User talk:Carahunge

«Քարահունջ» Աստղադիտարան

Երևանից 200կմ հեռավորության վրա, Սիսիան քաղաքի մոտ գտնվում է նախապատմական մի հսկա մոնումենտ, որն առաջին հերթին բացառիկ է նրանով, որ միմիայն այնտեղ կարելի է միաժամանակ տեսնել մենհիրներ, դոլմեներ, կրոմլեխ, կուռգաներ և կիկլոպյան ամրոցի մնացորդներ: Հուշարձանի մասին առաջին գրավոր հիշատակությունը արել է պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը (13-14-րդ դդ.): Ըստ այդ հիշատակության` հուշարձանի անունը Քարունջ (Քարահունջ) է: 18-19-րդ դարերում հուշարձանը ստացել է «Զորաց Քարեր» անունը (գրաբարում «զօր» նշանակում է «օր», այսինքն` օրերի քարեր, օրացույց քարեր): Հնագիտական պեղումներ կատարվել են միայն հուշարձանի հարակից դամբարաններում` Մ. Հասրաթյանի, Օ. Խնկիկյանի կողմից: Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են բրոնզե զարդեր, հայելիներ, կավե տարատեսակ իրեր, այլ առարկաներ: Պեղումների արդյունքում դամբարանները թվագրվել են 3-2 հազարամյակներին: Բայց հուշարձանի գլխավոր առանձնահատկություն հանդիսացող մենհիրները (ուղահայաց կանգնեցված քարերը) և նրանց շրջակայքը չեն պեղվել: Հուշարձանում կա 0,5-3 մետր բարձրության, մինչև 10 տոննա կշիռ ունեցուղ 222 մենհիր, որոնցից 84-ն իրենց վերին մասում ունեն 4-5սմ տրամագծով անցքեր:

Որոշ հնագետներ գտնում են, որ անցքերը բացվել են, որպեսզի քարերը տեղափոխելու ժամանակ դրանցից պարաններ կապեին և քաշեին, սակայն դա անհնար է, որովհետև անցքերն արված են քարերի վերին մասում և, եթե դրանցից քաշեին` անցքի մասը կջարդվեր: Կան քարեր, որոնց անցքերը կիսատ են բացված: Դա վկայում է այն մասին, որ քարերը տեղափոխվել, տեղադրվել են և հետո դրանց վրա անցքեր են բացվել: Որոշ «հայ հանճարեղ» հնագետներ էլ կարծիք են հայտնել, որ այդ անցքերից ձիեր են կապել. դա բացարձակ հիմարություն է: Հուշարձանի աստղագիտական նշանակության մասին առաջինը ենթադրություն է արել Օնիկ Խնկիկյանը, 1984թ.-ին:

1994, 1995, 1996, 1997, 1999, 2001 թվականերին Հայաստանի Հանրապետության Գիտությունների Ազգային Ակադեմիայի (ԳԱԱ) ակադեմիկոս Պարիս Հերունին իր անձնական միջոցներով կազմակերպել է գիտարշավներ, որոնց ընթացքում կազմվել է հուշարձանի մանրամասն տոպոգրաֆիական քարտեզը, չափվել է Քարահունջի աշխարհագրական դիրքը (լայնությունը` 39*34, երկայնությունը` 46*01, ծովի մակարդակից բարձրությունը` 1770մ), տեղանքի մագնիսական շեղման անկյունը, հորիզոնին գտնվող լեռնաշղթաների անկյունային բարձրություներy` 360* ազիմուտների համար, չափվել են քարերի բոլոր անցքերի ուղղվածությունները, ազիմուտի և տեղի անկյունները, կատարվել են նաև այլ չափումներ: Կազմվել է 222 մենհիրների լիակատար կատալոգ` քարերի չափերի ու վիճակի մասին նկարագրությամբ: Կատարվել է արևի և լուսնի ծագելու, մայր մտնելու և կուլմինացիայի ֆոտոֆիքսում:

Քարահունջ աստղադիտարանը բաղկացած է հետևյալ մասերից. կենտրոնական շրջան, հյուսիսային թև, հարավային թև, հյուսիս-արևելյան քարուղի, լարագիծ, որը հատում է շրջանը, նաև` առանձին կանգնած քարեր:

Կենտրոնական շրջանը կազմված է 40 քարից (կենտրոնական շրջանի քարերն անցքեր չունեն): Շրջանի կենտրոնում գտնվում է 7x5 քառակուսիմետր չափերով (նույն չափերը ունի Գառնու տաճարը) գետնափոր կառույց, որը ծառայել է, որպես տաճար կամ պաշտամունքային դամբարան:

Հյուսիսային թևը ձգվում է կենտրոնական շրջանից դեպի հյուսիս: Այն բաղկացած է 80 քարից, որոնցից 49 ունեն անցքեր: Թևի երկարությունը 136 մետր է:

Հարավային թևը ձգվում է կենտրոնական շրջանից դեպի հարավ: Այն բաղկացած է 70 քարից, որոնցից 26 ունեն անցքեր: Թևի երկարությունը 115 մետր է:

Հյուսիս-արևմտյան քարուղին ձգվում է կենտրոնական շրջանից և ուղղված է արևի ծագման կետին` ամառային արևադարձի օրը (նույն կետին նայող քարուղի կա նաև Անգլիայի Սթոունհենջում): Քարուղին բաղկացած է 8 քարից, որոնցից 2 ունեն անցքեր, երկարությունը 36 մետր է:

Լարագիծը հատում է կենտրոնական շրջանը և` որպես հյուսիսային թևի շարունակություն, միացնում այն հարավային թևին: Լարագիծը բաղկացած է 20 քարից, որոնցից 6 ունեն անցքեր: Կան նաև 5 առանձին կանգնած քարեր, որոնցից 1 ունի անցք: Հնարավոր է, որ առանձին կանգնած քարը, ինչպես Սթոունհենջի կրկնաքարերը, օգտագործվել են որպես նշանառության հատիկ: Ակադեմիկոս Հերունին հայտնաբերել է բազմաթիվ քարե աստղագիտական գործիքներ:

Կա 17 քար` արևը դիտելու համար, ներառյալ արեւածագի #65,161,187 քարերը` ամառային արևադարձը դիտելու համար, #97,98,100 քարերը` ձմեռային արևադարձը դիտելու համար, արևամուտի #52,99 քարերը` ամառային արևադարձը դիտելու համար, #108,169,177 քարերը ձմեռային` արևադարձը դիտելու համար, #40,55,63,64,67,79 քարերը` գարնան և աշնան գիշերահավասարի օրերին արևածագի ու արևամուտի պահը դիտելու համար: Կա 14 քար` լուսինը դիտելու համար:

Ակադեմիկոս Հերունին Քարահունջի տարիքը հաշվել է 4 իրարից անկախ աստղագիտական մեթոդներով` 1. Արևի և լուսնի ծագելու ու մայր մտնելու ազիմուտների տեղաշարժով, 2. Աստղերի անցնելը զենիթի կետով, 3. Աստղերի ծագելու ու մայր մտնելու ազիմուտով, 4. Աստղերի կուլմինացիաների բարձրությունով: Բոլոր մեթոդներով հաշվելու դեպքում էլ Պ. Հերունին ստացել է գրեթե նույն տարիքը` 7500 տարի մեզնից առաջ: Քարահունջի տարիքը հաշվել է նաև Եվրասիական Աստղագիտական Միության նախագահ Ն. Գ. Բոչկարյովը, որը մասնակցել է 2001 թվականին ակադեմիկոս Հերունու կազմակերպած գիտարշավին: Ըստ Պրոֆեսոր Բոչկարյովի հաշվարկների` Քարահունջը 7000-8000 տարեկան է: 1999 թ-ի փետրվարին ակադեմիկոս Հերունին Քարահունջի վերաբերյալ իր բոլոր ուսումնասիրություններն ուղարկել է հնագույն մոնումենտների աստղագիտական մեթոդներով թվագրման խոշորագույն մասնագետ Ջ. Ս. Հոուկինսին: Պրոֆեսոր Հոուկինսը ստուգել է հայ ակադեմիկոսի կատարած հաշվարկները և համաձայնել դրանց հետ` շեշտելով, որ Քարահունջը շատ նմանություններ ունի Անգլիայի Սթոունհենջի և Իռլանդիայի Քալենիշի հետ:

1994թ-ի գիտարշավի ժամանակ Քարահունջում հայտնաբերվեց 3 քարից կազմված մի աստղագիտական գործիք, որը մինչ այսօր կատարում է իր ֆունկցիան: Գործիքը բաղկացած է #60,62,63 քարից: #60,62 քարերի անցքերn ունեն տարբեր անկյուններ, բայց նրանց 2-ի միջից էլ երևում է #63 քարի գագաթը: Վերջինիս գագաթն այնպես է տաշված, որ #62 քարի անցքից գագաթը դիտելու դեպքում ամբողջ տարվա մեջ միայն գիշերահավասարի օրը` մարտի 21-ին, ուղիղ կեսօրին, հնարավոր է տեսնել արևը: Հետաքրքիր է նաև, որ #62 քարի անցքի ուղղվածությունը դեպի #63 քարի գագաթ կազմում է 39,5 աստիճան անկյան ուղղահայացի նկատմամբ, այսինքն` նունքան, որքան տեղի աշխարհագրական լայնությունը:

Այսպիսով, այս գործիքի միջոցով հնարավոր է եղել (30” ճշտությամբ) չափել տեղի աշխարհագրական լայնությունը նաև 2 վայրկյան ճշտությամբ մարտի 21-ին (տարվա իրական սկիզբը): Այս, ինչպես նաև այլ գործիքներ, Քարահունջում վկայում են այն մասին, որ միջնադարյան Եվրոպայից շատ հազարամյակներ առաջ Հայաստանում իմացել են, որ տարին բաղկացած է 365+0,25 օրից, նաև` երկրի գնդաձևության մասին: Հնարավոր է, որ #63 քարն օգտագործվել է նաև որպես օրացույց, արեգակնային ժամացույց: «Քարահունջ» նշանակում է «խոսող քարեր» (հունջ-հնչյուն): Քարահունջի անունից են ծագում Անգլիայի «Սթոունհենջ», Ֆրանսիայի «Քարնակ», Իռլանդիայի «Քալենիշ» անունները (բոլորն էլ հնագույն երկնադիտարաններ են, Քարահունջից տարիքով ավելի փոքր): Հնագույն անգլո-սաքսոնական ժամանակագրության գրքում (8-րդ դար) գրված է` «Անգլիայի (Բրիտանիայի) առաջին բնակիչները բրիտներն են, որոնք եկան Արմենիայից»: Շատ հետաքրքիր է, որ Անգլիայի Սթոունհենջից մինչևԵգիպտական բուրգեր և մինչև Քարահունջ գրեթե նույն հեռավորությունն է: Մաթեմատիկոս Վաչագան Վահրադյանը հայտնաբերել է, որ Քարահունջի քարերի դասավորվածությունը կրկնում է կարապի (անգղի) համաստեղության աստղերի դասավորվածությանը: Նույնատիպ թևերի բացվածք ունի Արևմտյան Հայաստանում` Պորտասարում (Գյոբեգլի Թեպե), հայտնաբերված նախապատմական աստղադիտարանի քանդակներից մեկի վրա պատկերված անգղը: Քարահունջից մոտ 25 կիլոմետր հեռու, ծովի մակարդակից մոտ 3500 մետր բարձրության վրա կա հրաբխային լիճ, որի ափին կան բազմաթիվ ժայռապատկերներ` հիմնականում կենդանիներ, կենցաղի և որսի տեսարաներ, բայց այնտեղ կա նաև մի պատկեր, որտեղ պատկերված են տղամարդ, կին, ծառ` վրան պտուղ, և օձ: Կինը բռնել է պտուղը:

Գուրգեն Վարդանյան carahunge@mail.ru tel. 374-98-307030 tel. 091-415540 http://carahunge.com http://uxhtasar.com -

"armenian stonehenge armenyian stonehenj Carahunge Carahunj Qarahung Qarahunj Karahunge Karahunj Караундж Zorac Karer Armenia Sisian Zoraqarer Zorac qarer  Ukhtasar  Uxhtasar Ухтасар Ughtasar Armenya petrogliuphs Sissian Stonehenge Петроглиф petroglif Քարահունջ Զորաց Քարեր  Զորաքարեր  Պորտաքար Պորտասար Ուղտասար Ուխտասար Սիսիան ժայռապատկեր Հերունի Heruni Herouni petroglif