër të klasës: "Shyqyr, ky s'koka katundar si Qamili". Kuptova se në klasë ishim dy katundarë - unë dhe Qamili nga Orllani.

HEROINAT E MIA (3)

Në shtatorin e vitit 1986 shteruan shumica e bunarëve në pjesën jugore të Drenicës. Terdevci ishte një katund i provës së tillë në fundverë. Krojet që mbanin ujë të bollshëm në pranverë, qetë-qetë ishin në paqe me veten gjer në vjeshtën e vonë, kur ngopeshin nga shirat. Gufonte çdo gjë që s'ngjizte shumë me ujin apo që thithtte pak lagështirë. Dardhat, për shembull, por thanat ishin ndër më të qefuarat. Familjet e vendosura në ultësira, që kishin burime, në njëfarë forme ishin më të pasura sesa të tjerat. Gjersa kalonte vera, mërziteshin nga udhëtarët e rastit, sidomos nga ata të pjesës perëndimore. Abria e Ulët dhe e Epërme ishin prapa shpinës së Terdevcit. Njerëzit kishin lëkurë të ashpër, mendje të kthjellët dhe plot humor. Më e bukura ishte se malet rriteshin në shpërfillje, e s'pyetnin fare për regjimin që mbretëronte dhe njerëzit që përfaqësonin pushtetin. U mjaftonte një shi dhe rritnin rrathët e moshës. Lagjja jonë i kishte pasuri në largësi të gurta. Rruga gjer atje ishte asimetrike dhe plot shtresa gurësh. Sa herë shkonim në vjeshtë, vërenim që zogjtë ishin shumuar dyfish, foletë kishin ngritur ngado, e sorrat shumicë mbizotëronin zhurmshëm. Ne i trembnim keq në lëvizje, me sopata të rënda dhe prerje të lisave - foleve të tyre. Në fakt, duke prerë malin e moçëm bënim krim ambientalist të pariparueshëm. Tash, nga ata lisa shtatgjatë e rrathgjerë kanë mbirë ca kaçuba të ulëta për gjynah. Ndërkohë, kujtimet e të parëve ishin stepur dhe kishin tretur hidhurinave të kohës, duke na lënë trashëgimi malet e larta, si shenja të tyre. Megjithatë, jeta ripërtëriu diku tjetër, në Çabiq, ku hyri në një flijim të paracaktuar. S'e di ç'ushqeu e ç'uriti këta njerëz më tepër sesa sakrifica njerëzore. Terdevci, si ogur i parmë, gjer në Çabiq, sikur jepte çdo shtator shenjat e fundit për të zbuluar brigjet e dhimbshme të ngadhënjimit njerëzor. Atëherë ishte një çast largimi nga një botë e ashpër, e ftohtë, pambarimisht lutëse, e dashur dhe, në vijim, po aq monumentale. Dy burime na mbanin gjallë: malet e Drenicës dhe "Bunari i Poshtëm" i Llapushës. Ky kujtim, më ktheu në puçjen e një vuajtjeje të përsëritur të të parëve. Fati gjeologjik bëri që në lagjen time në Çabiq digjeshin kopshtet verës dhe uji çmohej si ilaç. Baballarët kishin hapur shumë burime, por ato shternin në pikun e verës. Ashtu, vite të tëra, para dhe pas këtij viti, bartnim bucelat e mbushura me ujë, që në largësi dukeshin si barrë të varura në shpinën e robërve. Kur kishte mjegull të gjithë ngulnim shikimet në një pikë të vetme dhe prisnim të bashkoheshim me marshueset e tjera. I kujtoj përherë nanën dhe motrat që ecnin të lodhura nga bucelat e rënda. Pothuajse gjashtë motrat e mia lëshuan shtat pa përfillur peshën e bucelave. Ato ishin heroinat e mia në çdo lindje dielli, që dilnin nga hija ambicioze e sakrificës. JUDA 2018 (4)

Në marshin joimagjinar, një pjesë e shoqërisë, e stresuar thellë në luftën për barazimin e imazhit të lirisë dhe antilirisë, njeriut dhe antinjeriut, gjen veten dhe rri fshehur përherë pas opinionit publik, me mision të paracaktuar. Pra, mbi nocionet denigruese të tyre, qëndron një e vërtetë tjetër e madhe, si vijon: Ti mashtrohesh keq në tastat e CounterStrike-t dhe "Stars ar"-it. Mendja, bota, gjykimi dhe njohja e tyre e njëanshme përfundojnë në kënaqësi bizare, që, çuditërisht ti e projekton si gjithëqytetare. ow, mund të thuash shumë herë, wow, ngaqë doktrina jote po kundërshtohet. Edhe më keq: E sheh veten si miu në shpinën e elefantit. Doktrina e ndërtuar në këtë mënyrë mbetet vetëm brenda historisë së një brejtësi. Çabiqi e di se e drejta, me zakonet e lashta dhe të reja, ka një kuptim të madh shoqëror. Ashtu ishte edhe mijëra vite më parë kjo histori njerëzimi. Duke parë masën që ke pas vetes, si të mërzitem nga ti o tregtar që po zë vend bythlagur në cergën e zdraltë të vendit. O sa flamujt janë ndërruar në këtë vend gjersa kam mbushur këtë moshë që kam! Hyhyhy. S'mund t'i numëroj. Disa janë me yje. Disa pa yje. Disa me ngjyra. Disa pa asnjë ngjyrë. Edhe valuta ka ndërruar shpesh. E di se të gjitha i deshte dhe pa shpërblim i merr e i shpërndanë brenda llojit. Dilema kryesore për qëllimin dhe synimin mbetet këtu e papërfunduar se gjithë tezën e ndërton me mushkonja moçalesh. Kush je ti nëse as babë e as nanë s'ta kanë çmuar flamurin e zgjedhur, por flamurin e shtypësve tu. Baci Dan, pastë ndjesë, thoshte: S'mund ta rrëzosh dikë duke ia trembur kalin nëse s'e tremb të zotin. Duket se ke marrë krahë pule në qëllimet shoqërore. Unë ndiej keqardhje nga bëmat e tua në paqe? Përse? Kush e di tamam ku çelet e ku mbyllet dera e një kohe të Kosovës? Ti? Kujdes Judë! Në kuptimin e kësaj doktrine, je plot ide të kalbura, duke menduar se kryet e ke lart në qiellin e fotosintezës. Koha është indiferente dhe ligjet e fizikës thonë se gjithçka shpërthen nga madhësia. E ti u rrite aq shumë pa u shkrirë fjolla e parë e dimrit të lirë dhe ia nise të flasësh. Duke bëlbezuar u mësove të flasësh, duke mos kuptuar sa të shenjta janë liria dhe miqtë, andaj mos i keqpërdorë Judë! Mbi ketë dhe jemi, e nuk erdhëm befas se iu tek një pike uji të ngjizet. Mjaft bëre traktate kundër meje dhe atyre si unë. Unë qetë-qetë shikoj diellin e vërtetë dhe jam në paqe të madhe me veten, lirinë dhe popullin. Judë, këtij dimri pa borë s'po bëj asnjë lutje fragjile dhe s'e dua titullin mbret të së keqes, por kam një këshillë empirike për ty: Mos i mat me shputat tua mrekullitë e lirisë, sepse ti ke dy nocione: Një për lirinë time dhe një tjetër për lirinë tënde. Se tutje hijeve të mollëve të paçelura në Çabiq s'kemi çfarë të flasim për problemet e njerëzimit. Në analizën time, ti sheh vetëm një rrugë të madhe, boshe, të zbardhur dhe krejt të lagësht, e cila është veçse një arenë spekuluese e ëndrrës tënde, që pret kur të shkrihet bora e parë për ta shkelur mbi baltë. Kujtesa nuk është kurvë që dorëzohet para shkrirjeve tua, por është mburojë ku pushon e përjetshmja. Në fund fare le të valojnë shumë flamuj. Sa në qiell! Sa në tokë! Ama kuptoje, a po del prej rrethit, a po hyn në një rreth të ri. Çabiqi ka hyrë qëmoti në marrshin biblik të sakrificës. Më kujtohet kur në moshën 26 vjeçare vura kapelën e parë me mbishkrimin "England Voice", ngaqë më ranë flokët. Tamam kur e vura të riun përfundova së lexuari librin e njëmijtë. Sot e kërkoj atë kapelë si mëmë në rrënjët e paqes për të të kallëzuar se atdheu do të shkëlqejë, o Judë! Mos eja më në homazhe për gurët e largët të kufirit të “SFRJ”-së. Vetëm, në kujtim kanë mbetur! Po e lëmë erën t'i pleqërojë mirë lisat e Smetkocit. Lamtumirë, Judë! KAFENETË E UJMIRIT (5)

Më falni që iu vura Judën përpara pa të keq në numrin 4 të kujtimeve. Dhe u zhvendosa aq shumë vite për të dalë te viti i fundit - 2018. Mora 51 pëlqime (like), por kur e plotësova tekstin, të shkretat, më zbritën në 20. Ma këputën shpirtin aq pak pëlqime! Gjumi s'më mori. Thash, më në fund, fitoi ai. Më humbi durimi dhe gati e mbylla facebook-un, por s'e bëra gjëmën se mund të kërkoja t'i shihja vetëm veshët e mi. E, ata nuk mund t'i shoh, sepse i kam të vegjël. Por ju bëtë mirë se ma vutë trurin në vend. Ndoshta më dhatë mesazhin më të mirë se jeni lodhur nga judët tuaj. E kuptova, por fat i mirë ishte se një ditë erdhi daja B. te unë dhe shterëm edhe pikën e fundit të rakisë së rrushit. Po ta kisha do ta dehja veten për ju. Seç m'u kujtua se sa rakinë e kishte zier e pirë im gjyshi im në vitet e palavdishme të tepricave. Kur u bëra unë të lagia buzët me raki, ai shkoi për atë dynja. S'e shijova rakinë e tij. Duke kaluar vitet, sidomos nga viti 1983, gjeta prehje në kafenetë e famshme të Ujmirit. Ato ishin vendi ideal i qejflinjve, dertlinjve, pse jo edhe i njerëzve të mençur. Banorët e këtij katundi, atëkohë të pasur, ishin zotërinj të vërtetë, apo "bekri" të lindur. Ajo që më pëlqente më së shumti ishte se të bënin lehtë për vete. As sot nuk gjej dot njerëz më miqësorë në këto anë. Pinin njëzetekatër orë dhe kurrë një fjalë të keqe s'e ndërronin mes vete. Tipik në kulturë pijeje dhe fjalësh të qendisura. Humorin e kishin në qiell. Disa janë në botën tjetër e disa gjallë. Mbaj mend se me ç'pedantëri dhe klasë të lartë pinin Shyqyriu, Haliti, Hamiti...Kishte edhe shumë të tjerë nga Dobërdoli, Siçeva, Çabiqi, Gllareva, Ceroviku, Shtarica, Zabërgja dhe Açareva, që i toknin gotat në festat e përditshme të pijes. Njëherë, daja Shyqyri, më tha se dinte mirë vendin e plemës ku Salihu kishte pjekur rakinë në kazanët e blerë në Rahovec. Babëgjyshi yt ishte "esnaf", më tha. Ai e ngriste dollinë mençur dhe ftonte të tjerët në muhabet. Daja Halit ishte më i qeti dhe qershia në tortë. Gjatë tërë atyre viteve s'e kam parë kurrë ta ketë mundur pija. Edhe sot i tillë është me atë hijeshi njeriu të rrallë. Daja Hamit ishte patriot i madh, i arsimuar, edukues i pashoq. Me një hijeshi të rrallë mashkullore fliste shqipen standarde më mirë sesa një gjirokastrit. Ama pijen e donte fort dhe gota e tij ishte botë në vete. Kafenetë e Ujmirit ishin si zgjoje bletësh e u bënë bastione të pafundme ndejash. Ana tjetër e medaljes ishte se nën aromën e rakisë çlirohej shpirti dhe rrëfehej për Kuvendin e Dobërdolit, Maria Shllakun që ra në Luftën e Çelisë, Sadik Ramën, kohën e kaçakëve, kohën e Rankoviqit, vrasjen e plakut të urtë, Adem Buzhala, nga Dragutini, kohën e zhbërjës së komunizmit, suprimimin e autonomisë së Kosovës, mbylljen e të gjitha institucioneve shqiptare dhe dhunën e pafundme të Millosheviqit. Ujmiri ishte një lloj parlamenti i vogël shqiptar që analizonte gjithë jetën e nderë të kohës. Miti i kafeneve shkon aq larg sa gjatë luftës së vitit 1998, ejshalla s'më dëgjon Juda, kur serbët ndienin aq kënaqësi në zjarrvënie shtëpish dhe vrisnin çdo gjë që u dilte para, ujmirasit duke parë flakët e shtëpive të tyre pyesnin: "A shpëtoi kafeneja e Shyqyrisë?". Ujmiri ishte para luftës një shesh vendtakimi i mijëra banorëve dhe sheshet e mëdha rëndom janë një me qytetërimin, njohjen e botës përreth dhe zhvillimin e jetës. Ato japin kontribut në shtrirjen e premisave të tjera shoqërore. Një përparësi e atyre që nuk ishin ujmiras ishte se ky vend ruante traditën e hershme të mikpritjes në të gjitha rastet. Meqë nëpër ketë qendër kalonte vija hekurudhore kishte raste kur udhëtarëve të rastit nga pjesët e ndryshme të Kosovës iu ikte treni e mbesnin në stacion, pa mundësi lëvizjej. Pyesnin se ku mund të kalonin natën, përgjigja e mënjërshme ishte: "Shkoni në konakun e Lah Binakut se ai është gjithmonë i hapur". Lahu njihej për fisnikërinë, mençurinë, bujarinë dhe mikpritjen e tij. Kur mysafirët shkonin dhe trokitnin në derën e tij, nuk thoshte asnjëherë kush është në derë, por hajde, mirëse të ka sjellë Zoti! Kjo traditë ishte praktikë e përditshmërisë edhe në familjet e tjera. Mjerisht, gloria e Ujmirit u zhduk si të mos ekzistonte pas luftës dhe mbetën vetëm gërmadhat e shkatërrimit nga lufta dhe paqja. Tash duket si një vend i braktisur që lëngon. Një vend që në atë kohë kishte bibliotekë të pasur dhe lexues të shumtë, banesë kolektive, shkollë, lum, stacion treni, depo të mëdha bujqësore, shitore të shumta, treg, Kishën e Petrovicës dhe kafenetë, mbet relikt i pazakontë. Në vitet '50 ishte komunë, por më vonë me ndarjen administrative që bënë serbët iu mor titulli dhe, për dreq, s'u mjaftoi kaq, por vranë shumë banorë shqiptarë dhe e bombarduan pa mëshirë, duke e shembur si Vukovarin kroat.

NJË VENDIM PERANDORAK PËR VETEN (6)

Për Kafenetë e Ujmirit më gëzuat mbrëmë se mora shumë pëlqime në Facebook! Më latë të këndellem shpejt pas Juda 2018-shit, që ishte një shkelje e të drejtave dhe lirive të njeriut, me përmasa të një skandali kombëtar, e përtej kësaj, do të pasonte skandali diplomatik ndërkombëtar në kujtimet e mia. Mbrëmë dikush më këshilloi për ndërrimin e emrit të Judës në tekstin narrative të kujitmeve që dua. S’e bëra. Keq pasha Zotin! Edhe unë dua të marrë një vendim perandorak për veten. Ndërkohë, gruaja ime, Usi, qeshi me zë dhe mbylli derën e kuzhinës. Argjiri dhe Mirgjeni, dy binjakët tanë, luanin "Angry Birds" (në shqip: "Zogjtë e zemëruar") në Playstation, por ngecën në nivelin e katërt. E sa i vogël po më duket vetja para këtij ndriçimi shpëtimtar të mendjes artificiale! Mirë, u mbyll çështja. E lash. U bëra demokratik me fëmijët, por sapo përfunduan lojën dhe hapa televizorin nga rubrika HDMI2 në HDMI1, Klan Kosova, tha “Kosova ende është vend jodemokratik”. Qesha fort me rastësinë. Në vend që të them: Pse ashtu, thashë: Sepse është ashtu... Ku ta vë një ankesë për ketë sihariq? Nuk ka vend të duhur. Megjithatë do të pres te dera ftesën ëngjëllore të demokracisë së vërtetë dhe shtetit të së drejtës. S'do të harroj dhe ketë fillimvit do ta quaj të artë për kodet e hapura fundekrye dhe, për faktin se, nga 1 janari kam mbetur pa punë. Tashmë kam përfunduar mandatin politik dhe dua të nis mandatin civil. S’ka më mirë: Punë eja pranë meje! Më merr me të mirë. Të fala punëdhësit tim! 12 janar 2018. Larg Çabiqit. Në Prishtinë. MAKIATOT E PRISHTINËS (7)

Të premten e parë të janarit doja të pija një makiato në qytet. Nga bërja e diçkaje në qetësi vendosa të mos thërras asnjë të njohur. Doja të pija një makiato aq të mirë, sepse Prishtinës i ka shkuar zëri edhe në Evropë për cilësinë e saj. Të paktën, të lavdohemi për diçka, u bëftë nami! Ashtu doja të rrija vetëm, i qetë, pa dhënë përgjigje në pyetjet: “Ku je që ke humbur krejt? A je gjallë? Çka do të bësh tashti që je i papunë? U ba zor valla sot! Hajt se bëhet mirë Bedro? E shumë e shumë pyetje e përgjigje që s't'i bënë as dreqi. Pastaj, si rëndom, kur të ngritej nga lokali, t'i nxirrnim të dytë kuletat sikur kaubojtë revolverët dhe të bërtisnin: "Kamarier, eja këtu se po dua t'i paguaj këto dy kafe". Dhe unë, apo ai, siç e do zakoni këtu, të mos pranonim asesi, por të kundërshtonim: "Joooo t'lutna, unë paguaj, iaaa maaa, jo, jo, jo". E kamarieri bie në dilemë hamletiane kujt t'ia marrë paratë: Mua apo atij. Shiko mua, shiko atë, duke shtyrë duart e njëri tjetrit. Ashtu siç na ka ndodhur, ndonjë kamarier i edukuar, mund të thotë: “Më falni, kam një porosi atje, e kur të vendosni kush do paguaj mund të vij”. Apo, ndonjë kamarier tjetër azgan, mund të na stopojë çështjen problematike, duke na thënë: "I keni nga shpia se na lodhet". Dhe, kështu mund të kalonin pesë minuta, duke bërë zhurmë, pa menduar se klientët e tjerë mund t'i shtrëmbëronin hundët dhe të iritoheshin nga shtyrjet e mia dhe të mikut tim. E për çfarë - për dy makiato të vogla, që e shumta mund të kushtojnë nga shtatëdhjetë centë në lokalet elite të Prishtinës, përjashto vetëm Hotelin "Swiss Diamond", ku një makiato mund të kushtojë trefishin. Kështu jemi ne, për gjërat më banale bëjmë shumë zhurmë, kurse për gjëra të mëdha heshtim. Më mirë të lexoja dendurinë e gazetave virtuale dhe, në fund të fundit, të paguaja vetë. Më më mirë t'i lija të qetë qytetarët sesa t'u binim kokës po të isha vetë i dyti. Zgjodha të shkoj në një kafene te "Tre sheshirat". Fat i mirë ishte se nuk pash asnjë të njohur. Sapo hyra, në ndarjen ku pihet duhani, nxora cigaret dhe shkrepsën, kuptohet edhe Samsungun A5. Tamam kur desha t'i lëshoj rrotull sytë e mi të gjelbërt, kamarieri arriti i buzëqeshur. E pranoj se shërbimi në Prishtinë është më i mirë, ta zëmë, sesa në tërë vijën bregdetare të rivierës shqiptare. Kur ai solli makiaton e famshme gjurmoja informacione në gazeta virtuale. Një e tillë bëhej "më e zgjuara në përzgjedhjen e informacionit bombastik në mbrojtje 'të vërtetë' të së vërtetës së qytetarisë". Meqënëse kam punuar në media i di pesë pyetjet e bërjes së lajmit. Ato s'ishin askund. Boll i kërkova në Samsungun A5, sepse nuk kam Iphone apo Samsung 8. Pagova shtatëdhjetë centë për makiaton dhe iu drejtova stacionit urban për ta pritur autobusin nr. 7A apo 6, të dy të vjetër sa mosha ime. Veturë nuk kam tash e 5 vjet. E kisha një, por e shita në këmbim të dyerve, dritareve dhe roletave të shtëpisë së re, edhe pse mora kredi dyzetmijë euroshe në qershor të vitit 2011 me kamatën 9.8 % në Procredit Bank. Duke u futur në autobus, pyetja veten: Çfarë telefonash, shtëpish dhe veturash luksoze kanë drejtuesit e gazetave virtuale? Ç'shuma kredish paguajnë, sepse na çanë trapin duke shkruar me aq pasion për të pasuruarit pa djersë, krimin nëntokësor e mbitokësor, të kaluarën e të tashmen e secilit që u del në rrugë dhe parashohin saktësisht të nesërmen e të gjithëve. Sa misionarë të ndritur kemi ende s'e dimë ne të mjerët! Duke dëgjuar sa trillerë të bukur qytetar krijohen dhe montohen nga ta në shkrimet dhe emisionet televizive të tyre, po të mos jesh i vetëdijshëm e i matur mund të vjerrësh veten me konopin e parë që gjen në pazarin e Ulpianës. Jo të gjithë, por mund të gjesh përreth nesh gazetarë të tillë të korruptuar, përfitues, shpifës, denigrues, linçues dhe zhvatës, që nxjerrin sytë dy centimetra jashtë, duke "mbrojtur" këtë vend nga e keqja. O tempora, o mores (në shqip: O kohëra të çuditshme, o njerëz të çuditshëm)! Siç i kam parë vetë dhe siç i keni parë Ju, disa të tillë, të trajnuar mirë për gjuetinë ndaj të mirës, me gazeta e mediume virtuale, kanë bërë vetura tepër të shtrenjta, shtëpi gjysmëmilionëshe dhe bëjnë pushime në sezonet verore dhe dimërore në hotelet më të mira evropiane. Dhe fare në fund, pyeta: Kush mbron qytetarinë e Kosovës? Këta? Duke parë se edhe qumësht zogu po të duan gjejnë, mbes në pritje të zmadhimit të dioptrisë time të syve. Tash e kam vetëm -2.5. Ndoshta Juda mund të lutet që të çorrohem krejt, hahaha! Po të mos maskohen kaq mirë në skenën budallore kur dalin në shehër dhe të mos "dh...punën", siç ka thënë ambasadorja amerikane, Tracey Ann Jacobson, për një shtresë tjetër shoqërore! TË HUMBURIT E LIRISË (8) Ia vura syrin një albumi të shpëtuar nga lufta, të cilin motra e vogël, Arbnora, e kishte marrë me vete gjatë ekzodit të tmerrshëm 1998-1999. Atë e pash kur përfundova Makiatot e Prishtinës (7). Dhe lidha kohën: Të zgjuarit nuk kanë harruar ç'hoqën, por nga ëndrra për një vend me shtet të mirë dhe shembull, po shajnë si në bisht të plugut. I kuptoj. Megjithatë, kujtimet janë monumente të brendshme, të pashlyera, që njeriu nuk i shkul dot gjer në varr. Por: Duke kërkuar gjithnjë e më shumë, shpërthejmë kufijtë ndarës. Duke menduar se po i ruajmë kujtimet, befas i prejmë si kosa barin. Disa duan të sotmen ashtu siç ata s'e panë dikur në ndërlidhje lirinë e tyre. Disa të tjerë nuk mund ta shohin glorian e pastër të dikujt. Disa sharlatanë duan ta prejnë lisin e lirisë për një krimb. Disa të tjerë duan një zhvillim më të parashikuar, duke shpërfillur ligjin fizik se, gjithçka shpërthen nga madhësia. Në kundërshti me kohën, por në harmoni me veten, pash faqe për faqe albumin që shpëtoi motra, si një botë të largët, të brishtë, skajshmërisht të velur nga malli. Ah, sa naive qëndrimet tona gatitu para aparatit, komike, ama, e vetmja gjë që më pëlqeu fort ishte buzëqeshja origjinale! Me të dukemi aq të shkujdesur dhe të papërgatitur në përvijimet e ardhshme. Me çukat në faqe dhe harenë e pakuptueshme, asgjë s'dinim se si do të vinte jeta e mëpastajme. Si do të shfaqej aq e ashpër në portat e dobëta? Shpërfillje unikate e të ligave të kohës. Në një fotografi pash njërën motër me një copë të bukës pogaçe në duar duke qeshur në ekstazë. Sot mund ta vozisë tipin më të ri të Mercedesit në Gjermani, por nuk e ka atë buzëshje me pogaçen në duar. Unë ua kisha vënë krahun motrave në një fotografi sikur nuk do t'i shihja më kurrë. Ketë atëherë s'e kisha hetuar. Kishte edhe plot fotografi më të tjerët. Shumë miqësore, atëherë. Ngjarjet ndajnë në dysh të çuditshëm albumin e tillë: E di që iu ka ndodhur të gjithëve dhe iu ndodh të shikojnë një album të tyre dhe të pranojnë se ka mbaruar një epokë, e cila kurrë s'do të kthehet më ashtu siç ishte. Duheshim aq shumë mes vete, por sikur kjo s'mjaftonte. Bënim pak për t'u dashur aq shumë. Tash bëjmë shumë e duhemi pak. Tamam pas 20 vjetëve, hapësirat e diskut kanë mjaft "free space", por duken të hargjuara kur i hap. E mira po ia merr vrapit nga sedra në mes njerëzve. S'po na lë vend e mallkuara! Na mori shpirtin! Në ketë joidilikë të sotme mbetëm duke gjuajtur merita vetëm për vete. Tash pak vite kanë ëndrrat e atyre që kaluam. Çdo ditë u falemi ngarendjeve të reja pa ditur ç'po bëjmë. Ndoshta gjeneratat do të na pagëzojnë: Të humburit e lirisë. Aspak monumentale. Ky albumi im mbetet trim që ka ruajtur ngjyrën origjinale, duke rezistuar në dimrin e ftohtë të vitit 1998-1999 nga motra që e barti nga Tunelat e Ujmirit gjer në Hajvali të Prishtinës, ku ishte strehuar te familja fisnike e Muharrem Hajrizit. Hajrizët u bënë heronj në ekzod dhe mbesin familje ikonike e asaj kohe. Gjersa bombardimet e NATO-s nga 24 marsi 1999 e tutje prishën balancën e robërisë së Kosovës, serbët përzunë një milion shqiptarë. Në mesin e tyre edhe babën, nanën dhe motrat drejt një ekzodi fatkeq në Maqedoni. Një imazh ekzodi i pafotografuar më del para dhe vazhdon rrugëtimin grykave madhështore nga Ujmiri gjer në Baicë. Ngricë pas ngrice, luginë pas lugine, tunel pas tuneli. Fëmijë, gra, pleq...u vranë dhjetëra e qindra. E, aty humbi dorën Drenusha Gashi, pesëvjeçare, nga Çabiqi. Nëna dhe vëllai i vdiqën në dorën e saj të këputur - i vranë serbët. Ajo tash jeton në Francë, është e martuar dhe ka fëmijë. Një tjetër fotografi s'po e gjej dot se ku është, te ajo rruga e madhe në Caravik, pak më në jug, atje, ku fryn një erë e hollë, e cila pushon kalimthi në luginën e Murgës dhe vete të bashkohet me erën e humzës te Rovinat e Markut në Çabiq. Shpesh një dritëz xinxare kujtimesh humbet e zhveshur përtej iluzioneve të pafundme të së sotmes. Ky album nuk është kujtimi i fundit me rrudha të tilla në ballë, sinqerisht, jo, këtu, as atje, sepse kaluam shumë brigje dhe nuk gjetëm vetëm borë të shkrirë, që ngre duart lart para valëve të reja. Nejse, gjersa hapja sytë katër mbi këtë album, binjakët e mi tetëvjeçar, Argjiri dhe Mirgjeni, pinjollët e kohës tjetër, ma këputën shiritin. Më luten që nëse nuk bie borë në janar të gjejmë një zgjidhje për të krijuar dordolecin e tyre. Duan dordolec bore në janar se i del fala më vonë. Në TV Dukagjini kishin parë borë të madhe në Alpet e Francës. Dhe bota e fëmijës pushton globin: Më dërmuan duke me shkundur me dorë që unë t'u kërkoj ushtarëve francezë të shkojnë dhe të sjellin borën e maleve të tyre. Hahahah! Ec e mos qesh...Po me çka ta sjellin borën këtu, i pyeta. Me helikopterë, babi. I kemi parë helikopterët e NATO-s, nuk e dimë, diku në Kosovë, më thanë. E ç'kuptojnë këta fëmijë: bie, bartet a blihet bora, s'u intereson, duan borë. Dhe pikë! Kështu dhe në çdo stinë tjetër do të kenë dëshira të tjera moshe, jo si unë në kopertinat e këtij albumi.

DRENICASJA E ASHPËR (9)

Gjyshja nga baba, Nana Lakë, ishte nga familja Rrustemi e Çubrelit të Skënderajt. E drejtë, fisnike, e rryer, kokëfortë, e pakompromis dhe plot parime, ajo u bë mësuesja jetësore gjer në mesin e viteve '80. Në çdo situatë dhe rrethanë që vijonte ishte afër nesh. Fjala e saj s'duhej kontestuar në asnjë mënyrë. Sot, për atëherë, them se na ka mësuar e ngulitur në kokë aq shumë vetëbesimin. Kur nuk ia dilte në krye ishte e përafërt me tutoret e shkolluara, ato anglezet e dikurshme që kalisnin me ashpërsi. Nana Lakë ishte pa diplomë, por me filozofi në vete. Për shembull, kur ndonjëri nga ne s'i kryente punët e caktuara, ajo na vendoste në rresht për ndëshkim dhe atë e bënte pa dallim. Kishte orë të madhe drenicasja. Të vendosur në rresht prisnim gjersa vinte me thupër në dorë. Ai stil i saj edukimi ishte kërcënim i madh për ne - një lloj bindjeje e pashmangshme. Nga gjashtë fëmijët më të rritur të shtëpisë, dy ishin më problematikë dhe të padëgjueshëm. Ata ishin kryengritësit e shtëpisë. E keqja ishte se unë dhe Nora ishim më të vegjëlit dhe, natyrisht, në radhë, të fundit. Duhej të përcillnim gjithë dramën ndëshkuese. Kur vinte te ne, i thosha, Nana Lakë, unë e Nora s'kemi ba kurgja, mos na rreh. "Shuj leli i thiut se edhe juve duhet me ju rreh për mos me ba si k'ta". Dhe kriste thupra. E paparë në rezonimin gjykues. Një mënyrë tipike parandaluese. Ndaj dy fëmijëve, motrës time të madhe dhe djalit të madh të axhës, kishte një debolesë të veçantë - ata ishin më shëndetligë dhe më "hëzi" sesa të tjerët. I mbante gjithmonë më afër dhe shihja se i dhimbeshin në shpirt kur i rrahte, por nuk e thyente parimin. Në shtator të vitit 1979 axha solli për herë të parë krem fytyre "Nivea" nga Frankfurti i Gjermanisë. Gjërat që sillte ai i shihnim vetëm në filma dhe ëndrra. Unë e Nora ia morëm nga arka, ngaqë si filloristë të rritur donim ten të bukur të fytyrës. Kur e hetoi se i mungonte në arkë, na thirri të gjithëve. - Kush ma ka marrë "pomadën e Smajlit"?, na pyeti. Unë dhe Nora si në kor i thamë: Nana Lakë na s'e kemi marrë...! Ah i gjeta hajnat...ju dy ma paskeni marrë se kallxut vetë, na tha. Në pritje ishte fisnike dhe nuk lëshonte pe, por e donte edhe reciprocitetin. Ajo vizitonte shpesh shoqet e saj në katund, sidomos shkonte te Ramët, Zymerbajët, Hajdinët, Brahimët, Demushët, Buzhalët etj. Sa herë që shkonte, një fëmijë duhej ta shoqëronte, deshe s'deshe. Kur më vinte radha mua e kisha shumë inat këtë tur vizitash të saj, sepse gjyshja s'kishte komplekse fare, por ec e mos shko. Njëherë më erdhi radha e shoqëruesit të gjyshes dhe sapo hymë në shtëpinë e punuar prej gurit të Gegë Buzhalës, ajo iu drejtua gruas së tij, Manës: "Bjerja djalit do bukë me çka t'ka qëllu se nashta asht untë". Nana Lakë s'muj se na e kemi kry drekën e erdhëm këtu, i thash. Shuj lel, më tha, se e han ma vonë, s'i dihet se ju thmia hani pak e shpesh. Hahahaha! Më vinte turp, por drenicasja s't'i pyeste letrat! Dhe pas tri orësh e rrufita bukën që ma solli Mana. Kishte të drejtë Nana Lakë. Ajo kishte çdoherë një motiv për të thënë e bërë diçka. Për të na treguar rrugët e komunikimit me njerëzit, na mbante ligjërata të gjata në mbrëmje. Nëse një njeri të shehë me një sy, edhe ti kqyre me një sy, nëse të shehë me dy sytë, edhe ti kqyre me dy sy. Po nëse nuk të kqyrë hiç, çka me ba, e pyeta unë. As ti mos e kqyr hiç, o lel, më tha. Unike në mësimdhënie jete. Një punëtore e palodhshme si ajo kryente edhe punët e të mbjellave dhe të korrave. Nana Lakë e kishte fjalën në maje të gjuhës. Gjersa rregullonte një stog sane, vjen një katundar i Çabiqit dhe e sheh që kishte marrë mënjanë. Halla Rukë, stogu koka shtramu- i tha ai. Koka shtramu Riza a? Shko kqyri stogjtë tu qysh janë shtramu ren e qitjau elmeztë mirë se po t'i hanë të tjerët se stogun tem e rregulloj vetë, ia kishte kthyer gjyshja. Por asnjëherë s'harroj atmosferën që krijonte në janarin e një feste me emrin "bozhiqe", e cila s'renditej në kalendar, që mua më dukej me rite pagane. Hanim grurë e misër të zier, arra e ftonj, molla e dardha. Pinim shërbet në festën e mbetur në kohë të shkruara keq.

GËNJESHTARI I NJË AVIONI (10)

Më 29 tetor 2007 kisha rezervuar biletën drejt Londrës. Departamenti për Zhvillim Ndërkombëtar i Britanisë së Madhe (DFID) organizonte program special për drejtorët e komunikimit publik të Qeverisë së Kosovës. Për shkak të vizitës te motrat në Gjermani nuk arriti të bashkohem me grupin që shkoi një ditë më herët. Në Shtugart u akomodova në aeroplan dhe prisja sinjalin e nisjes. Në krahun tim të majtë qëndronte ulur një biond me pamje nga Evropa veriore, kurse në të djathtin një zeshkan tipik i Kosovës perëndimore. Ky biondi i huaj, që më vonë më tregoj se ishte shtetas i Suedisë me prejardhje daneze dhe ishte në vizitë te gruaja e tij në Shtutgart, ku trajnohej për çështje financash, më buzëqeshi dhe më përshëndeti këndshëm. Ky shqiptari im i dashur vetëm më shikoi dhe ngrysi vetullat. Megjithatë e përshëndeta, por sikur ndihej në siklet ashtu i veshur në kostum e kollare. E kuptova që në shikimin e parë më përceptoj çuditshëm, ku e di, si "melez" dhe s'më bënte fare hesap. Por nga e folmja që dëgjoja në bord s'ma zinte veshi të flitej shqipja. Kuptova që në avionin e linjës Shtutgart-Londër ishim dy shqipfolës, ne, raca e rrallë, mendjendriturit, të zotët, kontribuesit e jashtëzakonshëm, seriozët dhe mos të them ma shumë se dal në sarnishtë, po them edhe shtetformuesit e shekullit. Nejse u nisëm! Dhjetëra kilometra mbi tokë, e mijëra kilometra larg, mbi retë e bardha gjermane, edhe atje ia trazonim qetësinë vendit, duke mos dashur të dinim kush ishim dhe nga vinim. E pashë se lexonte një shkrim në Koha Ditore që i kushtohej standardeve para statusit dhe rrufesë në qiellin e shtatë - shpalljes së pavarësisë. Duke parë në fotolajm Blerim Shalën, vërejta se nuk kishte fare vëmendje dhe paragjykova se hapi gazetën vetëm sa për dukje. Çuditërisht me suedezin ndihesha më i shlirshëm. Emersoni, më tha se kishte përfunduar mandatin në Prishtinë në kuadër të një projekti të përbashkët me USAID-in. Ia mbajta mbiemrin mend se më lidhej lehtësisht me "emër". Kur i tregova se punoja në Zyrën e Kryeministrit, ku udhëhiqja shërbimin e komunikimit publik dhe në mungesë të Ulpiana Lamës bëja edhe rolin e zëdhënësit qeveritar, ai filloi të bëjë jo vetëm përshkrime, por edhe analiza. Ia ç'më tha: Më fal zotëri, a keni qenë ndonjeherë në Suedi? Jo, i thashë. Keni dëgjuar apo lexuar diçka për ketë vend? Po, i thash. Dhe ia nisa me anglishten time jo aq çalamane t'i tregoj se di për standardet e larta të jetës, respektimin e madh të të drejtave të grave dhe fëmijëve, jetën e rregulluar sociale dhe qetësinë e tyre. Në fund i thash me humor se asgjë nuk iu mungon përveç rrezeve të diellit që përgjatë vitit janë të pakta. Kur i thash kështu qeshi më të madhe, duke më thënë se për rrezet ia kisha qëlluar 100%. Po ju më tregoni diçka për ne? Emersoni i natyralizuar drejtpërdrejt filloi seriozisht të godasë në shenjë përkundrejt shenjave të mia të goditura pjesërisht për popullin suedez. Sipas meje, më fal, mund të jem i gabuar, por më duket se ju kosovarët jeni kampionë në dy gjëra: E para, kampionë thashethemesh dhe spekulimesh, me anë të të cilave mundoheni të krijoni të vërtetat e paqena dhe, e dyta, keni ndjeshmëri të lartë për të përmbysur gjërat në momentet më vendimtare. Gjatë kontakteve të mia me njerëzit kam kuptuar se secili xhelozon secilin, tha ai. Nga ato që tha s'kishte s'i ta thonte ma qartë veç të thoshte: Jeni një popull mistrec që shtypë veten më absurditet dhe përse t'ju shtypë dikush tjetër kur atë punë e bëni me vetëdëshirë. Shkurt e shqip: Po keqtrajtoni qenien tuaj! Të huajt si të huajt ligjërojnë ashtu si na shohin. Pa ndjesë! Pa keqardhje! Të pamërzitur! Në një farë forme ketë e vërtetonte edhe shqiptari im që s'bënte vër me gojë. Pas kësaj folëm për Shkup e Shkodër. Dikur ia mori një sy kotjeje, jo gjumi të vërtetë, sepse avioni do të ateronte për 20 minuta në Gatwick-in e Londrës.

QAFORJA E NANËS (11)

Nga aeroporti "London Gatwick" shkova në "Bloomsbury Hotel", 126 Southampton Row, ku takova konsulentin Simon James, drejtorin e programit studimor Barry Sutlieff-in dhe ndihmësit Donald McGregor-in, Clare Walters-in, Filloreta Bytyqin, një kosovare të shkëlqyeshme përplot kulturë dhe Dafina Zherkën, asistente. Britanikët ishin shumë mikpritës dhe gjithmonë më kanë pëlqyer për virtytet, konvencionin, saktësinë, elegancën dhe trashëgiminë e veçantë. Ende pa u rehatuar na ftuan në darkë. Po çfarë darke, ku më hahet, mendova me vete. M'u kujtua kur isha në studime dhe nana më solli nga Çabiqi pite kungulli me Vlorën, motrën e tretë. Dhe kur hyri brenda desh u rrëzua në parketin e dhomës time ku banoja si student i paraluftës. Nga lagështira e banesës ishte ngritur parketi në mes të dhomës. M'u kujtua pastaj kur kisha përgatitur provimin e parë në universitet, Hyrje në Gjuhësi, dhe nuk kisha para që të shkoja në Prishtinë. Baci Hysni donte të shkonte me tren nga Ujmiri në Klinë, por kur kuptoi se nuk kisha para ia dha nanës dhjetë markat e fundit gjermane për mua. Edhe motra e madhe më financonte çdo muaj. Aq sa kishte, sepse ajo punonte arsimtare në shkollë paralele shqipe. Nga dyzetë m'i jepte njëzet marka gjermane. herë tjetër, pas disa muajve, nana ma dha qaforen e arit, kujtim nusërie, për ta shitur që ta paguaja qiranë e banesës. Artarët te Plepat e Prishtinës matën në peshoret e tyre dhe nuk më dhanë më shumë se njëqind e njëzet, gjersa vlera e saj ishte qindra sosh. Dhe sapo pagova pronarin e banesës, dola ta blej një bukë, e kur arrita nën kishën ortodokse në Taslixhe, më ndaluan policët serbë e lëre që më rrahën keq, por m'i morën edhe ato shtatëdhjetë marka të shkreta që më mbetën. Po të mos më shpëtonte Zaim Maqedonci, veteran arsimi, do të më bënin copash. Më çanë arkadën e syrit. Më mbushën hundët me gjak. Atëherë i kisha flokët e bukura ngjyrë ari, më kapën për to, më shtrinë në tokë dhe, vajhalli, ç'goditje më bën bishat nga Nishi e Prokuplja. Pretekst i rrahjes ishte mungesa e letërnjoftimit që e kisha harruar në banesë. Atëherë serbët sundonin rëndë Kosovën. Paralufta ishte dramë mizore dhe i paraprinte luftës së tmerrshme, të imponuar. Një kohë përmbysjesh po vinte uragan nga mali. Sot nga skaji në skaj gjen gjurmë dhune, ngjarje, personazhe, rrëfime, dhimbje të pakufishme. S'mund t'i përshkruash kurrë në tërë paramasat e tyre. Ato rrinë të fshehura si margaritarë e xhemba për t'u gjetur nga udhëtarët që shohin më larg rrugët e reja. Ç'tregojnë pastaj, varet kush i rrëfen. Unë mendoj se ato së bashku përbëjnë epokën më të rëndë në ketë vend. Kurse kuptohet se sa shumë peshon kandari i lirisë me luftën, njerëzit që vdiqën për këtë vend, miqtë e përjetshëm që na ndihmuan të çlirohemi. Unë e dua atdheun tim edhe sot, njëjtë, si një patriot i paraluftës. E dua atdheun tim, njëjtë, si në luftë, që sakrifikon kur e sheh veten të fundosur. Atdheun tim e dua si patriot edhe pas luftës, por jo si torturë të vetvetes që sjell vetëm ambicia e keqe për të përdhosur shpresën monumentale dhe për të mohuar njëri-tjetrin. Mjerisht në atdheun tim po gjej sa të duash tipa si te Gënjeshtari i një avioni, që gënjente pa qenë fare në ngjarje. Më e rëndë m'u duk gënjeshtra e tij sesa rrahja që më bënë dikur serbët. Sepse soji i njëjtë mohon përpjekjen për liri. Të lë vrragë shpirtërore. Dhe në hotelin londinez mendoja se sa të pasur jemi tashti me miqtë amerikanë, britanikë, gjermanë, italianë, francezë, austriakë e shumë të tjerë. Ky është shekulli i shndëritjes tonë. Për një pjesë, prapëseprapë, ekziston një atdhe i parëndësishëm në krahasim me dëshirat e tyre. Në shikim të parë duket se kjo kohë me bëmat e veta harron kah kaloi ëndrra për liri dhe sa e deshtëm atë. Ndoshta nesër ndërron kuptimin për të mos u bërë më e pandjerë sesa sot. Apo më e prapakthyer, e pashpirtshme. S'e di! Për një soj tjetër ka urra çdo ditë për të keqen dhe mezi presin të thonë ejani të shajmë paraluftën, luftën shumë ashpër bile, e ta mbysim pasluftën se shkon ujë në mullirin tonë. Një armatë e tërë njerëzish, me Judën model, e ndarë në divizione përpjekjesh rrënuese, në vend se të ishte e bashkuar e t'i kishte ndihmuar popullit gjatë luftës dhe pas luftës, tash në paqe gënjen dhe njollosë atdheun, miqtë. Emersoni, bashkudhëtari im i linjës Shtugard- Londër, ishte gjenial në analizën e tij. Por kungulli natyrisht s'do të shkojë kështu gjithmonë mbi ujë.

QENDRA E AZILIT (12)

19 dhjetor 1990. Ditë e ftohtë në Fushë Kosovë! Po prisja Akropolisin në peronin e parë. Ky tren internacional s'u ngjante trenave klasikë. Ishte modern, i ngrohtë e i pastër sa s'bënë. Quhej paneuropian, ngaqë përshkonte toka të tëra të kontinentit të vjetër. Megjithatë, për mua ishte hera e parë dhe e fundit që shkoja në një rrugëtim të tij, ngaqë kishte mbetur gërhama e fundit në lëvizje nëpër ish-Jugosllavi. Ai ende mbahej pothuajse si i vetmi simbol i lëvizjes së lirë të popujve fatkeqë ballkanikë, që më vonë bënë gjenocid ndaj etnive të pafuqishme. Kambanat e ndryshimeve të mëdha politike bartnin mesazhe çdo ditë se ky tren jomonumental do të zhdukej një ditë pa gjurmë dhe do të linte prapa shumë nostalgji. Evropa do i mbyllte pak vite më vonë kufijtë për këta popuj. Udhëtimin tim të parë e bëra për në shtetin helvetik. Për një moment mezi prisja ta lija prapa jetën që na u bë dredhë tmerruese nën dominim e shfrenuar të regjimit serb. Kjo më vinte si zemërim dhe protestë e brendshme nga pafuqia e popullit tim. Në ketë kohë thjesht doja të ndihesha i lirë. Absolutisht i lirë. E ndjeja që ky largim do të shndërrohej herdokurdo në një dredhë tragjike pas kthimit në atdhe. Kjo shihej nga aeroplani. Më dukej se Akropolisi depërtonte maleve dhe fushave si një zog i trishtuar shtetgtar. Ai kishte aftësinë magjike të prekjes së majave të larta dhe ekstremeve natyrore që s'i kisha parë asnjëherë. Po shkoja drejt "tokës së premtuar", ku tashmë punonte e jetonte vëllai im i madh. Kisha vite pa e parë e shkoja pa paralajmërim. Nga Cyrihu mora trenin e shpejtë për në Grenchen të Kantonit të Solothurn-it, ku arrita në mesnatë. Sapo zbrita në qytezën e vogël zvicerane filloi një fërfëllazë e madhe bore, mbretëronte një i ftohtë siberik dhe pa lëvizje të të gjallëve. U futa në stacion e iu drejtova shefit të ndërrimit: Ju lutem ku gjendet kjo adresë? Ia dhashë adresën e shkruar të vëllait. Ai më tha diçka në gjuhën frënge, pastaj në atë gjermane. Komunikonte me mua sikur me një alienë, por e kuptoi që s'merrja vesh asgjë. As me shenja. As me fjalë. Ma bëri më dorë dhe dolëm jashtë, ku pash një rrugë të ndriçuar nga një kolonë e gjatë dritash. Më tej nuk shihja asgjë nga bora e madhe që binte. Nga gjestet e tij kuptoja që duhej të ecja gjatë gjersa ta gjeja. Pyeta për taksi dhe mbaj mend mirë kur tha: "Hier hat keine taxi" - "Këtu nuk ka taksi". Këtë fjalën e fundit ...keine taxi, e kuptova mirë. I riu si veriu, bëra ç'bëra, nuk doja ta kaloja natën në stacion të trenit. Bora me erë të madhe krijonte orteqe në rrugë dhe unë çava rrugën përreth një orë gjer tek objekti i parë. Ende s'e shihja as siluetën e tij. Para se të arrija te objekti, rreth orës një pas mesnate, pash dy veta që u futën në drejtim të rrugës time nga një tjetër anësore. M'u duk bota ime! I thirra dhe ndaluan me drojë. E dini ku gjendet kjo adresë, i pyeta. Dy personat me ngjyrë më shikuan çuditshëm. Njëri mori letrën në dorë dhe kur lexoi emrin e vëllait tim, Nazmiut, qeshi dhe ma vuri dorën në krah. Eja me ne, tha, se ne jetojmë në Qendrën e Azilit. Më dërguan gjer te dhoma e vëllait. Për t'i bërë befasi nuk trokita fare në derë, por hyra ngadalë, ku pashë vëllain që flinte qetë. U ula në një karrigë afër shtratit të tij dhe e vështroja. Më rrodhën lotët. E preka në krah dhe u kthye ngadalë tejet i përgjumur. Kur hapi sytë fluturoi nga shtrati. Ndjenjë e papërshkrueshme vëllazërore. Ti, më tha. Po, unë vetë. Edhe atij iu mbushën sytë me lot. Në Qendër pritëm edhe Vitin e Ri, së bashku me dhjetëra azilantë nga të katër anët e botës. Ia hodhëm edhe valles shqip. Kultura, karaktere, ngjyra, gjuhë të ndryshme përcollën ndërrimin e motmoteve. Për herë të parë pash një botë aq të përzier, plot diversitet, një kaos të organizuar shpirtëror dhe një pajtim të shkëlqyer ndërmjet racash. Që në ditët e para të janarit vërejta zbatimin e ligjit, punën e vyer, pastërtinë, modestinë arkitekturale, thjeshtësinë njerëzore, kujdesin ndaj ambientit dhe ruajtjen e trashëgimisë historike. Një vend që s'njeh gjë tjetër veç realizim unik të së drejtës njerëzore. Dikur, njerëz të ndryshëm, që vinin e shkonin në sezonet e punës, flisnin vetëm për arat, stallat dhe racat e lopëve zvicerane, apo për kantierët e ndërtimit. Në guida turistike lexoja se në Zvicër kanë gjetur frymëzim shumë artistë dhe shkrimtarë. Ata kishin krijuar disa nga veprat më gjeniale muzikore dhe letrare botërore. Pak na flisnin për udhëtimet, shtigjet e skijimit, ushqimin, pijet, hotelet, restorantet, liqenet dhe malet magjike të Zvicrës. Unë në fëmijëri e kam njohur Zvicrën nga rrëfimet e Ahmet Dinës. Pas luftës së Kosovës vizitova sërish qytetet e mëdha dhe të vogla zvicerane. Jo më me trenin Akropolis, i cili ka mbetur relikt kohe dhe s'e di a ndodhet në ndonjë muze apo është prerë për hekur. Disave dhe sot mund t'ju duket jeta zvicerane si një përceptim i ngurtë, tradicional, strikt, tejet i kanalizuar dhe me premisa depresive. Jo varet nga përceptimi i shijeve të njerëzve që vijnë nga vendet, si Kosova. Grenchen-in e atëhershëm, një vend aq të vogël, m'u duk se e kishte prekur dora e Perëndisë. Sa më bindje të plotë thoja: Po të jetë Kosova e lirë do të bëhet si Zvicra!

"GJYSMA IME MBETI RRUGËVE TË KËTIJ QYTETI" (13)

Viti 1996. Banoja në rrugën "Dubrovniku". Nga kjo pjesë e lagjes së pasur kodrinore vështroja paqen e njëanshme që kishte kulmuar kryeqytetin. Më dukej se ajo kishte pësuar më shumë se kurrë drejt një rënie të lirë dhe të pandalshme. Të rinjtë ikinin si prej dreqit kur shihnin uniformat e policisë serbe dhe disa prejt tyre blinin gazetat në gjuhën serbe, në mënyrë që të mos ndaleshin në rrugë. Triku dhezte përkohshëm. Çdo lëvizje ishte e kontrolluar, e frikshme dhe skajshmërisht neveritëse. Profesorët ulnin zërin në shtëpitë private që u shndërruan në objekte akademike. Studentët, nga frika vështronin dritaret më shumë sesa që dëgjonin ligjëratat, sepse në çdo moment hynte policia, i dëbonin, rrihnin, burgosnin, vrisnin. Asgjë dhe askush s'i mbronte ata. Varej nga vullneti i atyre që kishin dy anët e shkopit në duar. Qëmoti më kishte marrë malli aq shumë për ta parë një film kinemaje. Një shfaqje teatrore. Një piknik pa drojë në Gërmi. Një ndeshje të vërtetë futbolli në stadiumin e Prishtinës. Sa do doja të përcillja një koncert të këngëtarëve të preferuar që u strukën diku apo u shuan rrugëve të Evropës. Po venitej e topitej jeta nga çdo anë. Shteroi me fund shpirti rinor, që ishte aq kundërshtues, mospajtues, kryengritës. U bëmë të heshtur në infinit nga madhësia e paqes së njëanshme. Bëmë ç'bëmë, ngulitëm në kokë një pajtim të pazakonshëm dhe paqja na vizatonte budallain e nënshtruar para syve. Por, thellë-thellë, liridashja s'i bie gjithmonë borisë së luftës për qejf, me çdo kusht, ajo ikën sa të mundet nga ajo përmasë tragjike, duke gjurmuar rrugë të tjera. Kur vija sytë mbi tekstet letrare gjeja shpirtin fisnik, engjullinë, humanizmin, njerëzoren dhe mëshirohesha fort në to, me fund. S'isha i dyzuar: Ai i buti mbi libra dhe i ashpri mbi armën e nesërme që tashmë po e paraftyroja në duar. Jo, nuk dalloja. Edhe sot jam i tillë. Ndërlidhja dy brigje të palidhura, antagoniste, të imponuara për të bashkëjetuar me mua, jashtë dëshirës time të natyrshme. Por demonin kur s'e ke brenda s'e ke, kot ta ngjesin dhe i tillë mbetesh kudo që të jesh, qoftë në luftë, qoftë në paqe. I tillë isha unë me shumë bashkëmoshatarë në vitin 1996 që s'e donim luftën në kuptimin e tillë dilemor. Mote e mote, ditë e ditë, orë e orë, nuk do të besosh përnjëmend se një ditë do të jesh me një armë në duar, do të marrësh policin apo ushtarin armik në shënjestër dhe do të të marrë edhe ai pa mëshirë. Kjo merr ngjyra të një shpjegimi më psikologjik. Vitet e gjata nën torturë kanë efekt të kundërt nga shpërthimi për kundërvënie dhe pastaj zor ngjallin mornica flijuese në masë. Ky vendim pastaj është hap që do marrë orientim në kohë. Megjithatë shumë njerëz ishin vrarë e flijuar, syrgjynosur e sakatuar deri këtu, sa me veprim konkret, sa me dije e intelektualizëm, nëpër të gjitha veprimtaritë e njëmendta nacionale dhe burgjet ishin të vogla për t'i zënë. Të gjithë me kaçikun e vet. Në fundament, dorëzimi nuk vihej në rend dite, duke u munduar të krijojnë sinqerisht frontin e rezistencës së vërtetë. Kishte trashëgimi flijimi e sakrifice. Ua heq kapelën për sot e mot. Por sikur nuk na mjaftonte kaq, apo kishim krijuar shumë idhuj, si vend i vogël. Andaj, kështu vajti koha rëndë e rëndë, në të cilën çdo rrugë, përspektivë, bisedë, dashuri apo shenjë e lirisë dhe demokracisë kolektive kaptte kupën e qiellit nga lëngata. Mbyllej me fjalën: Mbaruam! S'ka rrugëdalje, sepse Millosheviqi kishte grisur planin e të dërguarit amerikan për Kosovën, John Barli, në Konferencën e Dejtonit, një vit më parë, më 1995. Pra liria dhe pavarësia më s'konceptohej si një kërcim skiatorësh nga pistat paqësore austriake. Donte brum tjetër, më shumë lëng për shkas, doktrinë urgjente, sepse po vinte përfundimi i sundimit serb mbi Kosovën. Amerikanët kryekëkuput dhe, më vonë edhe evropianët, dëshmuan vlerat e qytetërimit të lartë më 1999. Edhe ne dëshmuam civilizim duke luftuar për vete. Shkëndijat e luftës vinin nga të dërguarit e lirisë, krejt natyrshëm, duke vërshuar kohën e re. Në këtë aspekt kam një deficit të madh: Ju kërkoj falje me mirësjellje shumë njerëzore, sepse nuk di të bëj përshkrim të së kaluarës siç bëjnë "gazetarët heroikë" të gazetave moderne elektronike. Ndoshta pse gazetat tash duan përmbylljen e misionit të pakryer. Se si më tingëllojnë dy role të disave prej tyre në këtë shoqëri të ngritur. Kam mësuar se hiret personale nuk bënë të ngatërrohen në misionin e shenjtë të gazetarisë. Ama gjelat e detit po e bëjnë. Hahaha! Po mbes në klasicizmin tim, në bukën time të rrëfimit. E, prapë nuk e di përse gjithnjë mendoj se ngjashmëria individuale e situatave të mia ndërlidhet fort me ngjashmërinë kolektive, pashmangshëm në përjetime origjinale. Ndoshta s'është kështu! Ndërkohë, si përfundim, viti 1996 përkonte me përfundimin e provimit të fundit të studimeve - Letërsinë Botërore dhe, me hyrjen time, pa këmbë të mbarë, në "Studion e Gazetarisë", të shkrimtarit dhe publicistit, Ramiz Kelmendi. Ndjesë pastë! Atëkohë dëgjoja disa herë në ditë këngën e struganes, Fitnete Tuda: Shi bie në Tiranë. Nga malli ynë edhe qielli qanë. Gjysma ime mbeti rrrugëve të këtij qyteti... Një Zot e di se sa net sfiduese ikën gjer në qershor të vitit 1997 kur iu bashkova frontit ilegal të rezistencës për liri. Ende ndjej mall që s'u bëra kurrë gazetar, por ndjej mall shumë edhe për kafenenë "Venera" në rrugën e "Dubrovnikut", ku ishte hareja e miqve të mi të mbarë: Lavdit, Besimit, Mimës, Jetonit, Musës, Fisnikut, Valdetit, dajës Zym, Atdheut, Astritit, Safetit, pastaj dajës Bujar, Gëzimit, Viktorit, Maksimit, Arlindës, Samën, Serembit, Hakiut (Lavdi i qoftë!), Ilirit, Visarit, Cajës.

SHËRBESAT E MËDHA (14)

"Gjysma ime mbeti rrugëve të këtij qyteti" ishte përgjërim dhe pasprirje e gjysmës time tjetër të mbetur në Çabiq. Vite më herët, duke shfletuar hyrjen në rende të tjera kujtese, katundi im, ashtu si edhe vendet e tjera, s'i linin qirinjtë të shuheshin lehtë. Mbanin llampionë të mbushur në duar që i shihje larg duke bërë dritë. Në Çabiq ishte krijuar një elitë serioze e kontributeve në arsim, letërsi, muzikë, pikturë, publicistikë, mjekësi, sport, që pastaj u bënë bartës të veçantë të përparimit, edukimit dhe përpjekjeve për liri. Për t'u shërbyer lartësive të tilla dhe për të ndriçuar më shumë sesa kaq, përherë them se drita e të parit qiri shëndritë ende krojet, që edhe sot duken xinxarë e kristalorë në çdo pikë të tyre. Drita e tillë mësoi se s'ka atdhe pa arsimim, ku hyjnë pishtarët e mëdhenj: Sejdi Gashi, Hamëz Gashi, Hasan Gashi, të cilët lanë gjurmë të pashlyeshme. Nga Çabiqi rrjedhin e kulmojnë afinitetet e mëdha arsimore, shkencore, patriotike e krijuese të Prend Buzhalës, bile mund të them se filozofia e tij e të menduarit dhe krijuarit është me përmasa nacionale, pastaj veprimtaria kulturore e krijuese e Osman Gashit, i cili ishte një artist përmasash të mëdha, aktor i Teatrit të Shkupit, udhëheqës e promotor i "Jehonës së Dukagjinit", piktura e Azem Gashit dhe vizatimet e Selman Gashit. Apo prirjet muzikore të Zeqir Gashit me Shoqërinë Kulturore Artistike "Besa". Na bënin krenarë. Këta dhe shumë e shumë emra të tjerë, të gjithë, rend me rend, nga vitet '70 e këndej, s'janë anonimë, por bënë shërbesa të vërteta lokale dhe më gjerë. Drita e dytë ndriçoi besimin drejt lirisë praktike, duke bërë me dije ardhjen e një kremte të madhe në ciklet e mëvonshme të jetës. Në këtë ritëm, Çabiqi u bë si një okarinë serioze e kohës, që ofrohej pranë një lirie të pabraktisur, e cila lëvizte guximshëm nëpër ajër, duke krijuar harmoninë e rrallë njerëzore. Gjenerata të tëra studentësh e shkollarësh pasojnë pas tyre. Ata kishin ndërtuar një kështjellë. Një mburojë. Zëri i secilit jepte frymën e fundit për të tjerët. Edhe tek ne kishte smogë dhe ajër të papastër, johuman, që bartnin erërat e pushteteve, por mbetën nën hijen e rrezeve që shpërndanin të mirët dhe të arsimuarit. Sikur kjo dhunti çlironte skajin më të padritëzuar të shpirtit. Sikur kjo të dërgonte në një kullë të lartë, të paarrirë dhe, herë-herë, të zbriste në një tokë të pashkelur. Krejt virgjërore. Çdokush ishte ishull, që nuk trazon, veç ofron dhe bashkon në një dhuntitë e veta, duke krijuar njësim me kërkesat popullore. Në këtë vijë, nga ikja në perëndim për mbijetesë dhe shuarja e gjallnisë së krijuar çabiqase, siç ishte veprimtaria disavjeçare e Shoqërisë Kulturore Artistike "Besa", u pezulluan shumë aktivitete dhe veprimtari të çmueshme, por në një mesditë dimri të vitit 1992 u hodh iniciativa nga Prend Buzhala për inskenimin e dramës "Procesi" të Jusuf Gërvallës. Filluam sërish shërbesën kulturore në një fshat ku ato s'ndalonin asnjëherë. Unë luaja rolet që më caktonte profesor Prendi në përshtatshmëri me natyrën dhe karakteret e personazheve. Thënë të drejtën, gjetëm mosdorëzimin e sërishëm. Bëmë lëvizjen e radhës. Më 16 janar 1992, Grupi Amator Dramatik i Çabiqit shfaqi dramën "Procesi" të Jusuf Gërvallës në Çabiq, Cerovik dhe Ujmirë. Grupi jonë amator u ngjall dhe më 2 shkurt e 22 maj 1993 shfaqi dramën tjetër, "Hamalli", të Osman Gashit dhe recitalin "Dy mijë vjet robëri" në shumë fshatra dhe në Klinë. Prendi jepte gjithçka që shfaqjet të dilnin mirë. Te "Hamalli" më caktoj të luaja rolin e të vërbtit, për të cilin kujdesej e motra, të cilit në atë kohë i merrja lakmi dhe hyja fuqishëm në botën e tij. Shpresa ishte motra ime. Për t'u përshtatur në rol lidhja sytë me shami ose vendosja syze dielli. Nganjëherë bëja edhe skena komike kur rrëzohesha e lëngoja, apo kur e harroja fare tekstin, e improvizoja. Më kujtohet njëherë, gjatë provave, njëri nga ne, s'arrinte të hynte në rol dhe Prendi mori shkamin, u ul në të, u mrrol fort dhe pa një, pa dy, u ngrit dhe e gjuajti atë, e bëri copë-copë në shtrojën e odës. Por në rolin e tij shkëlqente profesori Fazli Ferati dhe origjinalitet aktrues tregonte edhe profesori plot humor, Nikë Gashi. Natyrisht kuptuam që profesori e bëri këtë për ta përvetësuar fuqinë e rolit. Dhe kur e pa amatori këtë veprim të profesorit, u fut në rol perfekt. Pra bëri mirë shpërthimi i regjisorit tonë të madh. Kur erdhi çasti i pritur i shfaqjes, qytetarët kishin mbushur sallën e gjerë të një shtëpie private në Aktivin nr.2 në Klinë. S'vonoi shumë dhe sapo dolëm në skenë, unë fillova të ec me shkopin e të vërbtit, policia serbe na rrethoi me tridhjetë trupa. Na urdhëruan të ndërpresim shfaqjen mënjëherë, sepse ishte "pa lejen e tyre". Të dëshpëruar dhe plot mllef lëshuam sallën. Ata e ngushtuan aq shumë lëvizjen, saqë duhej të merrnin leje se cilës rrugë të shkonim: Nga stacioni i trenit, apo fushës së Malishganit. Më shumë se njëqind spektatorë mbetën gojëhapur. Prend Buzhala polemizoi pa frikë me policët. Atë e morën në bisedë infomative. U lodhëm shumë muaj duke aktruar fshehtë dhe me roje në rrugë. Por në mes-akte pushonim, sepse edhe kënga ishte e pranishme në organizime të tilla, si një ftesë sipërore në pragun e "luftës" së atëhershme. Në shfaqje të tilla qytetare s'kishte si të mungonte rapsodi Mujë Krasniqi, që u bë kolosi i Shërbesës së Madhe të Lirisë. Ai me zërin e tij ishte vetë nota e jetës së ashpër. Në ngjarjet e tilla teatrore e kulturore të vitit 1992 dhe 1993, që përbënin edhe mosdëgjueshmëri regjimi, morën pjesë edhe të rinjtë e Cerovikut me dramën "Futa" të Sabri Hamitit, pastaj të rinjtë e Sverkës me "Gjarpinjtë e gjakut" në regji të Zafer Gashit dhe me dramën “Shembja", të rinjtë e Gllarevës. Në këtë periudhë fluturoja nga gëzimi që më pranuan në Forumin e Intelektualëve Shqiptarë "Luigj Gurakuqi" në Klinë, e cila botonte revistën "Forumi". E ndjeja veten mirë në rendin e të mëdhenjve. "Forumi" mblodhi rreth vetes gjithë energjitë e mëdha të kontributdhënësve të pamohuar në detin e madh të lirisë së Kosovës. Nxorëm edhe dy fletushka: "Etja për liri" në BL - Ujmirë (forma artikulimi të frymëzimeve rinore) dhe "Agimi i lirisë" në Qytetin e Klinës. Pra, dje dhe sot, në tehun e mprehtë të shtypjes dhe paqes s'ishim e s'jemi të rastësishëm në jetët dhe ngjarjet e ndryshme, por pjesëmarrës aktivë dhe me sharm në frytet e shërbesave të sotme. Ajo kohë nuk shkonte përtej protestës së kufizuar të trupave amatore, por tregonte fillimin e fundit të shembjes së iluzioneve të imazhit të iluminuar dhe ngadhnjimit njerëzor. Lutem që shërbesat e reja të mos harrojnë dhe, larg qoftë, të përmbysin e mohojnë gjurmët e dikurshme, sepse gjuha pret në të gjitha anët. Jetoftë gjithmonë kujtimi i atyre që nuk janë në ketë jetë, e ne të gjallët e mbetur deri në një jetë tjetër, të njehim ditët e vitet mirë e mirë. Në këtë rast s'cenoj absolutisht lirinë e të menduarit ndryshe, por lutem që të falet minoranca që s'sheh e s'do rrënjët e veta, apo s'e di ajo nga vinte e nga rrjedh sërish uji i burimeve të pastra, që sot me këtë smogë kohe janë vënë në dilemë të përkohshme. Falënderim të përjetshëm për mësuesit dhe pararëndesit e mi dhe tuaj, për ata që i dhanë kuptim jetës dhe s'e lanë në mëshirën e Judës!

QAZIM SHERIFI, RRUGA DHE LOTI (15)

Një çekan dhe një karrocë dore s'pushonin err e terr në rrugën e Ferizve. Nga një grumbull gurësh të pagdhendur në të gdhendur, pastaj renditje si në pe dhe shodër e imë përsipër. Sipërfaqe të shkelura, jo të rrafshta, trasim me kazmë dhe lopatë, qindra e qindra metra, muaj e muaj të tërë. Qazim Sherifi, plaku, që punonte pa zhurmë e ankesa po ngrinte rrugën monumentale. Ankesa për bacën Qazë s'ekzistonte, ishte e pakuptimtë, e huaj, e largët. Kishte një ashpërsi të lindur, por aq njerëzore sa s'mund ta përshkruash. Një gjë s'e duronte - derdellisjen e pleqve dhe burrave llafazanë. Kur kalonin andej dhe donin të ndërronin llafe sa për të kaluar kohën, vazhdonte me të tijën, krejtësisht indiferent, duke i dhënë formë gurit. S'i shikonte në sy, s'ua varte veshin, vazhdonte me të veten. E doja atë burrë shumë dhe më pëlqente aq shumë që s'ua bënte bardhë atyre që rendisnin fjalët si rruazat në pe gjersa ai i djersitur në pikun e gushtit apo duarngrirë në të ftohtit e dhjetorit rendiste gurët një mbi një. E kur e uronin kishte një instikt të madh për t'i kuptuar në çast se nuk e kishin përnjëmend ata që e çonin në qiell duke e uruar për punën që bënte. Një ditë gjersa punonte i thanë se krerët e katundit donin t'i bënin një dhuratë në shenjë falënderimi për punën e tij. Ai, ashtu, siç ishte origjinal, iu tha: "Jo, jo, jo, faliminerit shumë burra, po nuk du "znaçka" unë, çka m'vyn ato. Gurtë po m'vyn për udhë. Jaaa, thuju shkoni në mal të Gllarevës e mushni traktorat me gurë se ata janë "znaçka" e cka të dush për mu. Misioni i tij duhej të përfundonte se s'bënte ndryshe. Do ta bënte të kalueshme rrugën që qindra vjet ishte mbytur në baltë, e që lidhte Çabiqin, Cerovikun dhe Zabergjën. Përmasa e punës së tij kishte edhe mesazhe filozofike të kohës në kuptimin e lirisë së ecjes, apo që balta është sinonim i ngecjes, një robëri fizike në vete. Kur je, i vetëm si ai, shembull i të mirës, merr përmasë, bëhesh titullar në mungesën gjenetike të shqiptarëve për të punuar për të mirën publike. Kjo ishte veçantia e tij. Këtu ishte heroi im në çdo lëvizje, renditje gurësh, përshëndetje mëngjes e mbrëmje. Ai ishte vetë krijuesi i kërkesës tjetër të munguar për ta çuar rrugën përpara. Atë, që me shpirt e donte e bënte pakt, pa pendesë, drejt kalimit në një mendësi konkrete, duke nisur punën nga dera e shtëpisë së vet për të marrë dhenë. Çdo kohë gjersa mbaroi rrugën ishte heroi publik në vijën e parë të frontit. Pastaj tre-katër vjet pas luftës, komunarët e Klinës ia vunë një kore të hollë asfalti që s'e bëri një vit mbi gurët e bacës Qazë. Por gurët nuk lëvizen vendi. Ashtu janë edhe sot e mot. Dhe sikur ta parandiente se, skaj rrugës së tij do të ngritej Monumenti i Lirisë i Çabiqit, ku shkruhet: "Mos shikoni plagët e mia, por shikoni ku i ka kufijtë Shqipëria", pra kufijtë e punës, ëndrrave, përparimit, sakrificës, plagëve, rënies, luftës dhe lirisë së këtij vendi. Ai ishte vullneti shpirtëror për ta bërë këtë vend sa më të mirë, me punë konkrete, jo me fjalë dhe dredhina, abuzime apo tërheqje të shpifura. Atë e bëri baca Qazë rrugë monumentale, ku shkelën dy heronj, Muja e Aliu, duke luftuar nga zona në zonë, e nga kufiri në kufij. Pastaj, aty, skaj rrugës së Qazim Sherifit janë vendosur gjashtë gurë të bardhë në shenjë kujtimi, me mbishkrimet: Zoti im, Atdheu im, Heroi im, Aleati im, Ushtari im, Martiri im. Në platonë e parë, skaj rrugës së plakut të vetëdijshëm është vizatuar Ylli i NATO-s, në shenjë falëndërimi dhe mirënjohjeje për aleatët perëndimorë që ndihmuan në çlirimin e Kosovës. Aty është një kështjellë e vogël që tregon hyrjen nga robëria në liri. Tash le të biejnë si të duan shiu dhe bora, s'ka dert, stinët bëjnë të vetën, ama, aty, anës tjetër të rrugës, pushojnë në varre njëmbëdhjetë martirë: fëmijë, të rinj, gra, burra, pleq. Ata i vranë serbët më 7 prill 1999 në malet e Çabiqit. Në fund të fundit, baca Qaz uronte përherë madhështoren, ishte edhe patriot i heshtur, që shënon edhe një kujtim timin të rrallë. Ai ishte ulur një ditë afër trungut të blirit në oborrin e tij dhe rregullonte një qyngë shporeti. I dola para dhe e përshëndeta. Ma ktheu përshëndetjen dhe s'më shikoi fare. Doja të më shikonte, por ai ashtu ishte, s'i shikonte lehtë njerëzit. Nxora pakon e cigareve "Monte Carlo" dhe ia zgjata. Duke marrë cigaren hodhi vështrimin drejt meje, e kur më vërejti në uniformë ushtarake, u ngrit në këmbë, më shikoj disa sekonda dhe iu mbushën sytë me lot. M'u afrua dhe më përqafoi gjatë. Më 23 prill 1998, rreth orës 12:00, ishte hera e parë në jetën time që e kisha parë bacën Qazë me lot në sy dhe duke përqafuar dikë. Isha me fat!

HERË BINTE BORË E LAGUR, HERË SHI I NGRIRË (16)

Poshtë kurorës malore shtrihej një luginë e gjatë, qindra çadra dhe mijëra njerëz. Serbët rrethuan gjithë zonën në perimetër të afërt. Si dëshmi fatkeqe, të pambarimtë, pikëlluese, e kujtoj 26 marsin e vitit 1999, tek po zbrisja maleve për të rënë në luginë. Gjendesha pothuajse më pak se një kilometër larg luginës së gjatë, ende në brendi të maleve të Çabiqit. Në çast s'i pash, por dëgjova britma të tmerrshme njerëzish. Tanket serbe kishin rrethuar civilët në luginën e Ujmirit gjer në Murgë dhe i godisnin pa mëshirë. Kjo ishte lufta e tyre me të pafajshëm dhe të paarmatosur. Nga lëvizjet kuptoja që popullata e tmerruar po largohej më në thellësi, duke lënë të vrarit dhe të plagosurit në lëndinën e përgjakur. Pas disa minutave arrita poshtë, ç'të shoh: Pesë të vdekur - Qazim Nuraj, vajza e tij, Zyrafete Nuraj, Sejdi Beqiri, Ganimete Beqiri dhe Fadil Bojaj. Të plagosurit ishin shkapërderdhur të shtrirë tmerrshëm në perimetrin e traktorit me rimorkio që goditën serbët. Antigona Beqiri, 9 vjeçare, Ekrem Beqiri, 17, Igballe Beqiri, 19, Zemrie Nuraj, 27, Zenel Nuraj - 60 dhe Zyhria Beqiri lëngonin nga plagët e mëdha. Antigona Beqiri, e vogla nëntë vjeçe, kur më pa, duke shikuar syzet e mia mendoi që isha mjek. Duke drejtuar duart drejt meje, Antigona më thërriste më sa fuqi kishte: "Doktor pshtomë..". E mora në duar, nga eksplozioni i madh iu kishte këputur gishti i madh i dorës së majtë. Dhe në çast kam parë që erdhi rrëmbimthi Raze Shala nga Ujmiri, e cila ia dha ndihmën e parë asaj dhe të gjithë të plagosurve. Drita fizike tashmë kishte dalë tragjikisht në këtë luginë dhe frynte një erë e fortë, e ftohtë, marramendëse. Të plagosurit i nisën drejt spitalit ushtarak. Të vdekurit i varrosën në mbrëmje. Atë ditë duke kaluar skaj një burimi të ujit, pash se era rrëzoi drunjtë e dobët të një çadre, ku fëmijët po flinin e u mbuluan nga rraqet e saj. Ata u ngritën të trishtuar dhe njëri prej fëmijëve bërtiti: "Granata na ra babë, granataaaa...kukuku... Vrapoi ai dhe ne, e sapo i hoqëm gjërat dhe nxorëm fëmijët, babai i fëmijëve me kokë të mbështetur në trungun e një lisi qante me zë. Sa prekës dukej ai gjest prindëror për fëmijët! Këtu njerëzit bëhen kolonë për të marrë ujë në kroin e vetëm. Nën barkun e maleve, grupe-grupe, të rrethuar nga të katër anët, të heshtur, të zbehtë, të uritur, të frikësuar, mbushin si hije bucelat. Se ç'mendojnë njerëzit sot s'e di, por mund ta marrë me mend vetë imagjinata e një njeriu të rrezikuar kaq tmerrshëm. Mbrëmë, natë e vonë fillimprilli, kur u ngjita te çadra ushtarake në Çestën e Hazirit Ademit, dëgjoja vajin e një fëmije që shënonte një histori të dënueshme. Ushtarët më thanë se ai fëmijë po qan pandërprerë çdo natë. Dukej se kishte lindur para një jave. Tash kjo lindje në lagështirën e maleve, e jo lindje nënshtruese pranë vatrës së ngrohtë, s'ngrinte më dilema. Sakrificë e jashtëzakonshme civile. Të vendosur para urisë, të ftohtit e maleve, vrasjeve të përditshme, kanosjes për shfarosje masive, e shtrengojnë brenda shpresën madhështore. Kjo shëmbellen orë e çast. Sy me sy me vdekjen. Burra e gra me nëntë shpirtra, të shpërndarë. Biblikë, origjinalë, biblikë. Fëmijë që mbajnë në duar copa të bukës të përgjysmuara dhe të thata. Kështu të gjithë, pa dallim, pranojnë vuajtjen dhe flijimin me vetëdije - nuk duan të kthehen në shtëpi pa liri. E, barbaria e luftës rri zgjuar për t'u shfryrë mbi njerëzit e paarmatosur, që janë detyruar t'i lëshojnë vatrat. Vetëm njeriu që ka parë, ka hyrë dhe ka shkelur këtë luginë, e qindra lugina e male të tilla, e kupton se ç'është mizoria reale e luftës, e cila i mbështolli gjatë këta grumbuj njerëzish të pafuqishëm. Dymbëdhjetë ditë më vonë, më 7 prill 1999, shkova sërish në luginë, ku hyra e pash ndezur një llampë të vogël në një çadër, llampë e qelqtë, me pasqyrën sipër, klasike, e cila rrinte mbështetur në një dru të lakuar. Këtu e gjeta Drenushën (vajzën pesëvjeçare të djalit të axhës tim) të plagosur rëndë. Ajo kërkonte mamin e saj, Fatimën dhe Mirgetin, vëllain e saj trevjeçar, por s'i gjente dot, ngaqë të dytë i kishin vrarë në mesditë serbët dhe ishin varrosur pranë e pranë njëri tjetrit. Ky sulm me granata nga kodrat e Abrisë së Ultë ishte shumë tragjik për fshatin Çabiq. Vdiqën: Fatime Gashi, Mirget Gashi, Enver Gashi, Sead Gashi, Servete Gashi, Sofa Gashi, Zarife Gashi, Zade Gashi, Amërllah Gashi, Shaban Gashi dhe Bledar Gashi. Kurse të plagosur rëndë: Bajram Gashi, Safet Gashi, Hasime Gashi etj. Drenusha, para se të shtrinte njërën dorë drejt meje për përqafim, më tha: "Baci Bedri merre parfumin e nanës dhe qitja pak dorës teme, se po m'i vjen era e ti s'mundesh me nejt me mu". O Zot! E rëndë, ç't'i thoja një fëmije në atë gjendje. M'i pa lotët e më tha përse po qanë. Drene, skllota m'u ka shkri e m'ka ra n'sy, i thash. Por ajo e kuptonte mirë se ata ishin lot të vërtetë. Diana, motra e Drenushës, rrinte afër saj, e mpirë nga trishtimi. Dhe pyeta mënjëherë qetësinë e madhe të natës: Përse ra kjo kohë pikërisht në funddimër të këtij prilli me kaq skllotë, lloç e mërzi. E, kur s'munda të rri më, dola jashtë çadrës, ku pash se herë binte borë e lagur, herë shi i ngrirë. U ktheva dhe e përqafova shumë Drenushën, ia vura duart në faqe, i shikova të tjerët përreth, e thash më vete: Këtu s'do më askush të zbardhë drita. Pastaj, mbeta pa fuqi, si luftëtar, i ulur pranë një fëmije pesëvjeçar, duke bëlbezuar me dhimbjen: Po ku humbi shpirti i botës së civilizuar në këtë luginë të rrethuar nga serbët. Po çadrat e tyre ishin ngulur aty për të qenë më afër diellit! Atë natë u bëra skllav i një dhimbjeje të paskaj për Drenushën dhe për të vrarët nga Çabiqi dhe, më tepër sesa kaq, e quajta shpresën mizore. Prita diellin gjer në mëngjes për të ma shembur zemërimin, por m'u duk se vonoi çuditërisht më shumë sesa herave të tjera. Tashti s'e di ku gjendet Antigona Beqiri! Do të doja shumë ta dija. Drenusha e bukur tani është 23 vjeçare, jeton në Francë, e martuar dhe ka një djalë.

LIRINË QË DESHTA (17)

Kështu shkuan motet e rënda, që nga kundërthëniet e mëdha mbetën pa famë. Si askund tjetër, si trungu në ujë, nga njëri breg në tjetrin, por ky ishte atdheu që nuk fshihej, duke pritur vá e pa vá. E, në paqe, sot, përqeshim edhe hijen tonë. Qesharake për një popull që shkriu shumçka për të ardhur këtu ku jemi. E, si duket, të gjitha çuditë janë të njëjta - tri ditë kërkojnë për rrënim. Thua se jemi pjesë e racës me shpatë të zhveshur kur s'duhet, duke këputur e krijuar rende pa fill. Harrojmë kur nga anët e anëve mori udhë një shenjë e rrallë. Për ne, më e madhe sesa gjithçka tjetër. U bënë pesë javë nga 24 marsi 1999 qëkur perëndimi shndritë tokën tonë, ku prisnim botën e adhuruar, e cila u ngrit në këmbë për ne dhe s'na la në baltë, pasi u ngritëm për vete. Kush s'e ka ndier këtë gëzim monumental në marsin e vitit 1999 e këndej. Vetëm të marrët! E kujtoni refrenin e heshtur njerëzor të atyre ditëve: "Tash s'dua të vdes në prag të lirisë". Shumë prej nesh, të gjallëve, e kemi thënë vetmevete 78 ditë, e sot nuk e pranojmë. Unë po e pranoj, e kam thënë. Ju e keni thënë! Qytete e katunde e kanë thënë. Tekefundit është njerëzore a? Edhe pse, më 14 maj e thyem betimin: "Tash s'dua të vdes..." dhe bëmë luftën e fundit te ara e Azem D. Bashotës kundër forcave serbe në Çabiq. Një luftë nga afërsia që mbeti vula e fundit e përpjekjes së ushtarëve të Mujë Krasniqit në kohën kur në shumicën e territorit të zonës nuk dëgjoheshin më luftime, përveç bombardimeve të NATO-s. Nejse, e shkuar, e paharruar, një storie në fund. Të gjithë kemi pasur një pirg lutjeje në luftën e pabarabartë, sepse secili imagjinonte veten në tokën e lirë, skaj vatrës së tij, duke hequr therrat në oborre e duke hapur portat e mbyllura të shtëpive. Duke përqafuar të humburit e gjetur e duke varrosur të gjeturit e vrarë. Atëherë nuk folëm kaq gjatë. Apo s'kishim doktrina të tilla siç kemi sot si kategorinë estetike - të shëmtuarën, të cilën e lartësojmë me një të lëvizur të dorës. Vë bast se duhet të çlirohemi prej vetvetes se dikur kështu nuk e perceptuam lirinë. Kaq të ngurtë. Do të vijnë ditë të mira! Por tunduni pak, sepse e drejta e sotme, përveç luftës tonë, erdhi kryekëput përtej Atlantikut, përfshiu Europën, mori me vete gjithë civilizimin që pret një çast të tillë shëndritjeje. Ne përjetuam një renesansë të gjallë njerëzore. Ndërkohë, kujtoni pak, kur nga marsi në qershor, mbrëmjet binin në heshtje zie e ditët merrnin nur në qiell. Lufta po mbaronte...Jeta nuk shihej e tëra, me të gjitha ngjyrat, nga luginat e mëdha të maleve. Por zhurma e avionëve bëhej gjithnjë e më madhështore, më qiellore. Pastaj ramë në delirë, sepse ranë të gjitha kambanat e nuk u bëmë vështrues të përtejmë. Kështu morën krahë shpresat, duke u shkëputur ngadalë nga jeta e pjekur në hell. E këndejme për nga malli. E andejme për nga trishtimi. Në këtë kohë i bëra vetes shumë kërkesa për të ardhmen: E para, thash se do të bëhem rrëfyes i drejtë dhe s'do vë në parathënie të jetës së re krenarinë e rrejshme. E dyta, do të kujtoj përherë ata që përbëjnë jetën më gjerë dhe më thellë - qyetetarët e rënë për liri, por edhe të gjallët që u bënë mburojë e mosdorëzimit të lirisë së tyre. Pastaj nuk do të thur himne, por do t'i dua të thjeshtët që ndërtojnë jetën. E sa i lumtur jam sot në paqe e di...por kjo është liria që deshta. Thjesht e çmoi veten se po drejtoj shikimin nga lart, ku buron e vjen drita e të vërtetës. Përse të mos shoh më lartë. Mbaj mend se kur erdha në Prishtinë, më 19 qershor 1999, qyteti ishte i braktisur. Pak njerëz kishte. Po atë natë u ndalën dritat dhe mbuloi errësira hyrjen, shkallët dhe apartamentin ku rrija në lagjen "Dardania". Kalova nëntë kate me shkallë. Kur hyra brenda kërkoja me shkrepsë se mos gjeja ndonjë qiri a llampë. S'ndjeja fare mërzi e keqardhje për mungesën e dritës. Drita fizike vjen, thash, por së pari ta gjejmë dritën e humbur shpirtërore. Nëse e gjejmë, jeta nuk do të bie në komën e paqes.