User talk:Dagaqalo

Afran Qalloo
BAGA DHUMNE

AFRAN QALLOO

Barreessaan: Kadiir Muummee Qaasoo

Gulaaltonni:

Mirgi Maxxansaa Eeggamaadha.

Hagayya, 2020 Hara

Qabiyyee

Mata Duree                                                                                                Fuula

Ka’umsa Kitaabaa-I Jibsoo(Glossary)-II Galata --III Seensa --1 BOQONNAA TOKKO Oromoo fi Oromiyaa---11 Seenaa Dhaloota Oromoo--11 Hidda Latinsa Oromoo Kuush--11 Hidda Latinsa Qaccee Ilmaan Oromtichi Dhale12 Hortee Ilmaan Dhiiraa Lamaan Oromtichaa14 Lafa Oromoo fi Oromiyaa22 Haala Qilleensaa fi Teessuma Lafa Oromiyaa---28 Diinagdee Oromiyaa31 Qaroomina Oromoo-34 Sirna Gadaa Oromoo34 Faana Buutuu Kaalaandara Oromoo39 Weeyrara Gita Bittoota Nafxanyaa fi Qabsoo Oromoo---43 BOQONNAA LAMA Qalloo fi Ona Isaa-47 Seenaa Qalloo48 Hidda Latinsa Dhaloota Qalloo---48 Ona Afran Qalloo53

BOQONNAA SADI Qabsoo Afran Qalloo fi Gita Bittootaa Biyya Alaatii fi Biyya Keessaa--57 Weeyrara Biyyoota Dhihaatii fi Afran Qalloo---57 Shira Waraanni Ingiliz Afran Qalloo Irratti Raawwate58 Weeyrara Lola Qindaawaa Arabootaa fi Amiirotaan Afran Qalloo Irratti Gaggeeffame-63 Lola Iftuuhaa--66 Lola Calii Calanqoo Weeyrara Minilik II--69 Seenaa Gootota Murti-Guutoo -75 Gootummaa Gootowwan Afran Qalloo88 Xumura -- -- Manguddoota Odeeffannoo Kennan -- Wabiilee

Kaka’umsa Kitaabaa Kitaaba kana barreessuuf sababoota ta’anii wantoonni na kakaasan keessaa inni ijooniifi inni guddaan akka seenaan dhugaa lata ilmaan Oromoo mul’isuttii Oromoon Booranaa fi Bareentoo ilmaan lama  dhaluu fi Bareentoo Oromootiis ilmaan shan akka dhalee fi isaanis:-XUMMUGGAA, KARRAYYUU, MURAWWAA, QALLO fi HUNBANNA akka ta’an seenaan irra deddebi’e ni mul’isa. Haa ta’uu malee, dhugaan jiru kana ta’ee osoo jiruu hayyoonni seenaa Oromoo barreessanii fi qoratan kan akka Abbaa Gadaa Warqiinaa Abbaa soorii kitaaba Afaan Amaariffaatiin seenaa Oromoo kandhokatee fi Sirna Gadaa je’ee barreesse keessatti “ilmaan Bareento dhale je’ee kan kaaye 1ffaa Wallo, 2ffaa Arsii, 3ffaa Ituu fi 4ffaa Humbannaa” jechuun kaa’e. Kan biraa kan Dr. Gammachu Magarsaa barruunis ta’ee miidiyaan gad-bahee latiinsi ilmaan Oromoo shani jedhe isaanis:-“” 1ffaa Sabboo fi Goonaa, 2ffaa Siikkoo fi Mando 3ffaa  Raayyaa fi  Aseeboo,  4ffaa Maccaa fi Tuulama,  5ffaa Ituu fi Humbannaa Qofa” je’ee kaaye. Qorannoo fi barreefamni isaanii kun, ilmaan Bareento dhale keessaa damee guddaa kan tahe Qalloo Bareentooo Ammachuu dhabuu fi bira taruun isaanii hanqina ta’ee waan natti mul’atee fi hubannoon seenaa Afran Qalloo bal’inaan kaayuun akka irra deebi’anii seenaa Oromoo guutuu barreessuuf ragaa isaanii fi kan waa’ee seenaa Oromootii fi latiinsa ilmaan Oromoo qorachuuf barbaadan hundaaf bu’ura ka’umsaa akka tahufi. Kan biraa Afran Qalloo Seenaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessattiis Yoo ilaalte akka qabsaa’oonni gariin Ibsanii seeneessuu fi barreessuu mul’isutti haala barbaadan hunda keessatti Dhugaa fi Haqa seenaa Afran Qalloo qabu Haalan keessaa. Abbummaan kalaqa Qubee Afaan Oromoo Kan Sheek Bakrii Saphaloo tahee oso jiruu dhugaan kun halamuu. Qeerroo Ganamaatii fi Dhaaba ABO jalqabaa hundeessuun kan Sooreessa Jaarraa Abbaa Gadaa, Elemoo Qilxuutii fi Waaheellan isaanii ta’ee osoo jiruu, dhugaa kana haluu. Alaabaa ABO kan boce hayyuu Oromoo Sheek Mahammad Umar Qaadii ta’ee osoo jiruu nama biraa itti abboomsuu fi seenaa Gootoowwan Qaqqaalii hedduu warren qabsoo bilisummaa Oromootiif wareegaman bifa quubsaa ta’een kaasuu dhabuu fi kanneen biraatiis dirretti baasee adda durummaan ilmaan Afran Qalloo Eenyu akka ta’an, seenaan isaanii maal akka fakkaachaa ture hubatanii akka hubachiisanii fi obboleewwan keenya ilmaan Oromootuu haqaa fi dhugaa Afran Qalloo qabu beekuudhaan haqa walii akka hin saamne godhuu. Dhumarratti eenyummaan Qalloo maal akka ta’ee fi ilmaan Afran Qalloo seenaa Oromoo keessatti maaliif akka dhumaa turan baratanii warra seenaa isaanii haaluu barbaadu bira dabranii sadarkaa hundattuu   waa’ee Eenyumaa fi seenaa isaanii hubatanii hubachiisun seenaa Oromoo keessatti ilmaan Afran Qalloo Waan dhumaniif akka beekaniifin Kitaaba maqaa “Baga Dhumne” jedhuun barreessuf sababootaa fi dhugaan olitti ibse kanaatuu qalamaa fi waraqaa kiyya akkaan waliin tuqu nakakaase.

Jibsoo/Hiika Jechootaa Waan namaaf akka hiikamu barbaadamu hunda as jala kaahuu

Galata Namootaafi dhaabbata galateeffamuu qabu hunda as jalatti kaahuu

Seensa Ummani Oromoo saba Guddaa Gaanfa Afrikaa irratti angafummaadhaan eeramuu fi gamnummaa, gootummaa, arjummaa, heeraa fi seeraan buluudhaa fi kanneen biraatiis hammachuudhaan beekkamaa akka ta’e seenaan irra deeddeebi’ee ragaa bahuun kan ibsamee beekkamu qofa oso hin tahin, qabatamaanis sadarkaa addunyaatti beekkamtii abbaa Sirna Gadaa ta’uu isaa keennamuufiin beekkamaadha. Horteen ka’umsa ilmaan Oromoo Oromtichi Abbaa Boranaa fi Bareentooo yammuu ta’u ilmaan lamaan kan ja’u irraa lammii kan ja’u kan dhufe akka ta’e seenaan ni hima. Boranni ilmaan kudha tokko dhale. Bareentoo ilmaan shan dhaluun waliigalatti Oromoon saba tokko lammii lamaa fi Gosa kudha jaha kan qabuudha. Isaanis:- Ilmaan Booranaa kan ta’an Wallaggaa, Callabbaa, Goree, Goofaa, Sidaamoo, Arii, Daacee, Naaroobii, Gurraa, Giriiraa, fi Gujii ta’uun bekkaman. Ilmaan Bareentooo immoo Xumuggaa, Karrayyuu, Murawwaa, Qalloo fi Humbanna akka ta’an ragaaleen seenaa irra deddeebi’ee ibsa. Ilmaan shanan Bareentooo keessaa sadi Naannoo Oromiyaa keessaa kutaa Harargeeti jiraatan. Isaaniis:- Murawwaa Bareentooo Godina Harargee Lixaatti kan arkamu yommuu ta’u, Qalloo Bareentoootii fi Humbannaa Bareentooo Godina Harargee Bahaa keessattii argaman. Akka Sirna Gadaatti Ona mataa isaaniitii fi Abbaa Gadaa addaan qabaataniis akka Odaa shanan Oromoottiis isaan sadeen Raabaa Doorii Odaa Bultum jalatti barcuma 29 keessaa mata mataa isaaniitti sagal sagal qabaatanii barcumni 2 kan Qaalluu isaanii ta’uun walii wajjiin akka bulaa turan seenaan ragaa baha. Haa ta’uu malee, hayyoonni seenaa Oromoo heedduun barruu fi kitaabban seenaa Oromoo maxxansanii baasan keessattuu Afran Qalloo seenaa Oromoo keessatti akka waan hin jirree ta’ee kaayamuun dogongora seenaa oso hin taane dogogoora hayyoottan seenaa Oromoo barreessaniin waan uumame fakkaata. Kana kan mul’isu seenaa, Aadaa, Gootummaa, Eenyummaa fi duudhaan ilmaan Afran Qalloo teeysuma lafa isaatiin walqabatee barraa’ee ilmaan Afran Qalloo akka of baran taasisuun hafee seenuma Oromoo keessaahuu matuma-galeen akka of dhabu waan taasiifame fakaata. kana malees Akkaataa Heera barii’aantuu Oromootti akka carraa ta’ee Onni isaa daangaa hulaa daldala wal qunnamttii biyyoota alaa afaan mudachuu isaatiin walqabatee diinagdee oomisha isaa keessaa qooda dhabudhaan hanga ammaatti jiraachuun badiinsa seenaa isaatiin akka wal qabatu taasisee jira. Kanaafuu seenaan Qalloo kan dhugaa maal akka fakkaatu ifatti bahee barreeffamee dhaloota amma jiruuf dhihaatee dhaloota dhufuuf taa’uu qabaachuu fi ilmaan isaatiis eessaa  fi maal akka fakkaatan seenaa Oromoo keessatti iddoon kam akka isaaniin malu waan jedhuun walqabatee dhalootaa fi ilmaan saba Oromoo mara beeksisuun dirqama ta’ee waan mul’ateef kitaabni kun  kan qophaa’ee dhihaateedha.

BOQONNAA TOKKO

Oromoo fi Oromiyaa Seenaa Dhaloota Oromoo Hidda latinsa Oromoo tartiibaan yoo kaayamu akkaataa armaan gadii kanaan taa’a. Oromoon  kan   Xabbooti Xabbo   kan Waaqooti Waaqo  kan  Daadhiiti Daadhiin   kan Utteeti Utteen   kan Biteeti Biteen  kan Walaabuuti Walaabu  kan  Jiilchaati Jiilchaan  kan Dawwarooti Dawwaroon kan Hoofaani Hoofaan kan Shaaraati Shaaraan kan Hadiyyaati Hadiyyaan  kan  Raabaati Raabaan kan Dooriiti Dooriin kan Mormoori Mormoor kan Maammaati Maammaan kan Waarari Waarar kan waayyuuti Waayu kan Goodeeti Goodeen kan Mariiti Mariin kan Galaani Galaan kan Waadiiti Waadiin kan shunkuuri Shunkuur kan  Imaari (Irami) Imaar kan Battaayi Battaayi kan Lubaayi Lubaayi kan Maliki(Nowbani) Maliki(Nowban) kan Kuushi Kuush kan Haami Haam kan Nuuhi Nuuh kan Maliki Malik kan Mattooshaatti Mattooshaan kan yahiiti Yahiit kan Muhallali Muhallal kan Akkuni Akkun kan Anuushi Anuush kan Shiishiiti Shiishiin kan Aadami Aadam kan Biyyeeti Biyyeen tan Bishaaniiti Bishaan Kan Qilleensaati Qilleensi kan Quduraati Quduraan kan Rabbiiti hundinuu deemee rabbumatti gala. Maddi burqaa kanaa Afoola manguddoo hayyuu Warra Muchaa Noolee kan ta’an Damiin Turee Yuuyyaa irraa kan argameedha. Hidda Latiinsa Qaccee Ilmaan Oromtichi Dhale Oromoon akkuma olitti ibsine kanatti dhaloota walhoraa dhufe keessa dabree kan dhufe yammuu ta’u, horteen ilmaan Oromtichaa akka armaan gadii kanatti ibsama.

Dubartiin maaliif lakkoofsa akaakuu hin seenne? Oromoon dubartii 3 fi dhiira lama dhale Isaaniis:- Doobiroo Oromoo Roobo Oromoo Hariiroo Oromoo Booranaa Oromoo Bareentoo Oromoo Oromomtichii dubartii sadeen maqaan isaanii ibsaman kana kan dhale hoggaa tahu, Heera Oromoo keessatti dubartiin hanga hin heerumiin qofa maqaa abbaa isii dhaleetiin yaamamti. Eega heerumtee bultii isii jaarratte booda maqaa nama isii fuudhee abbaa mana isiitiin yaamamti.qaccee abbummaa isiii dhaleetiin yaamamuun hafee warra qaccee dhaloota isaanii itti fufsiiftuun akka yaamamtu kan godhameef inni duraa isa biratti gadijabeessuuf hoggaa tahu,inni biraa iccitiin isaa gadi fageenya kan qabuu dha. Iccitii san keessaa gabaabumattii yoo ilaalle,hortee Oromtichaa kan fuudhee fi kan heerumtees ilmaan abbaa tokkootii fi haadha takka tahuu isaanii beekanii iccitii isaanii jabeeffatanii rakkoo uumamu ofumaa hiikkatanii tokkummaan isaanii akka hin sharafamne gochuudhaaf hoggaa tahu,fkn seenaa oromtichaa keessatti ofduuba deebinee yoo ilaallee Maqaan jaartii Xabboo Tarii              Xabboti Maqaan jaartii Bareentooo Bariitee           Bareentoooti Akkasuma jaartiin shanan ilmaan Bareentoootis Shiina                     Xummuggaa Saaqarree              Karrayyuu Tiiroo                      Murawwaa Afur Caaltuu          Humbannaa Huuloo ?/Kuuloo       Qalloo Akkasuma jaartiin Ilmaan Afran Qallootis Doobiroo             Baabbilee Waacitee             Oborraa Hambalii              Dagaa Kuuloo                 Alaa Hinnaa                 Alaa Seenaa Oromoo keessatti namoota lama qofaatu abbaa isaaniitiin yaamama. Kunis jaarsoolii isaaniitiin mari’atanii irratti waliigalaniiti jedhama. Isaanis:- Hayoomeetoo Haralloo jaartii Oromtichaatiifi Giileeyyee Galaw jaartii Dullachaati qoroomina addunyaan arra irra geeysee dubartiin abbaa mana isiitiin yaamamuun kun maddi isaa oromoo tahuu isaati ibsa. Dubartiin oromoo biratti iddoo guddaa qabdi. Fkn dubartiin haadha,ilmoodha,obboleeytiidha,jaartii dha,akkoodha,adaadaa dha, haboo dha. Madaala ulfina isii kana yoo rabbi tahe malee wanti gadi buusu hin jiru.dubartiin erga heerumtee booda heera saglanii sabbataa kan afran qalloo keessatti miidhaa isii mudatuuf qaama isii bakka saditti qoqqooda. 1 mormaa oliin warra isii dhaleetu qaba. 2 mormaa gadiin hanga mudhiitti warra gurbaa isii fuudheetu qaba. 3 mudhii gadiin gurbaa isii fuudhe qofaatu qaba. Hiikkaan sadeen kanaa: mormaa oliin yoo miidhamte warra isii dhaleetu qaba yeroo jennu, ijjii isii tuqamnaan ijoon bareedina isii badee, kabajaan warra isii tuqamee ballitti abaluutiin yaamamtee manatti waan deebituufi. Funyaan isii tuqamnaan: funyoon warra lamaan walitti hiitu cittee jechuu dha. Gurri isii tuqamnaan: qaamaan mana jiraattuus gurri ala jiraa kan jedhurraa faaruun warra isii kan isiin ittiin boontu hafee jechuufi. Ilkeen isii tuqamnaan forroqqee taatee jibbamtee,forroqqee intala abaluutiin yaamamtee galti. Fkn ilkee isii abbaan mana isii cabse,isaatu waan dhungatu dhabee jedhamee gumaan hafuus gaafa isii forroqee jedhee arrabse warri isaanii dhagaye guyyaa san nikaan isii isii hin jiru jechuun jalaa fudhatan. Mormaa gadiin hanga mudhiitti ilmaan isiitii fi warra gurbaatu  qaba yoo jennu fuula duraan harmaa fi qoma garaan isii tuqamnaan ilmaan isiitu qaba. Harmi kan isaan luuganii guddatani. Qomti isii kan furrii isaaniitii fi fincaaniin tortorsanii ajeessani kabajaa isii cabsan garaan ammo kan isaan itti baadhattee ji’a sagal isii dadhabsiisan waan taheef isaantu qaba. Duuydi isii yoo miidhame, warra gurbaa dhaleetu qabaa yoo jedhamu, duuydaan ilma isaanii dura ciiftee isparmii hidda isaanii isarraa fudhattee qaccee isaanii magarsiti waan taheef, duuydaan ciisuu dadhabnaan meeyri keenya cite kan jedhuun gumaa duuyda isii isaantu fudhata. Mudhii gadiin tan gurbaa isii qabuuti yoo jedhamu,yeroo wajjiin rafan dendeeytii rabbiitiin gammachuun honga hin qabne tan yeroo sanii isarraa waan madduu fi ilmaan jidduu isaaniitii argaman kan gudeeda isaa waan tahaniifi. Dubartiin mudhii gadiin yoo jaarsa isiitiin miidhamtee miidhaa saniin yoo duute, murtiin isaa dubartii biraalle akka hin fuuneetu itti murtaahee,gumaa isii gosti isaa akka fudhatan itti murtooyti. Kanaaf warri intalaa yeroo isaa intala kennan jahan jabbii qaraxaa warra gurbaa irraa fuudhanii kennanii fi maqaa abbaatiin yaamamuun intalaa hafee maqaa jaarsa isiitiin yaamamti. Dubartiin gadaa keessatti iddoo guddaa qabdi. Akaakuun iddootiis bakka shanitti qoodamti. 1 biqilchituu gadaa, aannaan mi’ii qabattee deemti 2 mulliftuu gadaa, aannaan raafamee dadhaan adda hin bahin qabattee deemti 3 ibsituu gadaa, dhadhaa qabattee deemti. 4 mi’eessituu gadaa, xaxoo isiitti deeyma qabattee deemti. hiituu gadaa, itittuu buchumaan qabattee deemti. Kanaaf dubartiin alatti bulchiinsi gadaa irruudha jedhama.Dubartiin ayyaana gurguddaa waggaatti yeroo tokko kabajamu qabdi. Inniis Ayyaana hormaata qaceelchu "Ati Atee" jedhamuu dha. Ayyaanni kun akaakuu 3 qaba:isaaniis 1) Ati Atee Amajjii:- hortee guutuu malkatti eeybisuu 2) Ati Atee Badheessaa:- Rooba midhaanii kadhachuu 3) Ati Atee Sadaasaaa:- hormaata loonii eeybisuu Ati Atee Amajjii:- Dubartiin hortee isaanii guutuu malkatti wal agarsiisuun                wal barsiisuu dhaan Marqaa nyaatanii eeybisuudhaan goolabama.                 Guyyaa kana dubartiin uffata Aadaa uffatanii Caaccuu qabatanii callee                 Caanceeffatanii malkaa olanii galuun raawwatama. Ati Atee Badheessaa:- Odaa jalatti midhaaniif rooba ka akkas jedhanii kadhatan                  " Yaa leeymoo faana Roobaa ×2                  Muka Odaa kore leeymoo faana Roobaa                  Kaniin irraa hin dheyne leeymoo faana Roobaa                  Rabbi guddaan kadhe leeyimoo faana roobaa                  Kaniin irraa hin dhabne leeymoo faana Roobaa"                 jedhanii kadhatanii callaa guddiftuu eeybisanii roobaan galan.

Ati Atee Sadaasaaa:- hormaata loonii eeybisuu dha. Mooraa loonii bakka duraan turte buqqaasanii bakka biraatti jijjiiranii jaaruudhaan karra filanii bakka loonii muka birbirsaa dhaabanii jalatti qalanii gogaa ciranii gaadii horii hundatti hidhanii lafa saniis lafa hormaataa akka tahu eeybisuu.karra kormaa haa taatuun loon eeybisanii raawwatan. Haalli kun Oromoof faayidaa guddaa isa biraa of keessaa qaba. Aadaa keessatti Ayyaanni Ati Atee Afran Qalloo maal fakkaata waggaa dheeraa dura bulchiinsa Gadaa Afran Qalloo keessatti Dubartiin Afran Qalloo iddoo Ayyaana Ati Atee itti gaggeefatan malkaa qabaachaa turan. Malkaan Ati Atee dubartiin hortee isaanii hortee Anniyyaa fi Ituu dabalatee itti wal garsiisan itti wal barsiisa Hara Addeellee iddoo Bataskaana fi Manni hidhaa irratti ijaarame dha. Yeroo ayyaana kana irraa galan qarreen mana bal'aa dhaqanii heellisuudhaan Dardaraa fi yeroo hidda latiinsa isaanii faarsan akkas jedhan.

Ati Ateen qabaa tan hortee dhala dhalaa Abad sirraa hin hafuu si wajjin galaa Ati Ateen qabaa Sabni koo Oromo Ati Ateen qabaa Lammiin too Bareentoo Ati Ateen qabaa Gosti too Qalloo Ati Ateen qabaa Hiddii Afran Qalloo Ati Ateen qabaa Baabbilee ttiin galaa Ati Ateen qabaa Oborrattiin galaa Ati Ateen qabaa An Dagattiin galaa Ati Ateen qabaa An Alattiin galaa Ati Ateen qabaa Tan dhala dhalaa Sirraa hin hafuu Si wajjiin galaa Jedhanii Gammachuu guyyaa Ayyaanaa san hoggaa manatti galan wal faarsaa taphachaa bulan. Taphaa fi faaruu walii kana keessatti waliis ni laallatan

Hortee Ilmaan Dhiiraa Lamaan Oromtichaa Horteen ilmaan dhiiraa lamaan Oromtichaa akka armaan gadii kana ta’a

Ilmaan Shannan Bareentoo kan ta’an, XUMMUGGAA KARRAYYUU MURAWWAA HUMBANNA QALLO Ilmaan shanan Bareentoo kuniis tokko tokkoon hortee mataa isaanii kan qaban yoo ta’uu isaaniis eenyu eenyu akka ta’an maqaa isaanii waliin akka armaan gadii kanatti taa’ee jira.

XUMMUGGAA

KARRAYYUU MURAWWAA

HUMBANNAA

QALLOO Ilmaan Afran Qalloo sadarkaa gosaa hanga Jilbaa fi Ibiddaatti kan jiran akka itti aanu kanatti kaahamee jira. Waaniin argee fi Afoolaan dhagahe irraa akkan hubadhetti Gurguraan ilmaan gudeeda Afran Qallooti. Waggaa dheeraa dura yeroo seenaa Akaakilee ofii Sabaa fi Lammii ofii barreeysanii kaayyachuun hin jirre san keessatti Afran Qalloo maqaa Abbaa, Akaakoo,Abaaboo, Akaakilee jiraachisuuf hortee isaanii dhufaa dabraa keessatti akka hin banneef deddeebisanii wahiin moggaasaa dhufan. Kun ammoo seenaa fi Iccitii cimaa fi ballaa qaba. Gurguraan maqaan isaa inni jalqabaa Guuraa - Luuccoo - Dagaa - Muchaa walee - Baabboo - Muchaa - Noolee - Dagaa - Qalloo - Bareentoo - Oromooti ( Hiikaan Ilmaan Luuccoo Guuraa dha jechuu dha). Qabsaa'aan Gameeysi Oromoo Barsiisaan Qabsoo fi Seenaa kan turan Nadhii Gammadaa bara 1983 akkas "Gurguraan Ilmaan Afran Qalloo Qaccee Dagaa gudeeda Ilmaan Muchaa Nooleeti" jedhan. Hawwiyyaa dabalatee sababa baballifannaa lafaatiif bahuudhaan wal qabatee, gariin roorroo gara garaa keessatti Soomaalummaa himachuudhaan dogoggora Seenaa lubbuun jiraachuuf jecha dhaloota baayyee dabarsuu keessatti uumameen yeroo tokko tokko gara Oromoo tahuun, yeroo taan gara Soomalee wajjiin Oromoo dhawaa turuun ni beekkama. Haa tahuu malee, Qabsoo Oromoon Bilisummaaf godhaa ture keessatti qabsaa'ota hangafoo tahan baayyeetu jira. Fkn Wallisaan Hangafni beekkamaan fi jaalatamaan ilma Afran Qalloo Artisti Shantam Shubbisaa of duuba deebinee mee Seenaa isaa haa ilaallu. Shantam Shubbisaan nama umrii isaa guutu hamma Arraatti Qabsoo Oromoo keessatti dabarsaa jiruu dha. Shantam Shubbisaan namoota Bu'uureessitoota Hawwisoo Afran Qalloo ta'an keessaa isa tokkoo fi Qabsoo Oromoo keessatti Nama qooda Leencaa qabuu ture. Walleelee Shantam keessaa yoon isin yaadachiise akka jedha.

"Awwaalamnee dhumne jiruun Nuti Sabni balla'aan duratti Saba yartuu cunqursituu harkatti     Osoo Afaan qabnuu biraa ugguramnee      Afaan biraa barachuuf dirqamnee       Afaan ofii dubbachuuf meeqatu qalamee      Meeqaatu fannifamee Akka siin jedhu Abbiyyoon Abbiyyoon Aabboon duulaa dannabaa Akka siin jettu Ayyiyyoon Ayyiyyoon dubree naasabaa

Loli gurbee Loli intaloo

Lolli cubbuu haqumaan kufaa Dhugumaan kufaa" Maal kana qofaa  "Saba ballaa yaa Abbaa biyyaa Yaa Abbaa biyyaa Waa hundi qabsoon dhufaa ×2 Didi Roorroo gita yartuu Sabni ballaan fe'amuun gadaa"

Nama qabsoo Bilisummaaf godhamaa ture keessatti dorgomaa hin qabne. Duuba qabsaawaan kun Gurguraa dha. Gurguraan Oromoo miti Ilma barcumaati yoo jedhan Oromoon hoo maal jetti? Kanaafuu, Afran Qalloo Hayyuu isaanii kanaaf Doktoorummaa/kabajaa isaan maltu badhaasuuf haala mijjeeysuu qaban. Seenaa Afran Qalloo keessatti ilmaan Ilmaan Afran Qalloo Sadarkaa Ibiddaa irraa egalee hanga warraatti kan jiran akka armaan gadii kanatti caaseeffamee ibsama.

1ffaa

2ffaa

3ffaa

4ffaa

1.2 Lafa Oromoo fi Oromiyaa Oromoo Hortee ummata kuush keessaa ummanni Oromoo madda ummattoota gaanfa Afrikaa keessa qubatanii fi horteen isaa fi obboleeyyan isaa daangaa laga gama cehanii dha. Akka seenaan dubbatutti Abbaan Oromoo Xabbo ilmaan Afur(4) dhale. Isaaniis Oromoo, Jirime, Jiddaa fi Keenyaa dhale. Oromoon lafuma itti dhalate Oromiyaa qubate. Jirime Orophaa keessa biyya Jarman jedhamtu qubate. Jidda Sa'uudii keessa magaalaa Jidda jedhamtu qubate. Keenyaan biyya amma Keeniyaa jedhamtu tana qubate. Fkf yaadannoo Jirimeeti fi Jiddaatiif jedhamee Godina Afran Qalloo keessa Ona Jaarsoo Dagaa keessa Araddaa maqaa Jirimeetiin yaamamtutu jira. Akkasuma ilmaan Noolee Dagaa keessa gosa maqaa Jiddaatiin yaamamtutu jira.

Haala kanaan akka seenaan Afoolaan manguddoota keenya irraa dabraa dhufe ibsutti horteen Oromoo Oromiyaa irraa baballataa deeme. Fkf lafoota Afrikaa keessa, Ruwaandaa, Buruundii, Keeniyaa,Soomaliyaa,Jabuutii,Yugaandaa, Tanzaaniyaa (Daarusalaam) fi Madagaskaar gubbaa ballinaan qubatanii akka jiraniitu dubbatama. Akka hayyuun Oromoo,dhalataan Boorana Diida Guyyoo namniniin qabatamaan wal bira teenyee dubbanne tokko akkas jedha"Biyyoota kana Barnootaa fi hujiidhaaniin keessa ture,ammahu horteen Oromoo ballinaan achi keessa qubatanii jiran. Warri qubatan kanneen keessaa 90% Seenaa eenyummaa isaanii hin beekan. Harka dhibba keessaa 10% qofaatu akka hidda latiinsa Oromoo ta'etti of beeka"jedhe.

Walumaagalatti,lafa Impaayera Xoophiyaa jedhamu tana keessa Saba Afur(4) qofaatu jira. Isaanis;Kushatik,Oomotik, Naaylootik fi Sematiki. Maqaan isaan kana ibsulleen Xoophiyaa osoo hin taane maqaa Konsee jedhamu ture. Haatahuu malee,maqaan uummattoota Kuush durii Nuubiyaa(Nuubiyaa) jedhama ture. Irra guddaan ummattoota gaanfa Afrikaa irra qubatee jiruus ummattoota hortee Kuush akka tahe seenaaleen gara garaa ragaa bahu. Ummanni Oromoo Ummata hundee durduriiti. Akkaa seenaan gara garaa dubbatutti Seenaa ummattoota gaafa Afrikaa keessa qubatan yoo ilaalle, madda Ummata Oromoo hubachuu ni dandeenya. Ummanni Oromoo ummattoota Kuush Bahaa keessaa isa tokko. Ummanni kuush Baha Afrikaa keessa bara dheeraaf akka qubatanii jiraatan seenaan ragaa baha. Lafti ummanni kuush biyya Oromoo yookiin Nuubaa durii qubatan Laga Naayil gara gadii fi jiddugaleessaa keessa ture. Ummanni kuush akka wal irraa fagaataa deemaniin bara 5000 Dh.K.D irraa kaasee afaanoota kuush kaabaa, kuush Jiddu-galeessaa, Kuush Kibbaa fi kuush Bahaa jedhamanii adda bahan. Kuush Bahaas akkasuma bara 4500 Dh.K.D damee adda addaatti bahuu jalqaban. Ummanni Oromoo bara 4000 Dh.K.D irraa kaasee akka sabaatti kuush Bahaa irraa adda bahuu isaa seenaatu dubbata. Ummanni Oromoo gara Kibba Bahaa fi Dhihaatti baballachuun irra guddaan gaafa Afrikaa keessa qubatee argama. Ummanni Oromoo bara kuma hedduuf akka gaafa Afrikaa keesssa jiraate Ummata hundee durdurii tahuu isaa barreessitoonni seenaa baay’een barreessanii jiran. Madda ragaa (PROOT YOTOL 1981) barreessaan seenaa Beetis jedhamu ammoo Oromoon Ummata durii fi hundee kan ummattoonni kaanilleen isarraa maddaniidha jedhe. Barreessituun Seenaa PERHM (1948) jedhamtu ammoo yeroo warri seem gara Kaaba Baha Afrikaa dhufan ummanni kuush dursee naannoo tana qubatee akka ture ibsite. Haaluma kanaan barreessituun seenaa PAULITSCHKE (1889) jedhamtu gama isiitiin  ummanni Oromoo bara Aksum dura naannoo Baha Afriikaa keessa jiraataa akka ture ibsitee turte. Barreessaan GREENFIELD jedhamuus gama isaatiin  Ummanni Oromoo akka namoonni garii jedhan kan alaa dhufee miti jedha. Manguddoonni Raayyaa fi Aseeboo Oromoon alaa dhufe yaada jedhu hin fudhatan. Argaa fi dhageeytiin warra Habashaatuu Oromoon Raayya keessa bara dheeraaf akka jiraate ni dubbatan jechuun ragaa baha. Barreessaan BEKE jedhamu immoo himamsa afaanii warra Laastaa tuqee Minilik ilmi Salamoon biyya Raayyaa irraa fagaatee waan lafa Oromoo tahuu beekuuf, Abisiiniyaa gara Bahaa irraan seene jedha. Jaarraa saglaffaa fi kurnaffaa keessa Oromoon Oromiyaa Finfinnee keessa baayyinaan akka turee fi shawaan kan Oromoo ta’uu ragaa hedduutu jira. (GREENFIELD ETAL 1980) Jaarraa 14ffaa ammoo Oromoon naannoo Haroo Xaanaa qubatee akka ture dubbatan. Qorattoonni LYNCH fi ROBBINS (1978) kaaba keeniyaa keessatti qorannoo godhaniin dhaabaa dhagaa (PILARS) kan umrii 500 ol dhaloota kiristoosiin dura qabu arganii jiran. Dhaabaan dhagaa kun akka Oromoon bara dheeraaf Kaaba Baha Afrikaa keessa akka ture ragaa baha. Madda Ummata Oromoo namoonni adda addaa bakka adda addaatti akeeku. Namoonni gariin maddi Ummata Oromoo Kibba Baha Oromiyaa Baalee Naannoo Madda Walaabuti jechuun ragaa bahu. Namni lammii Ingliz kan biyya daawwatu JAMSE BRUCE jedhamu ammoo naannoo sinnar turee achirraa baballate jedha. Baha Afrikaa keessatti kan argaman Ummanni hortee kuush ta’an kan biroo Oromoo wajjiin walitti hidhata guddaa fi walitti dhiheenya guddaa qaban. Fakkeenyaaf, ummanni Somaalee bifaa fi Afaaniin Ummata Oromootti baayyee dhihata. Afaan Oromoo fi Somaalee jechoota dhibba keessaa harka 30% hanga 40% tokkummaa qaba. Kun kan agarsiisu ummatoonni kun lamaan dhihoo akka adda bahanii Ummata lama tahan agarsiisa. Ummatoota akka Affaar, koonsoo, Sidaamaa, Kambaata, Geediyoo, Agaw, Saahoo fi Beejaa wajjiin ummanni Oromoo walitti hidhata guddaa qaba. Afaan Koonsoo fi Oromoo lootii shantam wal keessaa qaba. Hanga yeroo dhihootti Oromoon tuffatamuu keessa maqaa tuffii gaallaa jedhamuun waamama. Maqaan kun kan gita bittoonni Habashaa kennaniif maqaa arrabaati. Oromoon Gaallaa jedhamee waamamuu hin fedhu. Maqaan kun eenyummaa Oromoo ittiin balleessuuf kan itti moggaafameedha. Qubsumti Oromoo lafa isaa Oromiyaa arraa bira kutee kutaa Goojjaam, Goondar fi Kaaba Itoophiyaa Tigraay keessaa lafa ballaa kan qabu ballinaan kan ture fi kan jiruu dha. Seenaa bara mootoonni Habashaa kun bulchaa turan qeensoonnii fi bulchitoonni Habashaa dhugaa dhoksanii (THE ERA OF THE PRENCESS) jedhanii turan. Ummanni Oromoo ummattoota ollaa isaa jiran kan akka Amaaraa fi Tigree wajjiin wal makuuf waggaa dheeraaf irratti hojjatamaa turullee fedhiin isaani galma gahuu hin dandeenye. Kanaaf, maqaan Oromoo dabree dabree seenaa warra Habashaa keessatti argama. Oromooniis ummattoota ollaa jiran keessa baayyee akka maqaa moggaasee gosa galche garuu mormiin hin jiru. Haa ta’uu malee, haalli kun Oromoo aadaa isaa balleessanii kan ofii dirqiin fudhachiisuu Afaanii fi eenyummaa isaa balleessanii kan ofii dirqiinfudhachiisuu keessatti hamma tokko isaan gargaaree jira. Gara lafa Oromoo Oromiyaatti yeroo deebinu, seenaa addunyaa kana keessatti ilmi namaa hundi nama tahee jiraachuuf kan inni ittiin beekkamu keessaa inni guddaan Biyya, Afaan, Aadaa, Seenaa fi Amantaa mataa ofii qabaachuu akka tahe wal nama hin mormisiisu. Akkuma kana ummanni Oromoos, Biyya, Aadaa, Afaan, Seenaa fi ittiin bulmaata mataa isaa Sirna Gadaa kan uumee fi balbala diimookraasii addunyaaf saaqee yeroo jalqabaatiif kan ittiin bulaa turee addunyaan dinqisiifatte Oromoo tahuu isaati. Akeekni barruu kanaatiis cunfatti waa’ee Ummata Oromoo biyya isaa, Aadaa isaa, Seenaa fi Afaan isaa qaroominaa fi daangaa isaa barsiisuu dha. Akkasuma haala sabni Oromoo kiyyoo bulchiinsa kolonii Abisiiniyaa jalatti itti jiraatee fi qabsoon inni Bilisummaa, Dimookraasii, Diinagdee fi Haqaaf gaggeesse irraa hubannee gaarii akka qabaatu qabsoo Oromoo eenyuun eegalamte? Firootaa fi diinni Oromoo fi Oromiyaa eenyu akka tahe Oromoon baruu fi Oromoon tokkummaa isaa cimsee akka hubatu taasisuu dha. Mootummoonni Habashaa dabaree itti wal dabraa miidhaa Oromoo irratti gaggeessaa turan yoo ilaalle ilmaan Oromoo lakkoofsi isaanii tilmaamaan hammana jedhamee hin beekkamne galaafatanii jiran. Galaafamni kun kan dhufe Oromoo addaan babaasuudhaan akka tahe hubachuudhaan qabsoo Oromoo bifa jaarmayaatiin kan eegale ilmaan Oromoo Afran Qallooti. Haa tahuu malee, walda Maccaa fi Tuulamaafi Oromoota baalee keessatti qabsoon bifa bittinaaween akka ture beekkamaa dha. Dhugaa rabbi yoo dubbanne yeroo jalqabaatiif bifa jaarmayaatii fi dhaabbataa taheen qabsoo kan jalqabe hayyoota ilmaan Afran Qallooti. Biyyi Oromoo Oromiyaa yookiin orom biyyaa jedhama. Hiikni isaas gabaabumatti, biyyoo Oromoo jechuu dha. Hayyoonni bebbeekkamoon Oromoo seenaalee gara garaa addunyaarraa walitti funaanuudhaan qorannoo waggaa dheeraa booda ABO’n maqaa Oromiyaa jedhu kana kan moggaasee fi dhimma itti bahuun kan baballisees Adda Bilisummaa Oromoo (ABO)dha. Qubee sadeen ABO jedhu kana lafa kaayee dhaabicha kan hundeessees Sooreessa Jaarraa Abbaa Gadaa fi hayyoottan wahillan isaati. Garuu, Seenaa isaa kana saamamee jiraachutu mullata. Haata’uu malee maqaa biyya Oromoo namtichi biyya Jarmanii barsiisaan Amantii kiristaanaa bara 1860 keessa biyya Oromootiin “Ormaania” jedhee moggaasee ture. Maqaan Oromiyaa jedhuus kanarraa moggaafamee arra Oromiyaan kutaalee 11 qabdi. Kutaaleen kuniis kutaa Shawaa, Wallaggaa, Ilubbaaboor, Jimma, Arsii, Walloo, Baalee, Harargee, Gujii, Waanbaraa fi Booranaa hammata. Magaalootni gurguddoon Oromiyaa Finfinnee, Adaamaa, Jijjiga, Haroo maayaa, Ciroo, Bishooftuu, Hundannee, Amboo, Aggaaroo, Naqamtee, Roobee, Dirree Dhawaa, Assallaa, Shashamannee, Dasee, Goobbaafi kanneen kana fakkaatan kan biroo hammata. Garuu, gita bittoonni Habashaa irra baayyee magaaloota Oromiyaa maqaa abbaan biyyaa Oromoon moggaafate irraa jijjiiranii kan ofii isaanii moggaafachuudhaan itti fayyadamaa turan. Irra baayyeen magaaloota Impaayeera Itoophiyaa kanaa Oromiyaa keessatti argaman. Jaarraa 19ffaa yeroo Oromiyaan koloneeffatamtu ballinni lafa Oromoo, Oromiyaan kaaree kilomeetir iskuweeriin kuma dhibba ja’a(600,000) turte. Kuniis, ballina lafa biyya Faransaay, Xaaliyaanii, Siwiizarlaandi fi Beeljiyeem yoo walitti dabalan hanga ballina Oromiyaa hin gahan. Haa ta’uu malee, Oromiyaan sirna gita bittoota Habashaatiin erga koloneeffatamtee jalqabee waggaa dheeraaf Oromoo lafa isaarraa buqqaasaa saba biraa Oromiyaa irra qubsiisaa  Oromoo balleeysaa Oromiyaa kukkutaa turan. Keessumattuu Sirni mootummaa Wayyaanee waggaa 27 ‘f Aangoo Itoophiyaa of harkaa qabaachaa tureen Oromiyaa cicciree sablammoota ollaa Oromiyaatti argamanii fi Oromiyaa keessa jiraachaa turan gurmeessee Oromiyaa kukkutee keennuufiin arra ballina lafa Oromoo Oromiyaa kaaree iskuweer kiloomeetiraa kum-dhibba sadihif jahatam (360,000) qofa godhee jira. Ummanni Oromoo lafa hanguma hafeef kanarrattillee nagayaan jiratee hin beeku. Guyyumarraan guyyatti daagaa ardaaga isaarraa buqqaafamee qabeenya isaa saamamaa ture. Humniti mootummoota Habashaatiin ijaaramte meeshaalee waraanaa kan ammayyaa hidhachuudhaan hanga Oromoon dandamoota dhabutti weerara gurguddaa irratti gaggeessuun Oromoo miliyoona shan (5000,000) ol kan buqqaafame ijaa fi gurra addunyaa akkasuma gargaarsa addunyaa jalaa dhoksuu dhaan qe’ee fi qabeenya isaa irraa kan buqqaafamees dhukkuboota gara garaatiif saaxilaa turan. Dhugaan jiru garuu, daangaan lafa Oromiyaa gara kaabaatti daalgee(latitiyud digrii 2 fi digrii 12), gara Bahatti ammoo gadee(longitiyud digrii 34 fi digrii 44) jiddutti argaman. Daangaan Oromiyaa gara Bahaatiin Somaaliyaa fi Affaar, gara Dhihaatiin ammoo Gambeellaa, Beenshaangul Gumuuz fi Suudaaniin daangeeffamti. Gara kibbaatiin Somaaliyaa, Keeniyaa fi Saboota Kibbaatiin daangeeffamti. Gara kaabaatiin Agawo, Amaaraa fi Tigraay tu daangeessa. Kana jechuun Oromiyaan biyya Itoophiyaa jedhamtu Kaabaa Kibbatti, Bahaa Dhihatti adda qooda jechuu dha. Biyyoota Afrikaa 54 keessaa ballina lafaatiin kan Oromiyaa caalan biyyoota 17 qofa. 1.2.1.Haala Qilleensaa Fi Teessuma Lafa Oromiyaa Teeysumnii fi haalli qilleensa Oromiyaa baayyee ballaa dha. Oromiyaan gaarreen dhedheeroo baddaa rogeelee (pilaatoowwan) ija laggeewwanii ykn Georges nama maalchisan diida ijji ilaalee hin kutne ykn (ROILING PLAINS) fi laggeen gurguddaa heedduu qaba. Qarqara galaana olka’insi Oromiyaa sirrii galaanaa irraa meetira 500--hanga mummee gaara baatu meetira 4607 dhaqqaba. Gaarreen gurguddoo Oromiyaa keessaa beekkamoon Baalee keesaatti kan argamu Gaara Baatuu (4607 Meetira), Arsii keessatti kan argaman Gaara Karraa(4305 M), Inkeelloo (4300M), Harargee keessatti kan argamu Gaara Mullataa (3392M), Shawaa keessatti kan argamu Baddaa Rogee(3350M) fi Wallagga keessatti kan argamu Tulluu Walaa (--) faadha.

Irraguddaan Oromiyyaa olka’insa meetira 1500 irratti argama. Akkaataa teeysuma lafa Oromiyaa qilleensa jiirenya dhala namaaf mijjataa ta’eefi badhaadhina uumamaan kan guutame yoo ta’u haalli qilleensa Oromiyaa baddaa, badda daree, fi gammoojiitti qoodama. Lafti qilleensa gammoojii mukkeen muraasaa fi hoo’ina qilleensa jiiddugaleessatti digrii seenttigireedii27-39 fi waggatti rooba jiiddugaleessaan mm450 kan qabuudha. Lafti badda daree ta’e ammoo waggatti rooba jiiddugaleessaan mm450-810 fi ho’ina jiiddugaleessaan digrii seenttiigreedi 18-27 kanqadbudha.Baddaan Oromiyaa owina qilleensaa digrii seentigredi 18 fi waggatti rooba mm1200- 2000 kan qabuudha. Laggeenii fi Haroowwan Oromiyaa Oromiyaan laggeenii fi haroowwan heeddu qaba. Laggeen Oromiyaa baayyeen gara Dhihaattii yaa’ani Laga Abbaayaa, Abbaayaa Adiitti galu. Laggeen kaan gara Bahaatti yaa’uun lafa Somaaliyaa fi Affaaritti galan keessaa gariin Abbaayaa, Baaroo, Saargabaa, Birbir, Hawaas Gannaalee, Waabee, Diddeeysa, Gibee, Gudar, Dabus fi Fiincaa’adha. Laggeen Oromiyaa keessaa yaa’an bishaan Laga Abbaayaa keessaa harka 70% gumaacha. Laggeen kuun hidda jireenya ummattoota Sudaan, Masrii fi Somaaliiyaati. Waggaa waggaan biyyee toonii miliyoonatti lakkaawamu guuranii Ummata biyyoota kanaatiif geessan. Jireenyi Somaaliyaa laggeen Oromiyaa keessaa maddan kan akka Waabee Shabeellee, Gannaallee (Juba) irratti irkata. Maddi humna elektirikaa Itoophiyaan arraa qonnaa fi warshaaf dhimma itti baatu laggeen Oromiyaa kan akka Giibee, Hawaas, Fiinca’aa fi gabbaa irraa argama. Haroowwan Oromiyaa keessaa garii maqaa dha’uuf hara magarsiisaa Bishooftuu, Guddoo Harroo, Kiiloolee, Haroo Har-arsadee fi Malkaa (RIFTVALLY) keessaa Ziwaaay, Abijaataa, Abbayaa, Shaallaa, fi Langaanoo faatuu argama. Haroowwan kun Qurxummii gosa adda addaa of keessaa qaban naannoo isaaniittis Shinbirroo akkaakuu adda addaa ta’uu argama. Haroowwan kun biyyaaf dawwattoota harkiisuu qofa osoo hin taane warshaa qurxummii dagaagsuuf carraa guddaatu jira. Oromiyaa mudhii lafaatti dhihoo ta’ullee gaarreen dheedheeraa fi lafa olka’aa heedduu waan qabuuf mukkeen hedduu fi qilleensa jireenya namaatiifis mijjaawaa ta’e qaba. Bubbeen gaara baatuu fi kaarraa cabbii qaba lafti baddadaree tahee yookaan meetira 1800-2500 qilleensa waggaa guutuu hin qabu; hin qabbanaa’u. kanaafuu jireenya namaaf baay’ee mijjaawaadha. Ummata Oromiyaa keessaa harki 80% lafa baddadaree kan jiraataniidha. Ummanni Oromoo farda waan qabanii fi dhimma itti bahaniif lafa baddaa rogee fi marga ga’aa qabu irra qubatani argaman lafa bosonaa guubbaa gaaraa fi sulula lafaa keessaa hin qubatan. Ummanni Oromoo hundeen tikfatteedha. Lafti olka’iinsi isaa meetira 1,500 gadii ta’e gara Dhihaa gara Kibbaa fi Bahaatti argaman qilleensi isaanii oowwaa waan ta’eef tikfatanii fi gaaguura kanniisaa hidhatanii deebi’uu malee ummanni keessa hin qubatan. Oromiyaan biyya mukkeenii fi biqiltuuleen gosa adda addaa irratti marganii fi argamaniidha. Mukkeen bosona Oromiyaa keessatti argaman baqaqsuun dhimma adda addaa irra oola. Bosona hangi xiqqaan kibba Bahaatti fi kibba Dhihaattii argaman malee bosonni Oromiyaa harki guddaan eega gabroomfattoonni Habashaa qabatan badaa ciramee yookiin manca’ee jira. Haata’uu malee yaroo ammaa bosonni hafe imaammata mootummaan Habashootaa baaseen lafa Oromiyaa investarootaaf keennuun hordofuun maqaa sabaaf sablammootaatiin Ummata Oromoo irraa buqqaasaa murna biraa qofaaf hiruudhaan faayidaa isaanii qofaaf itti fayyadamaa turuun bosonni hafe gara dhumaatti deemaa jira. Osoo Oromiyaan hin koloneeffatamin dura lafti Oromiyaa harka dhibba keessaa 70% bosona ture. Arra garuu bosonni Oromiyaa dhibbeentaa keessaa 2% qofaatuu hafee jira. Oromiyaa keessaa mukni Qumbi libaanataa fi qoriichummaan kan gargaaran heedduutu argama. 1.3. Dinagdee Oromiyaa Oromiyaan qabeenya diinagdeetiin dureettiidha. Diinagdeen Oromiyaa hundeen isaa qonna. Ummata Oromoo keessaa harki 85% jireenyi isaa qonna irratti irkata. Qonni kun garuu akkaataan isaa baayyee boodatti hafaadha. Oromiyaan beeyladaa fi gosa midhaanii heedduu qabdi. Beeyladoota Oromiyaa keessaa gariin Loon, Ree’ee, Hoolaa, Harree, Farda, Gaangee, Gaalaa fi Lukkuu faadha. Harree addunyaa kana irraa madaqsanii kan diqaaloomsan Oromoodha. Oromoon loon tikfata waan ta’eef beeyladaa horsiisutti baayyee beekkamaadha. Karaa midhaaniitiinis Oromiyaan badhaasa uumamaan waaqni addatti kenneef qabdi. Kunis sababa qilleensi Oromiyaa mijjataa ta’een lafti isii biyyee gabbataa fi roobni guyyaan waan jiruuf Oromiyaa keessatti midhaan gosa adda addaatu marga. Midhaan impaayarri Itoophiyaa itti fayyadamu harki 60% Oromiyaa irraa argama. Maddi galii maallaqaa kan tahan bunaa fi jimaan Oromiyaa keessaa oomishama. Bunni kan arra biyyoota baayyeef madda galii ta’e dura Oromiyaa keessatti argame. Bakki bunni jalqaba ittii argame Dhiha Oromiyaa Godina Jimmaa keessaa ganda Coocee jedhamuudha. Bakka kana irraa ka’e biyyoota hundattuu faca’ee adunyaa guutuu kan wal-ga’e yoo ta’u bunni Oromiyaa gara suudaanitti karaa Kurmuk, Jisaan, Kubrii fi karaa Gaambeellaa Laga Baaroo irraan ergamaa ture. Kutaa Harargee ammoo buna gosa hunda caalu oomishuun beekkama. Gatii biyyattiin Itoophiyaa daldala biyya alaa irraa arkattu keessaa bunni harka 60% arkamsiisa. Akka qorannoo dhiheenyattii godhametti qonna keessaa bunni Itoophiyaa keessaa harki 77.6% Oromiyaa keessatti argama. Buna gama biyya alaatti ergamu keessaa harki 68% Oromiyaa keessaa dhufa. Gutuma Itoophiyaa keessaa onoota bunni keessatti biqilan 53 keessaa 42 kan Oromiyaa keessatti arkamudha. Kuni ammoo harka 795 taha. Midhaan hiddaa kan akka Hancootee fi Bafuuraa Oromiyaa keessatti argama. Midhaan qotuuf roobni gayaan waan jiruuf midhaaniif jallisiin hin barbaachiisu. Maasii tokko irraa waggatti midhaan marsaa lama oomishuun ni danda’ama. Midhaan Oromiyaa keessatti argaman keessaa warrii beekkaman Qamadii, Garbuu, Xaafii, Boobee, Boqqolloo fi Bishingaa yammuu ta’an jibriinis bal’inaan qotama. Midhaan hiddaa keessaa Mixaaxis, Dinnichaa, Baanbee, Hancoote (qoccoo), Bafuraa (goodaree), yoo tahan midhaan Ittoo (danfaa) Atara, baaqiilaa, shunburaa misira yookaan hadasa fi k.k.f niidha. Midhaan dibataa keessaa Nuugii, Talbaa, Midhaan Raafuu fi k.k.f niidha. Midhaan ija mukaa yookiin mudraa Burtukaana, Maangoo, Muuza, Xuuxxoo, Zeeytuna, Anaanaas, Kuukii fi kkf niidha. Midhaan mi’eessituu keessaa Shunkurtaa, Qullubbii, Kororiima, Jinjibila fi kkf niidha. Kana malees kudraalee fi mudraalee kudhanootaa bayyeetti lakkaawwaman kan maqaan hin dhawaminiitu jira. Oromiyaan bineensoota daggalaa baayyee qabdi. Shinbirrooleen gosa 800 oltu Oromiyaa keessatti argama. Bineensoonni daggalaa gosa 100 tahuutu bineensoota Oromiyaa qofatti argaman keessaa adda kan tahan Niyaalaa fi Jeedalloo diimtuutu argama. Isaan kun Baalee paarkii Diinshoo keessatti argaman. Paarkiin Dinshoo fi Awaash kan Oromiyaa keessatti argaman keessaa bineensoota qorattoota saayinsii fi biyya daawwattootaaf ykn turiistoota harkisan hedduu kan akka Gafarsaa, Saattawwaa, Weennii, Jaldeessa gosa adda addaa Teerii, Kuruphoo, Bosonuu, Qorkee, Qeerreensa, Roobii, Har-diidoo kanneen kkf niidha. Shimbirrooleen gosti hedduuniis yeroo adda addaatti Oromiyaa dhufanii deebi’anii gOdaanan walumaa galatti, Oromiyaan bineensota daggalaatiinis baayyee badhaatuu dha. Kana malees, Oromiyaan albudaalee adda addaatiin baayyee badhaatuudha. Warqee laga Danbii fi Shaakkisoo kubbaaniyyaa Mahammad Alaamuddiiniitu saamaa ture. Kubbaaniyyaan kun waggatti warqee toonii 6 ol guurrata. Kubbaaniyyaa Alaamuddiin kana keessatti dhaabni wayyaanee hirmaanna guddaa kan qabaataa turee fi duuba jiraatee saamicha guddaa kan raawwataa turee dha. Yubdoo dhaa warqee adii ykn pilaatiiniyeem Najjoo fi Sulula Laga Birbir keessaa warqeen saamamu Itoophiyaaf galii guddaa galcha. Kan akka saalfer sibiila Meetii, Dhagaa booqaa ykn Maarbil fi Soogiddi Oromiyaa keessatti argamu bara 1900 mootiin Minilik kubbaaniyaan siwiiz tokko albudaa Warqee fi Meetaa akkasumaas albuuda gara biraa akka baasuuf hayyameefii ture. Booda warri Jarmanii itti dabranii baasuuf yaalii godhanii turan. Kubbaaniyoonni Ingliz, Raashiyaa fi Xaaliyaanii warqee fi warqee adii yubdoodhaa akka baasan hayyama argatanii turan. Baalee fi Harargee keessa kuusaan zeetii fi gaaziin guddaan akka jiru beekkamee jira. Mootummaan Itoophiyaa bara 1986 keessa akka kuusaan gaaza umamaa (natural gas) akka jiru qorachiisee bira gahamee jira. Horri oowwaan kan diinagdeef bu’aa qaban guutuma Oromiyaa keessatti argaman. Hora gubaa (HOT SPRING) kana Ummata biyya keessaa fi alaatu dhaqee qorichummaaf itti dhiqata. Kaan bashannanaaf dhaqee daawwata. Horrii oowwaan kun madda humna elektirikii akka tahu beekkamaa dha. Oromiyaan laggeen gurguddaa fi xixiqqaa hedduu qabdi. Laggeen garii fincaa’aa waan qabaniif jecha salphatti humna elektirikii maddisiisuu ni danda’a. Humna elektirikaa Oromiyaa keessaa madduu danda’u biyya keenyaaf gahee irraa hafee biyyoota ollaatiif erguunilleen ni danda’ama. Walumaagalatti arra dameen diinagdee irra guddaan dhaabaa wayyaanee ykn TPLF’n waggaa 27’f dhunfatamaa ture. Kubbaaniyoota baayyeen biyyicha keessaa jiran keessaa kan hidhata dhaaba TPLF wajjiin hin qabaannee baayyee muraasa ture. Badhaadhinni Oromiyaan uumamaan badhaate kun waggaa 150 oliif kan ittiin qananiifamaa ture abbaa ishii irratti umamee qabu Oromoo osoo hin taane kan ittiin guddatee kuufatee qabeenya Oromiyaa irraa saameen meeshaa waraanaa ammayyaa ittiin tuullatee Oromoon duguugaa ture sirna gita bittoota Nafxanyaa waan tureef Oromoon lafa isaa irraa buqqaafamee kan biraa qubsiifamee qabeenya isaa saamamee alagaaf wandaqa tahuu mudate. Kanaafuu waan ofii deeffachuuf BAGA DHUMNE.

Qaroomina Oromoo 1.4.1. Sirna Gadaa Oromoo Falaasamni Sirna Gadaa Oromoo ijaarsa hawaasummaa, siyaasaa diinaagdee jaarmaya waraanaa fi siyaasaa of keessatti kan hammatu yoo tahu, addunyaarratti falaasama dinqisiisaa tahe Gadaan buluu kan umee Oromoon jiruu fi jireenya Ummata Oromoo karaa hundaan Sirna Gadaan qajeelfamaa ture. Sirni Gadaa Sirna wal-qixxummaa of keessaa qabuu dha. Sirnii Gadaa bulchiinsa hawaasummaa, diinagdee, waraanaa fi siyaasaa kan of keessaatti hammatee waggaa saddeet saddeetiin kan maruu dha. Sirni kun dhaabbata Ummata Oromoo baayyee bal’aa fi bifa adda addaa qabu kan salphatti hin hubatamnee dha. Sirni kun kan ummanni Oromoo bulchiinsa isaatiif tolfate falaasama addaati. Sirni Gadaa Oromoo kun baayyee kan Dimookraatawaa ta’ee seera tumuu fi seera muruu kan of keessaa qabuu dha. Hawaasni Oromoo Sirna Gadaa irratti kan ijaaramee fi gartuulee lama kan wal keessa jiran irratti kan hundaaweedha. Gartuun tokko kan umrii lakkaawee dhaloota irraa kaasee sadarkaalee adda addaa keessa namni dabruudha. Isaan kun hiriyyaa jedhanii wal yaaman. Inni lammaffaan umrii yookiin dhaloota bara irratti hundaawuu osoo hin tahin dhaloota abbaa fi ilmaa irratti hundaawa. Jaarsaa fi mucaa xiqqaan dhalootaan yoo tokko hin taanellee, luba tokko tahutti wal yaaman. Sadarkaaleen Gadaa waggaa saddeet saddeetiin jijjiiramaa deema. Oromoo keessatti naannoo tokko tokkotti sadarkaaleen Gadaa saddeet yoo tahan, naannoo kaanitti ammoo hanga waggaa 11 ni gaha. Mucaan tokko dhalatee waggaa saddeet saddeetiin maqaa adda addaatiin yaamama. Dirqamni irra jiruus akkasuma bara saddeet saddeetiin jijjiiramaa deema. Warrii sadarkaa tokko keessa jiran gaafatamaa fi waloo isaan ilaalu qaban. Sadarkaa tokko irraa kaanitti yeroo dabramuus Sirna hordofamuutu jira. Fakkeenyaaf, Dabballee irraa gara Gaammeetti yeroo cehamu Sirna rifeensa mataa haaduu fi maqaa moggaasuutu jira. Akkaataa rifeensa mataa itti qoratan irraa sadarkaa Gadaa kam keessa mucaan tokko akka jiru beekuun ni danda’ama. Sadarkaa sadaffaa irraa gara afraffaatti yeroo cehan Sirna Gadaa keessatti Sirna baayyee barbaachisaa taheetu raawwatama. Kuniis sadarkaa kana keessatti filmaatni nama Abbaa Gadaa tahuutu gaggeeffama. Warri sadarkaa Gadaa kana keessatti jiran hariiroo addaa wal jiddutti qabaatu. Hawaasa keessattiis addaatti ilaalaman. Sadarkaa Gadaa shanaffaa keessa warri jiran loltuu tahuun beekkaman. Dirqamni sadarkaa kanaa loluun biyya ittisuu fi diina deebisuu dha. Sadarkaa kana keessatti osoo aangoo Abbaa Gadaa hin fudhatin dandeettii waraanummaa qaban agarsiisuu qaban. Sadarkaa kana yeroo fixanii jedhan waggaa 40 yeroo guutan, eega Gadaa keessa dabree, waggaa 40 guutu wan taheef Sirna baayyee beekkamadha. Gadaan abbaa dhumee kan ilmaa jalqabuu agarsiisa. Kuniis “DAANNISA” jedhamee beekkama. Sadarkaa Gadaa jahaffaa Gadaa jedhamee beekkama. Kana jechuun Sirna Gadaa jechuu osoo hin taane warra waggaa saddeetiif aangoo biyya bulchuu qaban jechuu dha. Sadarkaalee Gadaa keesaa inni jahaffaa kun baayyee barbaachisaa dha. Warri bara saddeetiif aangoo harkaa qaban warra haarayatti yaroo aangoo dabarsan sirni kun baallii irraa fuudhu yookiin baallii walitti dabarsu jedhamee beekkama. Aangoo warri harkaa qaban hin dabarsinu jechuu hin danda’an. Guyyaa fi yeroo baallii walitti dabarsan kan himu ayyaantuu warra dhahaa urjii lakkaawanii dha. Abboottiin Gadaa aangoon harkaa turee warra haarawatti Eeybaa fi Aannaniin dabarsan. Bokkuun mallattoo aangoo harkaa qabaachuuti. Kanaaf Abbootiin Gadaa bokkuu walitti dabarsan. Warri aangoo fudhatee baallii guchii rifeensa mataatti suuqqata. Baallii guchii kanaas walitti dabarsan. Sadarkaan kun yeroo hooggana siyaasaa fi waraanaa kennanii dha. Hayyootni Abbootii Gadaa waggaa 16 dura sadarkaa 4ffaa keessatti filaman. Sirni isaan itti filaman “LALLABA” jedhamee beekkama. Isaan kun Abbootii Gadaa wajjiin waggaa saddeetiif biyya bulchan. Sirna Gadaa keessatti hoggantoonni yoo biyya bulchuu dadhaban aangoon harkaa fuudhama. Sirni kun “BUQQISA” jedhama. Gadaa keessatti aangoon hayyootaaf wal-qixxummaan ni kennama. Kuniis birokiraasii jaarmayaatti kan eenyu maal hojjata jechuun kan qoodamuu miti. Hayyoota Gadaa jidduu walcaalmayni jiru baayyee xiqqaa dha. Dhimma cimaarratti yeroo haasawamu miseensota hayyoota keessaa tokko yoo hin argamiin dhimmi san bulfamee yeroo inni argame irratti haasawama. Hafuu isaatiifiis hayyuun hafe ni adabama. Sirna Gadaa keessatti yaa’iin Gadaa aangoo olaana kan qabuu dha. Murtiin yaa’iin Gadaa dabarse qondaalli kamuu jijjiiruu yookiin kaasuu hin danda’u. Yaa’iin Gadaa dhimmoota murtii argachuu dadhaban irratti haasa’ee murtii keenna. Seerota haarayaas ni tuma. Warra duraan turaniis gilgaala teessumti yaa’ii Gadaa kun Gadaa walitti dabarsanii wagga 4ffaa irratti geggeffama. Yaa’iin Gadaa kun Gadaa Booranaa keessatti ‘’GUMII GAAYYOO” jedhama. Yaa’ii kana irratti Abbootii Gadaa sadarkaa adda addaa irra jiran, hayyuu sadarkaa adda addaa yuuboota addaa fi gorsiitoota hawaasa san keessa jiraniitu irratti argama. Yaa’ii kana abbaa Gadaa baallii of harkaa qabuutu gaggeessa. Dhimmi abbaa Gadaa ilaalu kan yaa’iin irratti haasawuu qabu yoo jiraate hayyuu ykn yuuba keessaa tokko bakka isaa bu’ee yaa’ii san gaggeessa. Oromoon osoo Jaarraa 19ffaa kolonii warra sirna gita bittaa Nafxanyaa jala hin galin jaarmaya waraanaa beekkamaa qaba ture. Hogganaan waraanaa Abbaa Duulaa jedhama. Gaafa Afrikaa keessattillee jaarmayaan waraanni Oromoo daaddaa kan qabu hin fakkaatu ture. Oromoon fardaan loluun beekkama. Afrikaa keessaa jaarmaya waraanaa kan qaban warri akka zuuluu fi fulaanii fardaan loluu hin beekan turan. Oromoon loltuu ciccimoo fardaan lolu qaba. Oromoon jaarmaya waraanaa ajaa’ibsiisaa tahe akka qabu seenaa mootii Habashaa Suusiniyoos (1600-1625) keessatti galmeeffamee jira. Suusiniyoos kun mataan isaatuu nama loltuu Oromootiin booji’amee turee dha. Akka seenaa kanaatti waraanni Oromoo cibirratti kan ijaarameedha. Waraanni kuniis warra sadarkaalee Gadaa 4ffaa, 5ffaa fi 6ffaa keessa jiran irraa ijaarama. Isaaniis Gadaa qeerroo fi qondaalaa jedhamaniiti beekkaman. Warri Gadaa warra fuudhee fi Gadaa kana keessa jiranii dha. Qeerroo fi qondaalli warra hin fuudhin kan sadarkaalee Gadaa 4ffaa fi 5ffaa keessa jiraniidha. Humna waraana Oromoo kan cabsuu danda’e meeshaa lolaa ammayyaa warra Awurooppaa irraa harka Habashootaatti galeedha. Oromoon meeshaa lolaa baranee dhabuun moo’ame malee, silaa hin moo’amu ture. Abbootiin Gadaa aangoo dabarsaniin yuuba tahan. Yuubni sadarkaa 4 qaba. Waggaa 48 yeroo aangoo dabarsan irraa kaasee waggaa 32’f gorsituu dha. Yeroon kun yeroo ilmaan isaanii kan osoo aangoo irra jiran dhalanii sadarkaa Gadaa gahanii aangoo itti fudhatanii dha. Warri yuuba tahan abalu filadhaa ja’aniiti Ummata kakaasu. Haala kanaan yaa’ii Gadaa irratti argamanii Gadaa fudhatan. Waggaa 80 erga bulchanii booda Gadaamoojjii jedhamanii beekkaman. Yeroon kun kan isaan guutumatti dhimma siyaasaatii fi waraanaa keessaa deebi’anii soorama bahanii dha. Yereoo Gadaamoojjii tahan Sirna raawwatamuutu jira. Sirni kun “QUMBII” wal irraa fuudhuu jedhama. Kana booda kabajamuu fi sooramuu malee, dirqama biyyaa fi waraanaa hin qaban. Gadaan marsaa waggaa 40 qaba. Marsaa abbaa kan waggaa 40 fi marsaa ilmaa kan waggaa 40 tu jira. Kanaaf Gadaa abbaa fi Gadaa ilmaa jedhama. Waggaan 40ni kun bakka shan kan waggaa saddeet saddeet of keessaa qabuutti hirama. Mucaan tokko dhalatee, sadarkaa jalqabaa irraa kaasee sadarkaa shanaffaa hoggaa gahu, Gadaa seenaa abbaa fi ilmi sadarkaalee Gadaa shaniin adda fagaatan. Sirni Gadaa Sirna baayyee ballaa fi walxaxaa ta’ee dha. Paartii kana keessa mucaan xiqqaan fi jaarsi waggaa saddeettamii jiraachu danda’a. Waggaan haa wal caalan malee, akka hiriyaattii qixxummaan wal ilaalan. Haalli kun seera bal’aa of keessaa qaba. Walakkeessa Oromiyaatti kan argaman Oromoon Tuulamaa hanga dhuma Jaarraa 19ffaatti Sirna Gadaa qabaachaa turan. Arra garuu, hafteen Sirna Gadaa Booranaa fi Gujii qofa keessatti argama. Jaarraa 16ffaa keessa Oromoon Sirna Gadaa tokko jalatti akka bulaa turte ragaa baayyeetu jira. Jaarraa 17ffaa fi 19ffaa jidduu adaduma Oromoon qubsumaan walirraa fagaataa deemeen Gadaa naanno naannoo ofiitti qabaachuu jalqabe. Gadaan naanno naannoo ofiitti dhaabbate kun garaagarummaa xixiqqaa qabaachuu jalqabe. Sirni muudaan waliif tuman suuta suutaan laaffachaa dhufe. Oromiyaa naannoo garii keessatti sirni mootii dhalatee ture. Guutumatti sirni Gadaa kan dhorkame eega Oromoon kolonii jalatti kufee, kunoo waggoota 150 oliif jaarmayaan siryaasa Oromoo fi sirni jireenya Oromoo harka warra sirna gita bittaa gabroomfataatti kufee miidhaan guddaan irraa gahuu dhaan kufaatii Oromootiif sababa tahee as gahe. Faana Buutuu Kaalaandara Oromoo Akkaata Oromoon itti bara lakkaawu waa’ee yeroo fi seenaa irraatti Oromoon yaada ballaa qaba. Oromoon jiruu fi jireenya isaa gaggeeffachuu keessatti ji’oota adda addaa yeroo dhimmoota siyaasaa fi bulchiinsaaf walgahu, yeroo itti aangoo walitti dabarsuu fi kkf hundaaf dursee bara, ji’aa fi guyyaa beekkamaa tahetti beellama qabata. Faana buutuu Oromoon yeroo yaadachuuf itti fayyadamu sirritti kan qindaa’ee fi qaroomee dha. Akka faana buutuu biyyoota biroo aduu dhiitee bariitu qofa irratti hundaawuu osoo hin taane, sochii ji’aa fi urjii irratti kan hundaa’eedha. Kaalandarri akka Oromoo ji’aa fi dhahaa urjii irratti hundaa’ee seenaa ummattoota biyya lafaa keessaa aadaa ummattoota sadii qofa keessatti galmaa’e. Isaaniis Chaayinaa, Hinduu fi Maayaa dha. Kaalandarri Oromoo tuutii urjii torban tokko tokkoon isaanii yeroo isaan itti ji’a waliin toora tokko irra dhufan faana dhahanii ilaaluu irratti kan hundaa’ee dha. Kun dhahaa jedhama. Ji’a yookiin baatii tokko kan jedhamu guyyoota ji’a jalqaba itti baatee fi deebitee baatu jidduu jiran hoggaa tahu isaaniis guyyoota digdamii sagalii fi walakkaa (29.5) akka kanaan waggaa tokko keessa guyyoota dhibba sadii fi shantamii afurtu (354) ji’oota kudha lamatti (12) qoodama. Kaalandara yookiin faana buutuu warra Girigoorii ykn warra Awurooppaa wajjiin wal qixxeessuuf akka ummattoota garii, akka qaammee ykn xawalwaallee toolchuuf itti hin rakkanne. Ji’ootii (LUNER MONTHS) kudha lamaan Oromoo guyyootiin torbaniin osoo hin taane, ji’aan lakkaawama. Guyyootni ji’a tokko keessa jiran hundii maqaa ofii isaanii qaban. Akka kanaan maqoota guyyaa digdamii torbaatu (27) ji’a tokko keessa jira. Ayyaanota ykn ayyaana (asmirom Lagasaa, Gadaa 1973, Marko beest, 1988) ayyaana jechuun guyyaa jechudha maqaan guyyootaa torbaan torbaniin naanna’u kan jalqabee baroota dhiyoo as maqaan guyyootaa torbanittii gad bu’uufi naanoollee Oromiyaa garagaraa keessattii maqaa adda-addaa horachuuniis baroota dhiyoo keessa kan dhufeedha. Maqootiin ayyanaa yookiin guyyaa 27 akka itti aanan kanattii ibsama ture.

INNIKA--LUMAASA--GIDAADAA--RUDAA--AREERI--AREERII--LAMMAFFAA---ADUULAA---ADUULAA---LAMMAFFAA---GARBA---GARBA---DEETTII---BIAA---SORSAA---ALGAAJIMA---ARBA---WALLA---BASAA---DURAA---BAASAA---LAMMAAFFAA---GARAWAA---DUREETTII---SALBAAN---SALBAAN---DEETTII---DULLATTII---GARDAADUMA---BUUSAA---BALOO---QARAA FI RURRUMA. Maqoota kanneeniitu ji’a ji’an guyyaa 29.5 keessa demee ji’oota 12 tahan. Booda marsaa isaa xumuree waggaa tokko ta’a. Guyyoottin ji’a tokko keessa jiran 27 waan ta’aniif ayyaanii inni jalqabaa jiinii bahu yookaan ji’a tokko guyyaa 2.5 dursee naannawee dhufa. Kanaaf ayyaani yookaan guyyaan jalqabaa ji’a isatti aanu guyyaa biraa irraa ji’a jechudha. Akkanaan guyyooni deebi’anii yeroo lama ji’uma tokko keessa dhufan ni jiran. Guyyaan inni guyyaa jalqaba ji’a ta’e dhufu ji’uma kana keessa guyyaa 28ffaa irratti dhufa jechudha. Guyyooni inni guyyaa 3ffaa yookiin 4ffaa turee ji’a isatti aanu keessaa guyyaa tokkoffaa ta’e dhufuu nidanda’a. Guyyaan ji’a kan jalqabaa ayyaana yookiin gaafa jiini haarayni itti mul’atudha. Ogeeyyiin waa’ee kaalaandara Oromoo tolchanii beekan Ayyaantuu jedhaman. Ogeeyyii kanneen biratti guyyonni 27 jiran hiika mataa isaanii qaban. Fakkeenyaaf, namni ayyaana yookiin guyyaa gardaadumaa dhalatee nama amala akkamii akka qabaatuu taa’u himuu ni danda’an. Ayyaantuun bara ji’aa fi guyyaa dhimmi siyaasaa yookaan ayyaanottiin adda addaa itti raawwataman yaadannoo sammuutiin himu nidanda’an. Yoo yaadachuu dadhaban ammoo qixa ji’aa fi urjiiwwan torban irra jiran faana dhawani qormaata urjitiin guyyaa fi ji’a isaa bira gayuu ni danda’an. (asmarom Lagasa, 1973) urjiileen torban ayyaantuun guyyaa ji’a fi bara lakkaa’uuf itti gargaaraman Lamii, Bakalcha, Arba, Urjii, Buusan, Algaajima, Gaaduu, Wallaa jedhama. Urjiileen torban tarree galanii mul’atu warrii ayyaantu walitti dhufeenyaa jiini tokko tokkon urjiiwan kanaa wajiin qabdu ji’a ji’aan qabdu jalabu’anii qorachuudhaan maqaa ayyaanootaa yookiin guyyootaa addaan baasan. Hambaan seenaa fi Aadaa Oromoo durii qormaataa kan waa’ee urjii fi hambaa seenaa duriitiin (BY THE ARCIYO ASTRONOMIC) kaaba keeniyaa kessatti argame akka Oromoon dhaloota kiristoos wagga 300 dura dhaha urjiitiin guyyaa ji’aa fi bara lakkaawaa akka turee ni ibsa. Kunis kan bara 1978 namoota Liinki fi Roobins jedhamaniin bakka booda dhaha URJII NAMORATUNG jedhu moggaafmeeti argame. Akka Liinkii fi Roobins qoratani bira gayanitti utubaa dhagaa gurraacha (Oromoon utubaa janjaaro) jedhe waamu 19 tahan kallattii urjiiwwan murtawoon irra jiran agarsiisa. Oromoon utubaawwan dhagaa kallatii agarsiisuf dhaabe kanneen ittii gargaaramee walitti dhufeenyaa fi jijjiirama ji’aa fi urjiiwwan jedhamanii jiddutti yero yerotti ta’u herreguudhaan guyyoota addaan baafatan. Akka kanaan akka kaaleendara Oromootti maqaan guyyaa aduun dhiitee bari’uu qofaan osoo hin taanee ji’aa fi urjiidhaan herregama. Oromoon bara lakkaa’uuf marsaalee Sirna Gadaatti itti gargaaramaa ture. Oromoonnii seenaa dabree yadachuu fi ta’iinsoota dabran walduraa duuba isaani akkasumaas hidhata waljidutti qaban qindeeysanii himuu irratti dandeeytii guddaa qaban. Lubooti Gadaa yoomii fi akkamitti akka walduraa dubaan dhufan hima afaanii waliif dabarsan. Akka sirna Gadaatti luba baasii maqaa tokkoo Gadaa 36 (8X36) yookiin dhaloota torba (7X40) booda deebi’ee dhufa. Kana malees tooftaa daacii jedhamuun bara lakkaa’uun waanuma ta’e tokko bara enyuu faa akka raawwatamee waan yaadatamuuf sanyiin sanyii namoota seenaa ciccimaa hojjatanii gaafa angootti dhufan seenaa akkaakiilee fi abbaabiilee isaanii dabaluuf jecha seenaa wal-fakkaataa hojjatan. Warrii ogummaa bara lakkaa’u qaban daaccii kanattiis ni gargaaraman jechudhu. Walumaagalatti Oromoon malli inni bara lakkaa’uf itti gargaaramu baayyee qaroo kan ta’ee fi kan hin moofoyne ta’uu keessatti ibsuufillee kan ulfaatudha. (barruu Hayyuu Jaal Nadhii Gammadaa irraa argame)

Weerara Gita Bittoota Nafxanyootaa fi Qabsoo Oromoo Oromoo fi Oromiyaan koloneeffatamuun duratti nannoo bara 1870 baayyinni Ummata Oromoo 10,000,000 nigaya ture. Yeroo duulli koloneeffachuu Oromiyaa irratti deemaa ture bara 1870-1900 baayyinni Ummata Oromoo miliyoona 10 irraa gara miliyoona shaniitti gad irrate. Jecha Minilik lafa kana irratti “Addis hiwat” kan jedhu irraa kaasee, bulchitoonni Habashaa impaayeera Itoophiyaa bulchan baayyina Ummata Oromoo haphisuu, lafa Oromoo qircanii kukkutachuudhaan Oromiyaa dhiphisuu fi Oromoo balleessuuf aadaa, afaan Oromoo balleessanii kan isaanii dhaalchisuu irratti guddaa dalagaa turan. Waraanni koloneeffataa Habashaa Ummata Oromoo jimlatti fixaa ture. Fakkeenyaaf, Ummata Oromoo Arsii Aanoolee harma muraa fi harka muraatti Oromoota qulqulluu 10,000 ol fixee, kuma kudha lama (12,000) ol tahu dubartii harma mirgaa, dhiira ammoo harka mirgaa gara jabeenya haala suukanneeysaa ta’een irraa ciree haadaan mormatti rarraasaniifi akka Minilikiif jilbaan deemaa sujuudanii fuula isaa dura kutan taasisanii turan. Akkasuma Muddee 19 hamma Ammajjii 6, bara 1887 Lola Calii Calanqoo gubbatti murruqii Oromoota Afran Qalloo irratti taate kaasuun ni danda’ama. Kana malees, bara 1888-1892 tti beelaan akka dhuman taasifamaa turan. Kun yeroo dalagamu hormaata Oromoo balleessuu fi xiqqeeysuu irratti fulleeffatan. Ummata Oromoo gabroonfachuuf jecha dhukkuba daddabraa adda addaa itti dabarsuun akka dhuman taasisuu, kaan hidhaan kolaasu, kaan ajjeesuu, kaan dhabamsiisuu, kaan laamsheeysuu, kaan ammoo akka beeyladaatti hidhaanidhanii gurguruu, garii jiruu itti hammeeysee itti rakkisee biyyarraa baqachiisuudhaan Oromoo lafa isaarraa buqqaasanii kan biraa fidanii lafa isaarra qubsiisaa turan. Gaafa Afrikaa keessaa baayyina Ummataatiin kan hanga Oromoo gahu hin jiru. Impaayeera Itoophiyaa keessatti saba guddicha kan hanga isaa gahu hin jirreedha. Afrika keessatti ammoo Ummata Haawsaa fi Naayjeeriyaatti aanee ummanni Oromoo sadarkaa 3ffaa irratti argama. Karaa afaaniitiinis 3ffaa irratti argama. Biyyoota Afrikaa 54 keessaa baayyina Ummataatiin kan Oromoo caalan biyyoota 4 qofa. Mootummaan Wayyaanee murna biicuu Tigraay lakkoofsa ummattoota Itoophiyaa bara 2007 keessa gaggeesseen baayyinni Ummata Oromoo miliyoona 28 jedhan. Kun ammoo soba dhugaa irraa fagate hoggaa tahu, yeroo sanitti dhugaan jiru garuu, baayyina ummattoota Itoophiyaa kana keessatti argaman miliyoona 85 tti tilmaamamu keessa baayyinni Ummata Oromoo miliyoona 40 ol ni taha jedhamee amanama. Ummata Oromoo keessaa harki 90% baadiyyaa jiratan. Magaaloota Oromoo keessaa magaalaa akka Finfinnee keessa kan baayyatu warra Habashaa kan kaabaa dhufe hoggaa tahan, Finfinnee qofa osoo hin taane, magaaloota akka Hundannee, Dirree Dhawaa fi Jijjigaas dabalatee magaaloonni Oromiyaa iddoo qubsuma waraana Mootummaa Sirna Nafxanyootaa tahuudhaan wal qabatee, mootummoonni dabran kan Oromiyaarratti dabaree wal dabraa turan lafa Oromoo qabachuu irratti keessumattuu saboota biraa hundaaf cicciranii jiha hundaan diina itti baayyisuu irratti tarsiimoo waggaa dheera baafachaa turan. Haata’uu malee ittiin hin milkooyne. Magaaloota Oromiyaa keessaa Oromoo buqqaasanii dhiibuudhaan gaaratti dachaasaa, kan biraa qubsiisuu irratti fuulleffatanii baadiyyaa irratti ittisaa turan. Oromoo diinagdeen laamsheessanii jireenya isaa harkaa fi afaan jidduu qofa irratti akka hundaa’u irratti hojjataa turan. Maqaa tokkummaa Immiyyee Itoophiyaa jedhuun Oromoo haqaaranii fedhii isaanii galmaan gahuuf carraaquu keessatti daldala guddaas qabaachaa turan. Oromoonni erga waanjoo kolonii Sirna gita jbittaa Nafxanyaa jalatti kufee jiruu fi jireenyii isaa maal fakkaata? kan jedhuuf sulula addunyaa kanaa keessatti Oromoon Ummata mammagaala akka isaatiin koloneeyfatamuuniis gaaffii isaa addunyaarratti kan adda taasise tahee argama. Ummanni Oromoo gama dhuma Jaarraa 19ffaa gargaarsa warri adii Awrooppaa gita bittoota Habashaatiif godhaniin kolonummaa gurraacha Afrikaa jalatti kufe. Kuniis yeroo biyyoonni Afrikaa kan akka Keeniyaa, Somaaliyaa, Ugaandaa, Suudaanii fi kan biroo aangawoota Awrooppaa koloneeyfataman keessa gita bittuu Habashaa warra Awrooppaa Afrikaa qircachuuf bara 1884 Barliin Jarman irratti walgahanitti hidhataniin Oromoon koloneeyfatame. Madaallii humna waraana Oromoo gargaarsa meeshaa waraanaa fi leenjii warri Awrooppaa yeroo Afrikaa qircatan gita bittoota Habashaatiif kennaniin jijjiirame. Mootummaan sirna gita bittoota Habashootaa gargaarsa meeshaa waraana ammayyaa hammana hin jedhamne warra Awrooppaa irraa argatan. Bara 1880 moota keessa yeroo warri Habashaa biyya Oromoo Oromiyaa fi ummattoota gama kibbaa weeraraa turan lakkoofsi loltoota isaanii meeshaa ammayyaa hidhatan qoftiin 600,000 tti tilmaamamaa ture. Fakkeenyaaf, kitaaba Afaan Amaariffaatiin barreeffame kan Abbaa Gadaa Abbaa Soorii jedhamuun barreeffamee Sirna Gadaa fi seenaa dhokotaa Oromoo jedhurratti biyyoonni gargaarsa kennanii fi baayyinni meeshaa lolaa waraanni Minilik hidhatan yoo laalle akka chaartii armaan gadii kanatti ibsee agarsiisa. Lakk Maqaa biyya gargaartee Baayyina qawwee Baayyina rasaasaa

1 Ingiliz 15,000 5,000,000

2 Faransaay 500,000 20,000,000

3 Xaaliyaan 50,000 10,000,000

4 Ruusiyaa 150,000 -

Baayyina meeshaa lolaa kana bara 1868-1900 jiddutti argatan. Waraanni gita bittaa Nafxanyootaa meeshaa waraana hangana baayyatu hidhatee duula ballaa irratti banullee ummanni Oromootii fi Ummanni kuush biroo yeroo dheeraaf ofirraa ittisa cimaa godhanii turan. Oromiyaa keessatti maccaa fi Tuulama, Arsii, Afran Qalloo, Ituu fi Humbannaa akkasumaas naannoolee Oromiyaa biraa keessatti ittisa cimaatu godhame. Hanga gaafa meeshaa waraanaatiin caalamanii madaalliin humna Oromoo jijjiiramutti Oromoonni naannoo Gaafa Afriikaa keessatti humna waraana lolaatiin keessaahuu loltoota fardaatiin humna hiriyaa hin qabne akka turan seenatu ragaa baha. Koloneeyfatamuun booda moototni gita bittootaa wal duraa duubaan dhufan hammeenya hiriyyaa hin qabne Ummata Oromoo irratti hojjachuu itti fufan. Lammiiwwan Oromoo baayyeen waraana koloneeyfataa fi qubattootaan ajjeefaman; kaan beelaa fi dhukkuba daddabraa sirni gita bittaa Nafxanyaa baballisaniin dhuman. Gariin ammoo gabrummaan gurguraman. Kanneen lubbuun biyyatti hafanis Sirna gabbaarii gabrummaan gurguramuun irra hin wayyine jalatti kufanii gadadoo hammaataa keessatti kufanii turan. BOQONNAA LAMA QALLOO FI ONA ISAA

Seenaa Qalloo Qalloo eenyu? Qalloo ilmaan shanan Bareentooo Oromoo dhale keessaa isa tokko. Dhalootaaniis hangafni Bareentoo dhale Xumuggaa Bareentooo hogguu tahu, Qalloo Bareentooo Karrayyuu fi Murawwatti aanee dhalootaan afraffaadha. Umriidhaanis waggaa 499 akka tureefii qaroominaan waggaa kumkudhan dura 10,000 doonii addunyaarra daldalaaf deemuun akka qabuufi daldala keessaatti qaroo namaa akka ta’eetu himama. Dooniin isaa hanga ammaatti hambaan isii BARBARATTI argamti. Quxusuun Bareentooo ammoo Humbbannaa Bareentooo hogguu tahu, Qalloo Humbannaaf kan harma dhiise akka tahe manguddoonni seenaa fi hayyoonni Oromoo ni ibsan. Hidda Dhaloota Qalloo Qalloo Bareentooo ilmaan 4 dhale. Isaaniis hangafa irraa egalee hanga quxusuutti akka armaan gadii kanatti ibsama. Baabbile Oborraa Dagaafi Ala

Ilmaan Afran Qalloo sadarkaa gosaa hanga Jilbaa fi Ibiddaatti kan jiran caasaan armaan gadii kun kan ibsu.

Ona Afran Qalloo Ilmaan Qalloo afranuu Ona mataa mataa isaanii qabu. Onni Afran Qallootiis karra shan (5) qaba. Isaaniis: Karra Makkalaa Karra Erer Karra Millee Karra Hormaataa Karra Marraati Ilmaan Afran Qalloo Ona mataa isaanii keessatti teessuma lafaatiin umamaan warra badhaadhanii dha. Kuniis Ona Baabbilee, Ona Oborraa, Ona Dagaa fi Ona Alaa jechuun beekkaman. Ona Baabbillee Onni Baabbilee Holallaa lafa Qalloo Hundannee gara Bahaa irraa kaasee Erariin Fiqiin gara somaaleetti lixa Qaccee Babbilee Gosti qaccee Baabbilee Hawwiyyaan ilmaa hangafa Baabbilee tahuu isaatu himama. Haa ta’uu malee waggaa dheeraa dura magalaa Moqaadishoo irra akka jirachaa ture ni beekkama. Sooreessi Jaarraa Abbaa Gadaa hoggaa dubbatu kitabonni seenaa Afran Qalloo dubbatu gurguddaan warra 	Ingiliziin barraa’ee Moqaadiishootti akka argamu dubataa ture. Akasumaas kitaabonni seenaa Oromoo dubbatu Suudaan Kaartuumitti akka argamu dubbataa ture.

Haa ta’uu malee dubbiftee yadannoollee irraa qabatte bahuu sitti hin dhiisan. Yeroo seentuu fi baatuus sakatta’amtee baata jedhee dubbatee ture. Akka sooreessi qabsoo Oromoo kun dubbatutti Hawwiyyaan Somaalee keessatti iddoo guddaa qabdi. Ilmaan Baabbilee tahuus if beekani kan jedhutu himama. Hawwiyyaan ilmaan Baabbilee tahuu Afran Qallo dhiichisa kessatti akkas jedhan. Hoodho boo        fidiyaaboo Hawwiyyan ergaan Azaal kutee dhaamsii hin gallee (*2) Way Nooleen kiyya jettii Mettaan falmee Way Jarsoon kiyya jettii Mettaan falmee Way Nuunnus kiyya jettii Mettaan falmee Way Diiramuus kiyya jettii Mettaan falmee Way Oborraan kiyya jettii Mettaan falmee Didi rorroo hayya   jedhanii fixan Gaaffii fi deebisaadhan haala kanaan dhiichisaa turan. kaan keenya jedhanii Mettaan immoo falmaa ture, Mettaan wanni falmeef Hawwiyyaan eega keenya tahee maaliif ilmaan Afran Qalloo dhawa? Maaalif lafa Afran Qalloo weeraraan saama osoo keenya tahee Afran Qallo qe’ee fi qabeenya isaa irraa buqqisee hin weeraru je’eeti falma. Kanafuu Hawwiyyaan gara caayaa abbaa isaatti deebi’ee abbaa isaa dhiifama gaafachuu qaba kan jedhuun waan Afran Qalloo miidhu keessaa harka fudhaachuu qaba jenna.

Ona Oborraa Onni Oborraa Qalloo;- Hadas Baroodaa irraa kaasee gara Dhihaatiin hanga Bikkeetti kan dhaabbatu hoggaa tahu Gaaleeytiin Laga Jarjartuutiin karaa Bahaatiin Qarsatti dhaabbata. Ona Dagaa Onni Dagaa Qalloo;- Kibba Hundannee irraa ka’ee gara Dhihaatiin Awwadaay gara aspaaltii moggaa tokko qabatee Dhangaggoon Dirree Dhawaa Ererii hanga Jibutiitti gara Bahaatiin Baabbile fana Daakataan Karra Marraatiin jijjigaan Diida waale qabatee hargeessatti fulla’a. Qaccee Dagaa Gurguraa Afran Qalloo keessaa sababa adda addaatiin maqaaleen gosa tokko tokko akka jijjiiraman seenaan ni mul’isa. Fakkeenyaaf gosoota maqaan jijjiiraman keessaa tokko Gurguraadha. Gurguraan Jaarraa 15ffaa keesssa maqaan isii jijjiiramuutu himama. Gurguraan Jaarraa kana dura maqaa ittiin wamamaa turte akka qabdu seenaan ni dubbata. Maqaan gurguraa jedhu kun kan dhufe bara 1450ffaa keessa ture. Maqaan kunis kan daldalan wal qabatu irraa hoggaa ta’uu qaccee Afran Qalloo keessaa gurgurtaa fi bittaan kan dura eegalee gosa Gurguratii Gurgura jechuun “MERCHANDISE”  jechuu dha. Jaarraa 16ffaa dura gosa Somaalee Dir jedhamtuun ilmaan Afran Qalloo osoo hin weeraramin dura Jaarraa 14ffaa keessaa lafa Ona Dagaa taate naannoo Dirree Dhawaa keessa akka turan seenaan ni dubbata. Gurguraan qaccee Dagaa ilmaan Noolee akka tahan ragaalee heedduutu jira. Gurguraan magaalaa bittaa fi gurgurtaa Dirree Dhawaa keessatti kan uumte hoggaa tahu Buna, Ilkee Arbaa, Kalloo beeyladaa, Harre didoo, Libaanataa fi k.k.f biyya alaatti daldalaan beekkamti. kana irraa ka’uun maqaan Gurguraa jedhamu kun moggaafamee fi achumaan itti maxxanee hafe kan jedhuutu himama. Kana malees dhiibbaa warra Seem irraa dandamachuuf (hafuudhaaf) gara Somaaleetti gadii faca’anii akka turaniitu dubbatama. Waaniin argee fi Afoolaan dhagahe irraa akkan hubadhetti Gurguraan ilmaan gudeeda Afran Qallooti. Waggaa dheeraa dura yeroo seenaa Akaakilee ofii Sabaa fi Lammii ofii barreeysanii kaayyachuun hin jirre san keessatti Afran Qalloo maqaa Abbaa, Akaakoo,Abaaboo, Akaakilee jiraachisuuf hortee isaanii dhufaa dabraa keessatti akka hin banneef deddeebisanii wahiin moggaasaa dhufan. Kun ammoo seenaa fi Iccitii cimaa fi ballaa qaba. Gurguraan maqaan isaa inni jalqabaa Guuraa - Luuccoo - Dagaa - Muchaa walee - Baabboo - Muchaa - Noolee - Dagaa - Qalloo - Bareentoo - Oromooti ( Hiikaan Ilmaan Luuccoo Guuraa dha jechuu dha). Qabsaa'aan Gameeysi Oromoo Barsiisaan Qabsoo fi Seenaa kan turan Nadhii Gammadaa bara 1983 akkas "Gurguraan Ilmaan Afran Qalloo Qaccee Dagaa gudeeda Ilmaan Muchaa Nooleeti" jedhan. Hawwiyyaa dabalatee sababa baballifannaa lafaatiif bahuudhaan wal qabatee, gariin roorroo gara garaa keessatti Soomaalummaa himachuudhaan dogoggora Seenaa lubbuun jiraachuuf jecha dhaloota baayyee dabarsuu keessatti uumameen yeroo tokko tokko gara Oromoo tahuun, yeroo taan gara Soomalee wajjiin Oromoo dhawaa turuun ni beekkama. Haa tahuu malee, Qabsoo Oromoon Bilisummaaf godhaa ture keessatti qabsaa'ota hangafoo tahan baayyeetu jira. Fkn Wallisaan Hangafni beekkamaan fi jaalatamaan ilma Afran Qalloo Artisti Shantam Shubbisaa of duuba deebinee mee Seenaa isaa haa ilaallu. Shantam Shubbisaan nama umrii isaa guutu hamma Arraatti Qabsoo Oromoo keessatti dabarsaa jiruu dha. Shantam Shubbisaan namoota Bu'uureessitoota Hawwisoo Afran Qalloo ta'an keessaa isa tokkoo fi Qabsoo Oromoo keessatti Nama qooda Leencaa qabuu ture. Walleelee Shantam keessaa yoon isin yaadachiise akka jedha.

"Awwaalamnee dhumne jiruun Nuti Sabni balla'aan duratti Saba yartuu cunqursituu harkatti     Osoo Afaan qabnuu biraa ugguramnee      Afaan biraa barachuuf dirqamnee       Afaan ofii dubbachuuf meeqatu qalamee      Meeqaatu fannifamee Akka siin jedhu Abbiyyoon Abbiyyoon Aabboon duulaa dannabaa Akka siin jettu Ayyiyyoon Ayyiyyoon dubree naasabaa

Loli gurbee Loli intaloo

Lolli cubbuu haqumaan kufaa Dhugumaan kufaa" Maal kana qofaa  "Saba ballaa yaa Abbaa biyyaa Yaa Abbaa biyyaa Waa hundi qabsoon dhufaa ×2 Didi Roorroo gita yartuu Sabni ballaan fe'amuun gadaa" Nama qabsoo Bilisummaaf godhamaa ture keessatti dorgomaa hin qabne. Duuba qabsaawaan kun Gurguraa dha. Gurguraan Oromoo miti Ilma barcumaati yoo jedhan Oromoon hoo maal jetti? Kanaafuu, Afran Qalloo Hayyuu isaanii kanaaf Doktoorummaa/kabajaa isaan maltu badhaasuuf haala mijjeeysuu qaban. Seenaa Afran Qalloo keessatti ilmaan    Ona Alaa Onni Alaa Qalloo;-Kaaba Dhihaa  Ona Dagaatiin aspaaltii walqixa qabatee hanga Dhangaggoon Harallatti dhabbata.  Harallaan ol garagalee Watariin Gaara Mullataa fulla’uun Ona Anniyyaatti dhaabbata.  Gara Bahaatiin Hundannee  Bahaa qabatee Laga Erer gubbaan Ibroo Mussaatiin Miidhagaa Lolaatiin  Gobelletti fulla’a.

BOQONNAA SADI QABSOO AFRAN QALLOO FI GITA BITTOOTAA BIYYA ALAATII FI BIYYA KEESSAA Weerara Biyyoota Dhihaatii fi Afran Qalloo. Shira Waraanni Ingiliz Afran Qallo Irratti Raawwate. Afran Qalloo qabachuuf karoora lafa kaayyate hojii irra oolchuuf bara 1880 keessa meeshaa lolaa ammayyaa baayyinaan hidhachiisee tooftaa lolaa waraana Ingiliziin leenjisee gosoota Somaalee keessaa warra shanyii isaani seemitti galu kan akka gosa Ogaadeen ofii isaatiif magaalaa Moqaadishoo maadheeffattee qaccee ilmaan Afran Qalloo kumaatamaan kan ficcisiise Inglizi. Ajajoonni fi waraanni Ingiliz magaalaan lammada inni maandheeffate Zeeylaa hoggaa tahu, waraana Misraa fi Turkiitiin waliigalanii duula lafoota Afran Qalloorratti gaggeeffamu qajeelfamni waraana Ingilizii kan buufata waraana Ingilizii Zeeylaa jiru irraa akka kennamaafii ture seenaan ni mul’isa. Waraana isaanii walitti dabalanii leenjisuudhan weerara bal’aa ilmaan Afran Qalloo irratti gaggeessuuf jalqaba toftaan inni baafate, gosa Somaalee Ogaadeen leenjii waraanummaa gahaa keenneefii roga hundaan Afran Qalloo irratti lola bane. Eegasii ammoo karaa isaan irra deeman irraa maqanii kaartaa isaan baasaniifiin karaa biraatiin naannawanii addatti waraanni Misraa fi Turkii lola irratti banee injifachuuf tarsiimoo lafa kaayanitti fayyadamaa turan. Waraannii Afran Qalloo garuu, waraana Somaalee Ogadeeniin irratti baname injifachuudhaan waraana Somaalee yeroo san biyyoota Misraa fi Turkii dura dhufee lola irratti banee ija dhiiraa agarsiisee ture. Garii isaanii harkaan qaqqabanii meeshaa waraanaa irraa hiikkatanii achi buutee godhanii turan. Warrii lubbuun dheessanii bahaniis Zeeylatti ajajoota waraanaa Ingiliziitti dhaqanii hammeenya waraana Afran Qalloo eega itti himaniin booda keessumattuu cibirroonni fardaan lolu waraanni Afran Qalloo iyyansa sagalee bineensoota gara garaatiin waraana itti dhaqan dhamaasanii osoo rasaasni dhuka’ee sagaleen qawwee hin dhagayamiin akkuma itti achi qabaniin duruun bira dhaqanii Habaleedhaan mataa muruu, kan biraa ammoo xiyya goobootiin idduudhaan ajjeesutti dandeettiin waraanni kun qabu baayyee rakkisaa akka tahee fi waraana laafoo dhiisii xayyaarrilleen akka hin dandeenye odeessa gahaa kennaniifii turan. Aangawoonni waraana Ingilizii kana booda aangawoota waraana Misraa yaamanii marii gaggeeessan irratti waraana Afran Qalloo jedhamu kanarratti lola gara garaa gaggeessaa turtan. Lafa kanaas irra baayyee isii daggala isiitiin walqabatee isiniitu nurra keessa beeka. Kanaafuu waraanni keessan waraana keenyaa fi Turkii wajjiin qindoomina uumee yeroo weerara banu waraanni keessan keenya dursee weerara banuu qaba kan jedhurratti waliigalanii turan. Duubaan ammoo goblaa waraana Afran Qalloo cabsee karaa banameen waraanni keenya seenee akka toohatuu fi injifannoon keenya haala kanaan mirkanaawa kan jedhurratti marihatanii haariyatti tarsiimoo baafatanii waraana Misraa of dura gara lafoota Afran Qallootti as ergan. Waraanni Misraa kan dhufees, aangawoota isaanii wajjiin asumatti cilee bishaan buute tahee hafuu isaanii kan dhagaye aangawoonni waraana Ingilizii marii kophaa isaanii gaggeeffatan irratti Magaalaa Harar seennee qorannaa gahaa yoo gaggeessine malee, ormi kun hin dandayaman jechuun wal marihatan. Waraanni Misraa namni 800 dhaqanii daggala sanitti hafanii jiran. Oduun nu geesse kun waa toltuu miti. kanaan booda carraan nuti qabnu tokkoo; Ummata kana gosaan adda baasuu, lama; gosa Somaalee Ogaadeeniin weerara bal’aa irratti banuu. Kana biratti humnoota biraa cimsinee isaan kana keessatti gargaaruun alatti hireen nuti qabnu hin jirtu. Ummata kana xayyaaraan dhawuun iccitiin teenya ifa taateeti xaaliyaaniin walitti nu buusa kan jedhu irratti waliigalan. Haala kanaan haarayatti waraanni Ingiliz yeroo waraana Misraa fi Turkiitiin walitti laaqamee weerara kana gaggeessan Misraa fi Turki malee, maqaan waraana ingilizii hin yaamamu. Kun ammoo iccitii ture. Haala kanaan duula bal’aa gaggeessaa turanii waan ijibbaataniif amantaa babal’isaa qabachuuf ammaas tarsiimoo haaraya lafa kaayatan. Yaanni haarayatti amantaan walmakanii waraanni lafa kaayatan kun Ingilizoota biratti ilaalcha gaarii fi deeggarsa bal’aa tahe akka qaban iccitiidhaan barreessanii dhoksaan erganiifii adda bahan. Haalli kuniis bubbulee, aangawoota biyya sadeenii waliin yeroo walgahii dhoksaan bara 1885 tti biyya Misraatti gaggeessan kan isaan hin baafne tahuu mirkaneessanii turan. Walgahii marii kanarratti waldiddaan isaan jiddutti umamee ture dhimmoota anaatu qabata jedhurratti Misra waraana baayyee akka itti dhabde lafa keessee osoo hirmaata lafaa irratti waliif hin galin adda bahan. Garuu, kanaas tahee saniis waraanni Afran Qalloo waraana qindaawaa biyyoota dhihaa kana dura dhaabbatee ofirraa dhoorkeeti ture. Haa ta’uu malee, waraanni Afran Qalloo waggaa 37’f kophaa isaa gargaarsa dhabee duula humnoota garagaraatiin irratti godhamaa ture irraa hafuura waan hin fudhatiniif waraana haarayatti gubba irraa kaasee itti gadi deemaa jiru kana dura dhaabbachuu keessatti rakkoo isaan mudachuu danda’uuf qondaaloonni waraana Murti Guutootiin walitti dhufanii erga mariyataniin booda ajajaa waraana Murti Guutoo  Bakar Waaree wajjin murtii irra gahan kana qabatee Abbaa Duulaa bira gessee haala jiru dhageessise. Abbaan Duulaatiis Abbaa Gadaa Afran Qallootiin gahe. Abbaan Gadaatiis Gumii Caffee Gadaa Raabaa Doorii walitti qabee, haala waraana Afran Qalloo mari’atanii murtiin isaan irra gahan, deeggarsi biyyoota alaa irraa akka isaan barbaachisu irratti walii galanii bara 1885 tti hayyoonni gameeyyii  Afran Qalloo fi Torban Anniyyaa irraa walitti filamanii Zeeylatti kan argaman waraana Ingiliziitti dhaqan. Aangawoota warra Ingilizitti dhaqanii yeroo deeggarsa meeshaa waraanaa gaafatan deebiin isaanii akkaas kan jedhu ture “Nutuu dhimmuma kanaaf jennee haala itti isin gargaaruun danda’amu mijjeessuuf jennee gara magaalaa gudditti teeysanii magaalaa Harar dhufuuf qophiirra waan jirruuf achitti mijjeessinee isiniif kenninaa baga nagayaan dhuftanii beena nagayaan galaa achumatti nu eegaa” kan jedhuun ofirraa gaggeessan. Haa ta’uu malee, Afran Qalloo waraana isaatiin baayyee sodaatamaa ture. Garuu, Ummata naasuuu namaa hin qabne kan sanyii warra Seem tahan kan akka gosa Somaalee Ogaadeen keessaa gosa Dir lafa Afran Qalloo bal’inaan qabsiisuudhaan dhimma mataa isaanii guuttachuurratti fulleeffatan. Toofta dheeda beeyladaa fi bishaaniitiin akka Somaaleen qabattu gochuuf itti fayyadaman. Dheeda beeyladaa fi bishaan dhugaatii lafa Afran Qalloo tana somalee fi Afran Qalloo walqixatti akka itti fayyadaman gochuuf itti fayyadama dheeda beeyladaa fi bishaan dhugaatii kana waliigaltee gara garaa gochuurratti marihataa turan. Marii kana booda waliigalteen kun aangawoota warra Ingiliziin Afran Qallootif dhiyaatee akka mallatteesan gafataman. Hayyooni Afran Qalloo mari’atanii marii kanarattiis gameeyyiin Afran Qalloo keessaa kan akka Shaxaa (Hussen) akkii je’en Somaaleen ollaa fi obboleeyyaan keenyaa qabeenya walii wajjiin ittii fayyadamuun wanuma jiru. Dheeda beeyladaatii fi bishaan dhugaatii namni isaan dhoorke hin jiru. Nuti garuu mallattoo hegeeree ilmaan keenyaa lafa isanii irraa buqqaaftu hin mallatteessinu. Yoo kanuma ta’e nutii ifiifuu waliif gallaa isin nu jidduu bahaa kan je’u deebiin laatameefii aangawonni warra Ingilizii deebisaa kanatti dallananii deebi’an. Haaluma kana irraa ka’uun dallansuu kanaan waliigaltee Afran Qalloo mallatteesuu dide san osoo jarri Habashaa dhufanii lafa Afran Qalloo hin qabatin mootii Habashaa Minilik bira geeffatanii mallatteesisiifatan. Waliigalteen Afran Qalloo keessatti didame san mata-duree dheedaa fi bishaan lafa Ummata Afran Qalloo kana keessa jiran Somaalee fi Afran Qalloo wal-qixatti itti fayyadamu qaban kan je’utti jijjiiranii waliigaltuma kana bifa jijjiiraa Minilikii kaasee hanga Haylasillaaseetti mootummoota dabraniin walii mallatteessaa turan. Haala kanaan Somaaleen duula baballifannaa lafa Afran Qalloo irratti gaggeessaa turaniis ofirraa facciisaa turuu malee takkaa harka maratanii ta’anii hin beekan. Caba Afran Qalloo boodaas bara 1887-1897 keessumattuu Lola Calii Calanqoo boodaas Afran Qalloo lola gurguddaa gaggeessaa tureen waan itti rakkisaa turaniif warannii Ingiliz sababa biyya tasgabbeessuu je’uun ilmaan Afran Qalloo gara jabinaan ficcisiisaa turan. Eega Minilik cabsee Oromiyaa qabate boodallee waraanni Ingiliz Tulluu Inxooxxoo gubbaa qubatee achi irraa bobba’uudhaan maqaa biyya tasgabbeessuu je’u qofaan duula jihaa hundaan Oromoo irratti bananii toftaan isaan itti fayyadaman. Labsii yaroo muddamaa Manguddoo araaraa kamtu dhageeytii qabaan Ummata dura dhaabuudhaan ture. Toftaa aangawoota waraana Ingiliziin jalqabame kun labsii biyya tasgabbeessuu je’uun walqabatee gara ilmaan Afran Qalloottii gad bu’aanii ilmaan Afran Qalloo gosaan, jilbaan, ibiddaa fi manaan adda baasanii walirratti dulchisuudhaan jidduu kanaan qabeenyaa fi lafa isaanii saammachaa turan. Weerara Lola Qindaawaa Arabootaa fi Amiirootaan Afran Qalloo Irratti Gageeffame Qacceen Afran Qalloo hundeeffama magaalaa Hundannee duraas achi irratti uumamanii irratti dhalatanii kan qabaachaa turanii fi arraas kan irratti jiraachaa jiran ta’uun wal-nama hin falmisiisu. Abbaan lafoota kanaa ilmaan Afran Qalloo akka ta’e beekkamaadha. Maqaan lafee lafa magaaloota sanii Haragaya, Dakkar, Hundannee, Biyyoo Awwaallee, Dirree Xayyaaraa fi kkf waamuun gayaadha. Jaarraa 13ffaa duraa fi jaarruma kana keessa ilmaan Afran Qalloo lola gurguddaa saamtoota lafa Afran Qalloo kan tahan ilmaan warra seem kan tahe mootummoota warra dhihaa kan akka Misraa fi Turkii waliin hidhata qabanii wajjiin godha turan. Lolli kun gargaarsa warra dhihaa kanaan waraana isaanii dabalatee warra Ifaatii fi Amiirotaan qindaawe kan ilmaan Afran Qalloo irratti banamee ture. Qacceen Afran Qalloo kan yeroo san lola kana keessatti hirmaachaa turan ilmaan Dagaatii fi ilmaan Alaa yoo tahan keessaahuu ilmaan Dagaa lola kana irratti kan gootummaan beekkaman qaccee Nooleetii fi jaarsooti. Lolli kun amantaan walqabatee waggaa dheeraaf waan deemaa tureef ammaas qacceen Alaa fi Oborraa ilmaan Dagaatii wajjiin gamtaan bara 1415tti ilmaan Afran Qallootii fi Ifaat jiddutti naannoo Dirree Dhawaa bakka Laga Gooroo jedhamtutti gaggeefamee irratti sabboonummaa ajaa’ibsiisaa ta’een waliif dirmachuudhaan ilmaan Afran Qalloo diina isaani irratti tarkaanfii irra deebii hin qabne irratti fudhatanii turan. Dhugaan jiru kun kitaaba Afaan Arabaatiin barreeyfame FATUL HABASHAA je’amu gubbaa osoo jiruu dhugaa san jijjiiranii kitaaba kana irraa haala isaaniif mijjaaween hiikanii dhara dhugaa irraa fagaate dhiyeesanis gaafa dhugaan jiru kun ifatti bahee abbaa dhugaa qabuuf qara’amuutu dhufuuf jira. Dhugaa rabbii yoodubbanne akka kitaaba kana irratti barreefamee arkamuu fi akka manguddoota keenya irraa afoolaan himamutti lafoonni kun lafoota ilmaan Afran Qalloo Bareentooo yoo hin taane iddooleen lolli itti gaggeefamaa turee maqaaleen lafoota sanii kan akka Laga Gooroo, Dirree Dhawaa, Dirree Goflee, Dirree Xayyaaraa, Haragayaa, Dakkar, Biyyoo Awwaallee, Jaladeeysa, Cinaaqsan, Jijjigaa, Iggu, Hargeessa keessaa Garba Harree, Gaalkaayyoo, Dhagaa Booraa fi kkf eessaa dhufan? Haa ta’uutii ilmaan Afran Qalloo qorannoo bal’aa tahe lafoota kana irratti gaggeesu qaba. Warra qindoominaan loloota gurguddaa walirraa cinna hin qabnee Afran Qalloo irratti godhaa ture keessaa Amiir Nuur Ibin Mujaahid, Fugug (Harargee) Lafa ilmaan Afran Qalloo qabachuuf akkaataa itti yaadee tarsimoo baafatee dhufe san osoo hin taane waan ofirraa hin eeginii fi hiyyaadiniitu isa mudate. Bara 1551-1567 warri dhihaa kan akka Turkii, Misraa fi Ingiliz waliin qindaawanii meeshaa lolaa ammayyaa hanga funyaanitti hidhatanii naannoo Fugug lafa Afran Qalloo fi Affaar too’achuuf je’ee lola qindaawaa Afran Qalloo irratti bane. Loltonni Afran Qalloo akkaan ciccimoo tahan waraana Murtii Guutoo keessaa cibirraa fardaan lolaniin wal afaan mudatee naannoo Laga Mojootti loltoota fardaatiin garmalee dhawamanii loltoonni Afran Qallo raaree malkaa Mojoo keessa olii-gad ari’anii waraana isaa cabsanii garii harkaan qaqqaban. Amiir Nur mataa isaatiis booji’anii malkaa mojootti ajjeesanii achumatti awwaalan. Yaroo ammaa kanatti ilmaan Afran Qalloo naannoo sanii qubbii gubbatti jaaranii qubbii Amir Nur je’anii akka waan gabricha rabbii kan naannoo san qanna’uu achii dhaqee achitti du’ee awwaalamee godhanii seenaa hin jirre maxxansaniifii lafa Oromoo uumamaan badhaatee duraanuu burqaa bishaanii qabdu Amiir Nuuraatuu eeboo isaatiin diree nuuf baase kan jedhuun namicha biyyoota dhihaatiin gargaaramee ilmaan Afran Qalloo fi naannoo saanii fixee lafa isaanii qabachuuf dhufee waraanni Afran Qalloo fi Humbannaa kan lakkoofsa hin qabne fixee maayyiirratti loltuun fardaa cibirraan Afran Qalloo galaafatee ajjeefte ammallee warrii naannoo sanii qubbii isaa ziyaaraa jiran. Seenaa isaa osoo beekanii hin ziyaaran ture. Seenaaleen dhugaa dhokotee seenaalee sobaatiin ilmaan Afran Qalloo sobuuf Magaalaa Hundannee keessatti hayyoonni gara garaa qindeeffamanii seenaalee kijibaa tuullatanii taa’an. Ilmaan Afran Qalloo hadraalee adda addaa akka ziyaaran godhaa daangaa hin taane irratti wal-ficcisiisaa turan. Bara 1577tti Mahammad Jasaa loltoota biyyoota dhihaatiin gargaaramee waraana Afran Qalloo cabsee lafa Afran Qalloo qabaachuuf lola gaggeeffame keessatti qacceen Afran Qalloo kaabaan ilmaan Dagaa, Bahaan ilmaan Baabbilee, Dhihaan ilmaan Alaa fi Oborraa fi kibbaan ilmaan Anniyyaa Hunbannaa tahuun kallattii afraniinuu itti marsanii duula cimaa irratti gaggeessuun Amiir Mahammad Jasaatiifi waraanni isaa naasuu haleellaa isaan mudateen Magaalaa Hundannee keessattuu of amaanuu waan dadhabeef gara Affaar yookaan Hawsaatti dheeysee hanga bara 1647ti jiraate. Yaroo kana keessatti ilmaan Afran Qalloo bulchiinsa cimaa Sirna Raabaa Doorii tiin bulaa jiraachuu isaanii seenaaleen gara garaa ragaa ni baha. Ilmaan Afran Qalloo, ilmaan Humbannaa fi ilmaan Murawwaa waggaa dheeraadhaaf kan roorriffamaa turaniif balbala diinagdee sochii gurguddaa biyya kanaa irraa qooda hiree lafaatiin miraazaan waan mudataniif qofa akka ta’e mallattoo kan mul’isan motummoonni dhufaa dabraan yaroo tokko tokkoo ofii isaatiin humna ittisaatiin jidduu galee Ummata fakkaatee nama isaaf yaadu fakkeessee weerara babal’aa irratti gaggeessuun lafa isaanii irraa buqqaase kan biraa fidee qubsiisuu yeroo kaan ammoo walitti naqee jidduu bahuun ofii isaatiifuu rakkoo daangaa jiddutti habaqaalee irratti akka walgatan taasisee madditti bahee waldiddaan gosoota kanaa lafa dheedaattii fi bishaaniitti kan jedhuun dirmachuun akka hin dhufneef taasisuun olola bal’aa irratti hafarsuudha. Keessumattuu miidhaan hamaan ilmaan Afran Qallootii fi ilmaan Humbannaa irrattii baayyatuun kan irraa maddu lafti ilmaan Bareentooo lamaan kanaa diinoota hidhatee qindaaween weeraramee osoo saamamaa jirtu ilmaan Oromoo fi Bareentoootis inni kaan lafoonni saamamaa jiru kun kan kootii je’ee dhimmameefi dirmatee hin beeku. Ilmaan Oromoo waliitumsu dhabuun sababoota adaa-addaa kan armaan olitti kaayaman kana irraa kan maddeedha. Kanaafu ilmaan Afran Qalloo dirmachuu birraa egachu dhisee tokkummaa isaa irrattii fulleefachudhaan eega utubamee booda Diinagdee isaatti fayyadamuuf Lafootaa fi magaalotaa irraa saamaman deeffachuuf karaa barbaachisaa ta’e hundaan qabsaa’uutuu irraa eegama.

Lola Iftuhaa

Iftuhaan lafa ilmaan Afran Qalloo magaalaa guddittii Afran Qalloo tan Baha Oromiyaatti arkamtu  Dirree Dhawaa irraa kilomeetira 55 fagaatee arkamtu magaala biyyoo Adaree irraa  kilomeetira 12 irratti arkamti. Ji’a Fulbanaa keessa gaafa guyyaa 25, bara 1875tti Iftuhaa bakka jedhamtu kanatti lola akkaan naasisaa ta’e irratti waraanni Misraa kan Ra’uuf Phashaa kan komaandar Hassan Usmaaniin duurfamu zeeylaa irraa ka’ee yaroo magaala biyyoo Adaree Harar dhuunfachuuf deemu mormiin hangas mara ulfaatu isaan kan mudatu hin seene. Lola dinqisiisaa fi ajaa’ibsiisaa tahe kan Iftuhaa irratti gaggeeyfame kana booda akka daldalaan yaroo san Magaala Harar keessa jiraataa ture kan warra Awrooppaa tahe tokko kan maqaa isaa ALFRED BRADLIY jedhamu tokko akka barreesseetti loltoonni warra Misraa lola Afran Qalloo waliin godhaa turan yaroo ibsu loltoonni warra Misrootaa magaala Harar seenuun “Akka nama laga naachaan marfamee qaxxaamuruti” jeechuun haala yaroo sanii ibse. Iftuhaa irratti lola godhameen waraanni Misraa yaroo magaalatti dhihaatan waraanni Afran Qalloo murni fardaan lolu gootoonni akkaan beekkaman ta’e tokko dura bahee Iftuhaa irratti qabee bakakkaa itti buusee gatuudhaan afanfaajeessee dhumaatii san irraa kan dandamatees naasuudhaan kara Gaara Haakimiin magaalaa seenuu barbaadanillee osoo hin milkaa’in laga naachaan marfamee keessatti kufanii akkamaletti naachaan liqimfamanii du’aan adabaman je’e ibsee jira. Orfoo Jiloo Bikkoo faan waraana Misrootaa kan Ra’uuf Paashaatiin durfamu akka baala mukkaatti hurgufanii injifannoodhaan yaroo magaalaa seenan ummanni Afran Qalloo kan hawwiidhaan isaan eegaa ture ililbee fi dhiichisaan akka qeebalan barrun ALFRED malees seenaa biraa keessattiis dubbatamee jira. Loloota duraa kan akka Igguu, Cinaaksan, Dirree Goflee lafa Noolee keessatti keessattuu iddoo kanatti ilmaan qaccee Dagaa kan tahan nama 5000 ol akka fixe seenaan irra deddeebi’ee ni dubbata. Lolli guddaan Dirree Gofleerratti godhame kun kan duguuggaa shanyii irratti fuulleeffate hoggaa ta’u ilmaan Dagaa dirree sanirratti dhuman warri gargaarsa ilmaan Dagaatiif dhufan hoggaa dhaqan lafee nama kum shanii olii kan dhume lafee callaa malee waan dhabeef deebi’ee dirree sanirrati goflee malee hin agarre waan jedhaniif maqaan Dirree Goflee jedhamu kan jedhuutu himamaa ture. Haa ta’u malee gootoonni ilmaan Dagaa garmalee waraanni isaanii kan dhume gubbaan tarkaanfachaa humna waraana Misraa gobboo keessaa bahuu hin dandeenye keessa galchanii maalumaaf fitti dhunaan dhama’anii karaa debi’uun dabee lubbuu bakkaan dhabuudhaan ummanni Afran Qalloo ji’a afraniitiin ittii buqqa’e achi buuteen isaanii dhabamuutuu dubbatama. Akkasuma lola Gaara Mul’ataa bakka Cirracha je’amuttiis waraanni Murti Guutoo gumaacha guddaa kan qabu yoo ta’u xiyyaa fi Eeboo akkasuma habaleedhaan lola baha biiftuu irraa eegalame hanga golgola aduutti godhameen dhumaatii waraana Misraa irra geeysiseen garmalee kan dhume irraa kan hafe magaala seenuuf miilaan osoo ori’uu cibirraan fardaan kan lolu dura bahee karatti hanbisuudhaan achumatti akka fixan seenaan ragaa baha. Ajajoonni waraanaa lola yaroo sanii kan turan Orfoo JIloo Biikkoo ajajaa walii galaa Baallaa Buuba’aa Abbaa Duulaa Caammaanuur hayyuu Abbaa seeraa Shaxaa (Husseen) qindeessaa waraana yaroo sanii akka tahan seenaan ni dubbata.

Lola Calii Calanqoo

Weerara Minilik II

Seenaa Itoophiyaa isa dhugaa jiru yoo dubbanne hawaasa addunyaa keessumattuu Afrikaanootni baayyeen ogeessa gahaa hin qaban. Waa’ee Itoophiyaa ilaaluu irratti ibsi dippiloomaasii fi namoota alagaa kan biraaf kennamaa ture seenaa dharaa sobarratti qindeessuu dhan biyyattiin Itoophiyaa jedhamtu tun waggaa 3000 dura qabdee, akka biyyaatti walabummaa qabaachaa turte kan jedhuu dha. Dhugaan jiru garuu, biyti Itoophiyaa jedhamtu haala amma mullatu kanaan waggaa 3000’f hin turre. Itoophiyaan seenaa keessatti beekkamtuu lafti warra kuush impaayeera Itoophiyaa warraa wajjiin tokkoo miti. Impaayeerri Itoophiyaa dhuma Jaarraa 19ffaa irraa qabee hanga arra jirru kanatti Itoophiyaa Minilik lammaffaa, Hayilasillaasee fi Mallas Zeenawiitu jechuutu danda’a. Hundinuu Ummata Oromoo fi sabaa fi sablammoota biroo irratti gadi qabaa hacuuccaa siyaasaa raawwachuu fi dhiittaa mirga dhala namaatiin beekkaman. Seenaa Itoophiyaa keessatti sirni dimookraasii fi wal qixxummaan xalayaa irratti barreeffamuu fi haala namaa jecha kanarraa miidhamee tuqame tokkootti haasawaa oluu malee, takkaa hojjatee hin beeku. Seenaan impaayeraatti seenaa lolaa, beelaa, Ummata lafa isaa irraa buqqisuu, baqachiisuu, gidirsuu, Ummata hidhaan anfariirsuu, mirga umamaan qabu sarbuu fi aadaan dimokraasii dhabamuun beekkaman. Itoophiyaan amma jirtu Sirna impaayeraatiin micciireen yookiis hundeen siyaasaa impaayerattiin biyya Habashaa Abisiniyaa jedhamtudha. Impaayeera Itoophiyaa haaraya kan mootii sirna gita bittaa Nafxanyaa Minilik kan jedhamuu dha. Minilik dhuma Jaarraa 19ffaa yeroo warri Awurooppaa biyyoota Afrikaa qircatan biyya Oromoo fi ummattoota kibbaa weeraree qabate, gaafa kanarraa jalqabee hanga bara 1991 impaayeratti bulchaa kan turee dha. Gartuu Tigroota Wayyaanee waggaa 27’f keessattuu ummattoota Oromoo gocha suukanneessaa duuchatti dhimmuufi barreessuuf nama dhibu irratti hojjataa tureera. Ummata Oromoo impaayeratti keessaa dhibbatti harka shantamii ol tahu waggaa dheeraaf yeroo hunda aangoo siyaasa irraa dhiibamee moggaa jiraachaa turan. Gita bittoota Habashaa yeroo barbaadan nuti gurraacha Afrikaatii miti jedhanii enyummaa isaanii ni haalan. Fudhatama argachuudhaaf jecha maqaa Itoophiyaa jedhamu kana macaafa qulqulluu keessa jiru saamanii kan ofii taasifatan. Haa ta’uu malee, maqaan Itoophiyaa jedhamu waan addaa osoo hin taane, jecha afaan warra Giriik “AI THIOPS” jedhu irraa kan dhufe lafa Ummata fuulli isaa gubataa jechuu dha. Barreessitoota Giriik warra akka HERODOTUS fi PLINY faatu Ummata gurraacha biyya Misraa fi kanaa gadii kan takkaa arganii hin beeyne yeroo duraatiif wayta arkan “AI THIOPS” jedhanii moggaasan maqichi kan inni akeeku lafa ummattoota kuush kaaba Bahaa Afrikaatti maqaa biyyaa yookiin mootummaatti beekkamee hin turre. Minilik gargaarsa meeshaa lolaa fi gorsa waraana warra Awrooppaatti gargaaramee Oromoo fi ummattoota kaan cabsuu danda’e. Minilik hammeenya dorgomaa hin qabnee fi Ummata isa tokkoo kan biraa dura dhaabuu dhan ajjeechaa suukaneessa tahe irratti raawwachaati impaayeera kana ijaarrate. Fakkeenyaaf Ummata Oromoo jimlaan fixuu dhan lakkoofsi isaa miliyoona 10 irraa miliyoona 5 ttin gadi buuse. Akkasumaas barri mootummaa Minilik bara Ummata inni koloneeyfatee gabrummatti gurguruun bal’inaan deemaa tureedha. Sirna Gita bittoota Habashaa Ummata Oromoo humnaan cabsan tooftaa imaammata ajjeechaa jimlaa fi gara jabinaan fixuudhaan jiilchee qabachuurratti kan fuulleeffateedha. Kaayyoo akaakoon isaa qabaachaa ture sheenaa Oromiyaa osoo hin qabatin dhaammatee du’e qabatee kan guddate Minilik  meeshaa waraanaa ammayyaa 1868 irraa kaasee Awrooppaa irra tuulamaafii dhufeen waraana Awrooppaatin waraana baayyinaan leenjifatee, bara 1870 moota jalqabee Oromoota Walloo irraa kaasee weerara bal’aa irratti bane. Haala suukanneessaan fixee Oromoo cabsaa dhufee bara 1886 Oromoota Arsii koottaaa ni araaramnaa jedhanii yaamanii Ummata baayyinaan walitti qabameef 12,000 ol tahan dubartii harma mirgaa muree dhiiraas harka mirgaa ciree mormarratti rarraaseefii Minilikiif akka jilbaan deemanii sujudaniif taasisuudhaan bira dabranii lafa Ituu cabsanii seenuudhaan Magaalaa Galamsoo maandheeyfatanii waraanni achirraa bobba’uun Oromoota Ituu baayyee galaafataa turan. Haa ta’uu malee, lola achii keessatti godhama tureen naannoo Mi’eessootti gootichi Ituu kan akka Yaayyaa Alii Siree kanniisaan itti duulee facaasullee garuu, waraanni sirna Nafxanyaa itti yaadanii gooticha Mucee Ahmed Mucee qabuudhaan morma gad lafatti awwaalan. Mucee Ahmed Mucee kan jedhamu kun erga mormaa gadiin lafatti awwaalameen booda ajajaa waraana Nafxanyaa kana Waldagabree abbaa sheyxaan yaamee akkas jedheen. ”Waldagabree wahiin siif himaa natti gadi godhu jedheen. Yeroo Waldagabreen waan gaarii naaf himuu deema jedhee itti gadi godhatu gurra Waldagabree hangush godhee huddutti irraa muree akkuma hancufaatti fuula isaa irratti tufeefii Waldagabreenis haala suukanneessa taheen Mucee Ahmed Mucee ajjeese”. Waldagabreen gurra kana dhoysuuf jecha gulula fakkeessee bututtuu takka matatti maratee yeroo Lola Calanqo irratti banuuf dhufe, kan arge warri Afran Qalloo itti darashuudhaan akkas jechee itti darashe. ‘’Waldagabreen Amaara Kan mataa bututtuudhaa Amaaraan gofta jenne Shakaraata lubbuu dhaa” Akkana jedhaniii itti darashaa ergaa afoola kana keessaan dabarfataa turan. Waraanni Sirna Nafxanyaa kun haaluma kanaan ilmaan Murawwaa Ituu cabsanii dhufuun kaarra Afran Qalloo cabsanii seenuudhaan Mudhii Ulee naannoo Dadar Ona Oborraa maandheeyfatee, achirraa ji’a 6’f qorannaa gochuudhaan gootummaa waraana Murti Guutoo kan dhageettiidhaan quufe waraanni Minilik meeshaa lolaa hanga madaafaatti kuufatee Afran Qalloo weeraruuf qophii xumurate. Haa ta’u garuu, waraanni Afran Qalloo Murtii Guutoon lola humnoota gara garaatii wajjiin waan godhaa tureef, osoo hafuura hin fudhatin waraana isaa kan meeshaa lolaa hamma funyaaniitti hidhate kana dura akka dhaabbachuu hin dandeenye tahuu kan hubate waraanni Minilik Ona Oborraa cabsee:- Namoota karaa beeku jajjaboo ofitti qabuu Aangwoota sooreeyyii Gadaa Afran Qalloo turan addan baafachuu warra ilmaan Afran Qalloo hin tahin walitti qabee leenjifachuu Foollee fi Qeerroo dhageeytii qaban ajjeesuudhaan biraa of jalatti jaaruu karaa dirmachuun ilmaan Qallootiif dhufuu ni malu. Hunda cufachuudhan eega xumureen booda waraana maqaa tokkummaa immiyyee Minilikiin deemu kana dura akka hin dhaabbanne manguddoota dhageettii qaban Abbootii Amantaa dabalatee waraana Murti Guutootti erguudhaan waraanni Minilik kun kanuma ilmaan Oromootiin hogganamu. Keessumattuu kan akka Goobanaa Daaceetiin kan duurfamu tahuun itti himamee waraanni maqaan isaa Murti Guutoo jedhamee beekkamu humna waraanaa Minilik kana duraan dhaabbatu waan hin qabneef dhufee akka waraana kanatti harka kannatee humna waraana Minilik kanatti dabalamee akka jiraatu kan jedhuun manguddummaa itti erganii turan. Garuu hin milkoofne. Lola kana irratti warra gargarsaaf karaa Bahaatiin dhufu Ejarsa Ruufaa iddoo jedhamtu irratti muruu. Karaa Dhihaatiin kan gargarsaaf dhufaa ture ji’a 6 keessatti ofii gadi dabarsee xumuruudhaan guyyaa lolli silaa boru eegalamu akkaataa walitti dhaammataniin ajajaa Qeerroo Afran Qalloo kan ture kan Tulluu Qeerroo irratti ajajaa kan ture Alii Galmoo halkan irraa toora sa’aa 4 baduun isaa akka dhagayameen, gootichi Bakar Waaree “Ali hoo ni badee?” akkuma jedhetti naasuudhan karaa inni waraanaNnafxanyaa kana fidee dhufuunii malu laaluu keessatti yaadaan rakkatee yaroo muraasaaf qalbiin kute jedhama. Lolli meesha maleeyyii ilmaan Afran Qallootii fi waraana sirna Nafxanyaa kan meeshaa ammayyaa hidhate jiddutti eeggamaa turees qaqallatee muddee 19/1887 banamee guyyaa 17 keessatti hammaachaa dhufuudhan Ammajjii 6 bara 1887 Ali Galmoon waraana Nafxanyaa qaawa Harawootiin marfachiisee Tulluu Qumbii duubaan itti fidee ilmaan Afran Qalloo 120,000 murruq goosise. Dhiigni guyyaa sanii sagalee dhaggeessisuudhan akka galaanatti koriin inni kor jedhurraa maqaan lafa sanii Korrobbo yookiin KORRIFTUU jedhamtee moggaafamte. Minilik kan Galma Abbaa Muudaa Afran Qalloo Tulluu Qumbii keessatti dhokatee taaboota irratti osoo hin rafin guyyaa 3 sujuudee hanga waraanni isaa moo’atuu taa’aa ture jedhama. Seenaa tulluu tanaa gara boodatti itti deebina. Mootiin Sirna Nafxanyaa kan Afran Qallo jiilchee bulchuu barbaadu Minilik tarsiimoo ilmaan Afran Qalloo balleessuuf baafate jimlaan fixuu ture. Waraanni Nafxanyaa ilmaan Afran Qalloo qe’ee isaatti fixanii qabeenya isaa saamanii lafa isaarraa buqqaasanii warra kibbaa fidanii qubsiisaa kan hafaniis gabra isaaniif tahanii akka jiraatan taasisuu ture. Ilmaan Afran Qalloo kan yeroo caphiinsaaa lolarratti dhume caalaa kan eega caphe booda fixaa turaniitu dachaa dhaan caala ture. Keessumattu Afran Qalloo cabsuuf tooftaan itti fayyadaman ilmaan Afran Qalloo of dura buusuudhaan lafoota ijoo tahan qabachaa ture. Haaluma kanaan Oromoota biraatis yaroo cabsan fakkeenyaaf Fiit-awraarii Habta Gorgis Abbaa Diinagdee (Abbaa Malaa) Minilik ofitti aansee wanti isa filateef sababni isaa guddaan gara jabinaan ilmaan Oromoo fixuu dha. Yaroo lola Xaaliyaan san waan argeef sabboonummaa akka inni hin qabne hubatee waan tureef ofitti aansee filate. Akka seenaan gariin dubbatutti Minilik yaamee akkas jedheen. “Habtee Abbaa Malaa jedhee yaamee waan hunda caalchiseen si jaalladha. kanaafiin lubbuu kootillee hunda caalaa si biratti amana. Mee gaaffii takkaan si gaafadhaa naaf deebiftaa?” jedhee gaafate, Innis “Yaa goftaa koo tole yoon danda’e siifin deebisa” jedheen. “Addunyaa tanarraa waaniin ani jibbu ni beeytaa?” Jedhee gaafate. Habta Goorgis Abbaa Diinagdeetiis “Yaa goftaa koo waa hin beeku” jedhee deebiseef. “Hubadhu wantiin ani jibbu sabboonummaa dha. Fuula duraas biyya Itoophiyaa ani uume kana keessatti aangoo argachuuf sabboonaa tahuu hin qabdu. Garuu, fakkeessaa tahuu qabda” jedhee gorfate. Habta Goorgisiis gorsa isaa kana itti hojjachaa ture. Gocha badaa ummattota irratti hojjataa ture keessaatti Minilik nama dorgomaa hin qabne ta’u ragaaleen baayyeen waa’ee isaa ibsanii jiran Seenaa Gootota Murti-Guutoo Siirna Gadaa Raabaa-Doorii Afran Qalloo keessatti warraani Murti Guutoo waraana leenjii bara saniitiif gayyaa qabuu ture. Waraanii Murti Guuto ciibiiraallee fardaan loluu deendeeytii add-addaa qabu fi humna furgaatuulee sadarkaalee eeggatee kan haala maqaa ammaan tanaattii kaaraatee jedhamun beekkamu qabaachuutu himama. Meeshaan lolaa isaan itti beekkamanis Xiyyaa, Habalee, Qottoo, Ablee gaggabaabdu, Wacaafaa fi meeshaa fufaanii namaan iddaniin kan deeggarame ture. Kana malees meeshaa lolaa ammayyaa yeroo waraana dhihaa of irraa qoratu irraa hiikkachaa ture. Leenjii meeshaa kanaatiif irrina qabaatullee, hamma tokko kan qabu tahuutu himama. Waraanni Murti Guutoo lafoota daangaa isaa eeggachuuf dandeettii yeroo sanii keessatti boonsaa akka tahe seenaan raga baha. Waraanni kun siyaasa waraanummaa fi naamusa waraanaa cimaa taheen kan ijaaramee fi humna ittisa biyyaa tahee dha. Ajajaan waraana Murti Guutoo gootichi bakar waaree kan dhalate, Ona Dagaa jaarsoo bakka laga mixee jedhamtutti dhalate. Bakar Waaree gumii Bultumaa kan Raabaa Doorii Bultuma kan addeellee madheeffatee fugug bulchu keessatti qondaala guddaa birmajjii yeroo sanii kan tureedha. Keessumattuu dhaddacha mooraa fugug kan teessuma mam-bultii gurguddoo sadeen ilmaan dagaa;- Noolee, Jaarsoo, Huumee fi kudha lamaan ilmaan Ala;- Nuunnu, Diiramu, Goolo, Buubbu, Ere, Kako, Arrojji, Guutayyu, Meettaa, Abbayyi, Galaan fi Abbaadho keessatti haala sochii siyaasaa fi hawaasummaarratti adda durummadhaan murtii fi hoggansa gayaa kenna ture. Gootichi kun seenaa qabsoo Afran Qalloo keessatti hojiilee bu’aa qaban hedduudhan yaadatama. Ilmaan Afran Qalloo Daga, Oborraa, Baabbile, Ala akkasumaas ilmaan Anniyyaa sadeen sadachaatuutii fi afran kodheelitti torbaniin waliif galanii waraana nafxanyaa gubbaarraa gadi deemu of irra ittisuuf falmii godhamurratti hogganaan waraanaa Murti Guutoo eenyu akka tahu eega mari’ataniin booda kan waraana kana hogganu gooticha bakar waaree akka tahuu filatan. Mariin kun akka dhumeen ergaan miila qallaa abbaa Gadaa yeroo sanii Wadaay Galmoo kormoosoo irraa moraa fugugitti isaan gahe booda ture. Marii kanarratti sooreyyiin beekkamoon qaccee isaanii bakka bu’anii kan argaman hoggaa tahu isaanis Anniyya irra Hargaaya, Afran Qalloo irraa Wadaay Galmoo Kormoosoo, Orfoo Katabee, Wadaay Dugaatii fi Mareenyi hoggaa tahan kana keessaahis Haragayaa fi Wadaay Galmoo Amiir Abdullaahitti dhaqanii waraana nafxanyootaa kan gara keenyatti gadi gulufaa jiru kana akkaata itti dura dhaabbatan irratti mari’atan. Marii kana irrattiis waraanni Minilik kan Waldagabreen durfamu Ona Afraan Qallootii fi Ona Humbannaa qabachuuf miilli duraa dhufee Ona Oborraa keessaa naannoo dadar mudhii ulee akka qubatanii jiran amiirtichatti himanii haallii namtichi Minilik jedhamu kun deemuuf ammoo Ona Afran Qallootii fi Anniyya qofa gabbarsiisuu qofatti kan hin ollee fi booddee isaafiis akka taa’aaniif itti himan. Amiirtichiis duubaree maal haa goonu? Jedheen. Wadaay Galmootis akkas jedheen “ijoon dubbii nuti siin mari’achuuf dhufne gamtaadhaan waraana kana irraa of baraaruun barbaachisaadha kanaafuu haala walii gala waraana Murti Guutoo atummaan akka hoggantu carraa isiniif kanninee marii kanaaf gara kee dhufne” jedheen. Amiir Abdullahi ammoo haala hoggansa waligala waraana Murti Guutootiif filamuu isaa kana tole jedhee hin fudhanne. Sababni isaatis waggaa dheeraaf waliigaltee Afran Qalloo malee, amiiroonni harari walfiluu fi bakka buusuun akka hin danda’amne beekkamaa ture. Garuu bara 1885 tti waliigaltee Afran Qalloo malee, aangawoonni Ingiliz lafa Afran Qalloo qabachuu fi isaaniif baballifannaa lafaa mijjeessuuf yeroo abbaa isaa kaasanii isa bakka buusanii irratti waan walii galaniifi. Lafa Afran Qallootii fi Humbannaatis Minilik qabsiisuuf haalli mijja’eefi waan dhumateef warra Misraatii fi Ingilizii wajjiin Minilik qeebaluu fi dhooysaan akka deeggaru walii mallatteessanii abbaa isaa kan deeggarsa Afran Qallo qabu kaasanii waan isa bakka buusaniifi. Amirtichi lola kana irratti dhoksaadhaan yoo hirmaate malee, dirree bahee waraana Murti Guuto Hogganuuf qophii akka hin qabne ibseefi gaggeesse. Gameeyyiin amiirtichatti ergamaniis eegaasii as deebi’anii duraanuu waan filameef haala waliigalaa waraana Murti Guutoo akka hogganu Bakar Waaree godhamee, qophiin waraanaatiis xumuramee sochiin gara tulluu bagaatti imaluun jalqabame. Waraanni nafxanyootaatiis kan Waldagabree abbaa sheeyxaaniin durfamu mudhii ulee irratti qophii xumuratee gara tulluu balaw, tulluu eeyduu fi gara tulluu walaarra qubachuuf sochiin jalqabamee qophii lolaatiis xumurame. “Ajaa’iba lola guyyaa salaasaa Fideeti nutti roobsee rasaasa Yaa kan guyyaa san nubaase Arraas sumaatu nu baasaa” Kadhaa gaafa misra rasaasa itti roobse rabbi kadhatan yaadatanii arraas manguddoon lola guyyaa kamisaa kanarraa rabbitti magantaa seenaa turan. Ammajjii 6 bara 1887 guyyaan kun kamisa ture. Waraanni Murti Guutoo waraana nafxanyaa ofirraa deebisuuf barii biiftuun yeroo jalaan diimattu diiramaan calii calanqootti afaan bahan. Ajajni Bakar Waaree ilmaan Afran Qallootti kenne maraataa, gawwaa, dubartii arra dhalte, jaarsa dulloomee deemuu hin dandeenyee malee, hundi akka dhufan waan ajajamaniif ilmaan Afran Qalloo kan harka qullaa dhufaniitu irraa guddaa dha jedhameti himama. Haa ta’uu garuu, akkuma dhufaniin gama waraanni diinaa jirutti qajeelan. Yeroo san waraanni nafxanyaa madaafa itti haruu jalqabe. Dawoo toolfatee halaalaa waan itti haraa tureef waraanni Murti Guutoo iddoo irraa itti haramaa jiru dhabee afanfaajahullee kan kufee ciisu gubbaan utaalaa itti ori’aa turan. Lakkuma yeroon deemtuun lolli imalmaanaa hammaachaa dhufee waraanni diinaa murni biraa kan riphisee turees amma qawweedhaan Murti Guutoo lafatti haruu jalqabe. Rasaasa akka hancabbiitti itti roobaa jiru gubbaan sagaleen madaafaa iyyeensa sagalee akka bakakkaatiin sagalee rasaasaa liqimse aara baarudaatiin aduun rabbii tun dukkanooytee waraanni lachuu machaawee ijaan wal dhabee qaamaan wal seenuutu himama. Yeroo kana Minilik iddoo amma qullubbii jedhamtu bakka bataskaanni itti ijaarame, Odaa Qumbii jalatti lolli kun waan isa yaachiseef ija guduunfatee taaboota guyyaa sanii irratti gadi goombifamee guyyaa sadi osoo hin rafin taaboota sanitti waywaachaa ture. Maqaan taaboota kanaatiis ‘Gabreelii’ moggaafate. Gootoonni waraana Murti Guutoos mi’a ibidda tufu madaafa kana callisiisuuf yeroo eeboo fi gaachanaan itti ori’an waraanni diinaa daranuu ciciibsuu jalqabe. Isaaniis reefka gootootaa gubbaan ori’aa dhaqanii kan madaafa dhawu haqanqaalanii mataa isaa irraa muranii Murti Guutoo walakkatti gadi darbaa turan. Kaan ammoo mi’a ibidda tufu madaafa san carqaan afaan isaa cuqqaalanii lammada ‘DIM’ nutti jettee beekkadhu jedhanii akeekkachiisuutu himama. Waraanni madaafa sanii fi warra qawwee harkaa qabu jalatti siquu dadhabees, amma siquu jalqaban. Lakkuma aduun deemtuu fi jala bu’aa deemaniin lolliniis finiinaa dhufee waraana diinaa ofdura deemuu waakkatan. Guyyaa kana waraanni Murti Guutoo waan jeeynummaan taate waraana nafxanyaa guyyaa itti agarsiisee dha. Lola xiixee hafarsaa ajaa’ibaa keessa jiru kanatti cibirraan fardaa sagalee bineensotaa gara garaatiin iyyaa dhufee goflaa lamaan diinaa jiha lamaan cabsee itti seenuu dhan waraana diinaa xiyyaan lafatti haruu jalqaban. Karaa lamaan baname kanaan seenuu dhan waraana diinaa bakka lamatti gargar muree baareysee karaa silaa itti dheeysaniiniis itti cufee lubbuu itti rakkise. Yeroo muraasa keessatti bucbuccee itti darbanii waraana diinaa rooraasanii gariin qawwee darbee karaa dheeysee ittiin lubbuu isaa baasu dhabee babattisaa ture. Gootoonni guluffii fardaatiin dhufan kun waraana diinaa kan dawoo toolfatee Afran Qallo sosso’uu kutan sossoosee bakka gadi lakkisiise. Bakka isaan gadi lakkisan san gootoonni Murtii Guutoo akka qabatan taasise. Ajajjuun waraanaa fardaa kanaatis gootittii Raadoo Kinnoo hoggaa taatu farda isii kan maqaan isaa sardaa (saffisaa) jedhamee beekkamuun keessa guluftee ililchaa geeyraraa haarayatti hamilee Murti Guutoo cimsitee akka ofdura malee of duuba hin yaadanne taasifte. Seenaan gootittii tanaati fi dubartii Afran Qalloo tan biraa kan of danda’e waan taheef itti dachaana. Gootoonni Afran Qalloo haala kanaan osoo diina wajjiin kokkee qabanii harkaa wal qabanii qilleensii qallaan tokko oduu Qalloo takka fidee loosee gurra waraana hanga tokkoo buuse. Yeroo mormi mataan dhaabbachuu dadhabe kana keessatti oduun dhufte tun waraana keessa facaate. Oduun tuniis duubbeen waraana Murti Guutoo marfamee iddoon hospitaalaa kan yeroo san madoo itti wallaannatan goda gindaatiis qabamtee madoon achitti gadi guuramaa turte hangi tokko dhumuufi humniti eegumsaaf achitti ramadamaniis qabamanii harka diinaa galuu tan ibsitu turte. Yeroo kana gaa! Gocha kana kan hojjatee, ganticha Alii Galmoo tahuu kan hubate gootichii bakar waaree ajaja deebii hin qabne hoggantoota waraana isaatiif kan kennan ajajni kuniis waraanni Murti Guutoo gootota lafaa fi lammii isaatiif du’ee seenaa olkaayyatee qallaba godhachuu bare malee, waraana lammii isaa ganee lafa isaa diina dhaalchisee seenaa fokkottu ol kaayyachuu baree miti. Kanaafu Walbiraa hin dheeysinu! Abadan bakka tokkotti dhumuu qabna! Seenaa bareedaas ol kaayyachuu qabna! Yaa gootoota koo waan Ali hojjate kanaaf jettanii of dura malee of duuba hin laalinaa kan jedhu ajaja oowwaa itti dabarse. Ali Galmo kan guyyaa lolli eegalamu dura tulluu qeerroo ija hula cilaaloo jirtu irratti eegumsaaf ramadamee halkan achirraa badee isaanitti laaqametti fayyadamuu dhaan Ali Galmoo waraana diinaa fuudhee dura bu’uudhan magaalaa qullubbii duubaan handaqa keessaan duusee qaxxaamuranii gooroo xuulloo olqaqqabatanii tulluurratti bahanii akka waraana Murti Guutoo ofii gaditti laalanii fixuun isaaniif salphatutti haala mijjeesseefi bakka qabsiise. Raaree fuula isaanii dura jirtu guutee kan taa’uu waraana Murtii Guutoo duubbee isaaniitiin of jalatti akka arkatan taasisee itti naanneessee akka guututti tohataman godheera. Kanamalees iddoo midhaan waraana itti kuufamees qabamee too’achuudhaan waraanni diinaa gooroo xuulloo gubbatti haarayatti madafa dhandhaaratee itti xiichuu jalqabe. Murti Guutoos meeshaa gurguddaa duubaan dhufee itti xiixuu jalqabe kana osoo iddoo irraa itti dhukaawu addaan hin baafatin jidduu kanatti qarqabamee akka baala mukaatti harca’ee afame. Lola kanaratti baayyinni ilman Afran Qalloo kan murruq ta’e yeroo dubbatamu kana barruu kitaaba tokko tokkorratti arkamu fi dhumaati Afran Qalloo nama kuma soddomii shan [35000]tu dhume kan jadhu manguddoon Afran Qalloo hin fudhattu. Baayyinni ilman Afran Qalloo gaafa san kan dhume namoota kuma dhibba tokko fi kuma diiddami [120000] ol tu dhume jedhaniiti hadheeyfatani dubbatan hogganonni waraana kanaatiis Bakar Waare Katabee Wadaay Waare Watar Galmo Saaddiiqoo tiifi Raadoo Kinno ti ture Garuu Bakar Waare yeroo lolli goolabamuuf dhihaate hogganoota ol-aano tahan wajjiin wal biraa hin dheeysinu waan jedheenii tureef haada itti achi darbe addaan dheereysinee miilli Keenya walitti hidhamu qaba jedheen. Eegas booda miila tokko tokko haadaan of hidhanii waraana dura bu’ani diinatti qacelan. Lollinis Eegas booda daranuu oowwee yeroo waraanni Murti Guutoo biraa dhuman akka tasaa tahee gotichi Bakar Waaree miilli isaa kan irraa cite osoo of hin arkin hanga lolli goolabamuuf gahutti lolaa akka tureetuu himama. Miilli isa kan cite kun akkamittiifii eessatti akka irraa cite wanni beekkamu tokkoleen waan hin jirreef achi buuteen isaa dhabame. Kanaaf gaafa sanirraa kaasee ilman Afran Qalloo waan tasa badee hin mul’anne tokkoon achi buutee miila Bakar Waaree ti tahe jedhani dubbatan. Haawwan Afran Qalloo heellee keessatti akkas jedhani faarsan Bada Bakar Waare yaabaheeysa namaa Way osoo haatee sideesse marra lama Goottichi biraa tokkoos kan gocha Ali Galmootti garaan gubate Ali eenyu akka tahe qoradhaa kan jadhuuf walalon gaaffi kaayee akkas jedhe Gaaleeytii karaan daddabaa Gaalee hirna karaan dabaa Goobanan umamaanuu dabaa Ali hoo sa maliif jala dabaa? Jadhe Hargaayaa mullataatiis jala darbatee akkas jedhe Mullata keessaan olee Nadeen hidhaa wallaalee Lola guyyaa arraa bakkumaan ooleen wallaalee. Jadhe walaleeyse. Goolabama lolakanaa booda bakka itti dhuman sanirraa dhiigni isaanii kan akka galaanaatti laga isaa gadiitti korrisu kan arke Ali Galmo arrumaan waan fokkottuu dalage! akkamumaan taha? Je’ee baaragee osoo hin rafin akkasitti bulee hoggaa ifaafii dukkanti addaan deebitu tulluu bagaa iddoo gootoonni akka biyyetti itti afame san dhaqee Wadaay isaani barbaada keessa fifiigee gootootaa bineensi itti bulee qaamni isaa nyaadhamee cinaan hafe hunda gara gaggalchee keessa barbaadaa ture. Goottichi Waday Galmoo osoo lubbuun isaa hin bahin halkan guutuu dheeyfa bineensaa, wareegamtoota keessa oliifii gadi shorroqaa buulee kan ijji lachu hin jirre kana gootoota walakkaa isaa munyuuqqatu halaalatti arke. Itti dhaqee yeroo lama yaame; yaabada Wadaay Keenya, yaabada Wadaay Keenya way ani waacabee jedhee harka mataarra kaayyatee, sagalee Alii dhagahee gootichiniis k.k.k….. jedhee koflee akkas jedhee walaleeyse. Qeerroon mataa tuutaa Hin jarjartuu suutaa Yaa nafxanyaa garaa iitaa Nukeessa hin deemtuu atiis abaduu numa duta Je’ee yeroo inni walaleeysu Aliis akkas je’een, ta’aa nigabbarraa jedhetiin isin dadhabee kunoo dhumtaniimii je’een gootichiniis sakaaraatan osoo dhidhiitatuu sagalee laaftuu takkaan BA BA BA BA BAGA DHUMNE je’e akkuma seeqetti hafe. Kanaaf maqaan kitaabaa kanaatiis baga dhumneen moggafame. Alii Galmootiis Wadaay bira gadi taa’ee booyee imimmaan dharaa dhedheera ifirraa gadi roobse. Ali wanni booyeefis isaaf oso hin taanee jechoota sammuu isaa keessaa hin baane kan gooticha afaanii bahe saniifii jedhamee dubbatama. Alii Galmootis warra fagoorraa dirmachuu dhufan hanga tokko yaammatee akkas jedheen anaafii namoota hanga tokko kan madoo fuudhe watariitti kuteen malee kunoo Afran Qallo akkanatti dhuman jechaati agarsisaa yaaboo boru seenaatuu nagaafataa hoggantootaa kana qofa naawajjiin keessaa guuraa jedhee nama soddomi shan [35] keessaa guuraanii iddoo hospitaala yeroo sanii goda gindaa keessatti naqanii dhagaa itti cufani awwaalaman. Goolabama lola kanaa boodallee ilmaan Afran Qallo kan lola sanirraa hafan akkas jedhanii walaleeysan. Gaafattii lolaa qawwee san kuusaan sahe Aara qawwee sanii hurree duumeessaan sahee Bada yaa Afran Qallo wajjuma gallaan sahe Kaanis akkas jedhe Abbootii teenya fixan kunoo laal arrii wan gaara ciisaa Ayyolii tenya fixan kunoo laal kulkultaa wan gaara ciisaa qeerroo tenya fixan kunoo laal filaa wan gaara ciisaa qarree tenya fixan kunoo laal nannoo wan gaara ciisaa tana cufaan arkaa tana cufaan dhagayaa dhiigaatuu garaa naciisaa yoomiin rafee gacciisaa Ilmaan AfranQallo waan gaafa lola Calii Calanqoo gotichii Bakar Waree jedhee sanin yeroo bishingaa tuman gaaffii fi deebisaa walii kenna bishingaan tuman Gaafattii lolaa way Bakar maal je’ee Way Bakar maal je’ee Way gargar hin bahinaa je’ee Way tokkuma tahaa je’ee Akkas ja’anii tokkumman Afran Qalloof barbaachisaa akka tahee ibsachaa turan. Eegaa caban boOdaas hir’ina isaanii dhiichisa kessaati akkas jedhanii ibsaan Anaatu gudii tiyya dhiisee Guudii biyyaatiis si garsiisee Jibbii roorroo buli qeerroo Jedhee qeyroon wan mudate sanirraa baratee rorroo jibbe ofirraa dhorkee akka jiraatu dhichisaan ibsate. ilmaan Afran Qalloo tatee dabarte fi waan keeysa jiru akkasumaas waan fuula dura dhufu waan barreeysee kaayachuu hin beeyneef  aadaa isaa keeysati iddoolee gara garaa kan akkaa bishingaa tumaa, dhiichisaa, heellee, mirgaa, geyrara, dadaysaa, tumaa mooyyee, shagooyye, darashii fi k.k.f irra geeysee kaayuudhaan dhaloota irra dhalootatti dabarsaa ture. Fakkeenyaaf yeroo Xaaliyaaniin weeraramnu yaadannoo taankiin dhawamee san tumaa bishingaa irra kaayee akkas jedhe Gaafaa taankii jalaa ol yaasanii jalaa ol yasaanii gudii garee guyyaa sanii guyya sanii(*3) Jedhanii bishingaan tumaa turan taankiin konkolaatuu fi ibiddaa afaaniin tufu waan guyyaa san isaan godhe ibsachuu isaaniitiin yeroo xayyaarrii xaaliyaan dhufee dhahuus bishingaa tumaa irraa geysee akkas jedhee xayyaaraatu dhufee dirree tam qubsiisanii way dirree tam qubsasanii (*2) way rooma qubsiisanii… Jedhanii wal jalaa fuudhaa gaaffii fi debii walii kennuudhan bishingaa tumaa turaan kaan dirree tam qubsiisa yeroo jedhuu kaan ammoo yoo fedhe Roomatti deebisee qubsiisa malee lafaa tenyaa irra numaa hin qubsisnee jedhaanii ibsachaa turan. Lola Calii Calanqoo booda waraanni Minilik eega Afran Qalloo cabse booda tarsimoo baafatanii goosoota Afran Qalloo keessaa lola kana irratti kan akkaan dura dhaabbatan asara isaanii dhabamsiisuu irratii fuulleeffatan keessummattuu ilmaan Dagaa fi Alaa fixuu irratii gadii taa,e. Maqaa fi iddoo dhaloota isaanii calalanii jala ba’uudhaan tarkaanfii gurguddaan waan irratti fudhatani turaniif qaccee isaanii dugugama irraa dandamachiisuuf kaan onoota Afran Qalloo  biraa keessa akka faca’u aanoota ituu fi Oromoota biraa keessa harca’anii  akka jiraataniifii karaa bahaatiin naannoo soomaleetti gadi faca’anii kan jiraataniidha Maliif ilmaan Afraan Qalloo dhuman Afran Qalloo kan dhumeef lafa isaatiif Afran Qalloo kan dhumeef Aadaa isaatif Afran Qalloo kan dhumeef afaan isaatiif Afran Qalloo kan dhumeef dinagdee isaatiif Afran Qalloo kan dhumeef lammi isaatiif Afran Qalloo kan dhumeef Gadaa isaatiif Wantoonni Afran Qalloo dhummef kan armaan olittii barreefamee fi k.k.f niis tokkoon isaa irraa kan irratu tanaan Lafti Oromoo irruu dha Aadaan Oromoo irruu dha Diinagdeen Oromoo irruu dha Afaan Oromoo irruu dha Lammiin Oromoo irruu dha Gadaan Oromoo irruu dha Goocha badaa ummattoota irratti Minilik hojjateef

Gootummaa Gootoottan Afran Qalloo Akka seenaaleen Itoophiyaa keessatti barreeffamaa ture tokko tokko ibsutti weerara biyyoota dhihaatiin biyya kana irratti gaggeeffame Waraanni turki kan Kaadif Usmaa’iliin durfamuu fi waraanni misraa kan Ra’uuf Paashaatiin durfamu naannoo tigraay iddoo gundaa gundiitii jedhamtutti lola godhame irratti Astee Yohannisiin caphanii deebi’uu isaani himaa turan. Astee Yohaannis gootoota Itoophiyaan qabduu keessaa isa tokko yoo tehellee lola qindaawaa biyyoota kanaatiin ilmaan Afran Qalloo irratti waggaa dheeraaf deemaa ture hoo eenyuutuu hima? Waraana biyyoota dhihaatiin kan waxalamaa ture ilmaan Afran Qallooti. Waraanni turkiitii fi waraanni misraa kanRa’uuf Paashaa (Koomaandar Hassan Usmaaniin) durfamu loloota gurgudda lafoota Afran Qallo Iftuhaa, cirracha, Dirree Goflee, Iguu fi Cinaaksan irra tti godhamaa tureen Afran Qalloo gootoota qaqqaalii baayyee dhabde. Haa ta’u malee waraana biyyoota kanaa kan cilee bishaan buute godhee asittii hambise gootoota Afran Qallooti. Waraanni Afran Qalloo cibirraalee fardaan lolan keessa bebbekkamoon cibirraan maqaan isaa Qurxaa diinaa jedhamuun beekkamu kan Roobaa Gobeelleetiin durfamu fi cibirraan Maqaan isaa Sardaa diinaa jedhamuun beekkamu kan nama maqaan isaa Riyaa jedhamuun durfamuu Iftuhaa irratti lola godhameen waranni Turkii osoo hin hafin dhummee waraana misraatiis olii fii gadi guuysanii fixuudhaan hangi hafees osoo dheeffa orihuu naachaan liqinfamanii hafuu isaanii kan arge ragaalee addunyaa keessaa kan yeroo san daldalaaf magaalaa Hundannee taa’a ture kan lammi Awurooppaa namni maqaan isaa ALFREAD BRADLIY jedhamu gootummaa Afran Qalloo yeroo barreessu naannoo Afran Qalloo seenuun akka nama laga naachaan marfame qaxxaamuree seenuutii jedhee seenuun akka hin dandiyamne barressee jiraa barbaadaa dubbisaa Mahaandisoonni lola kanaa gootonni Afran Qalloo Shaxaa (Husseen) Orfoo JIloo Biikkoo Baallaa Buubaa Caammaa Nuur faan lola guddaa cirrachatti godhame keessatti    wareegaman yeroo sanitti cibirroota fardaan lolan jajjaboo kan hogganaa turan gootoota akka Roobaa Gobeelleetii fi Riyaa faadha. Seenaaleen biyaa kanaa kan warra mooheen akka isaanif tolutti barreffamaa tureedha. Warri moohame akkamitti akka moohame barreessuuf mirga qabaachaa hin turre. Haa ta’u malee dhugaan jirtu ni qallatti malee hin citu akkuma jedhamtti, Kaaba Itoophiyaatti warraani weerartota Misraa lola gundaa -gundiitii irratti Aastee Yohaannisiin caphanii deebi’anii nihimanii.Baha Itoophiyaatti kan waraana turkii tii fi misraa tokko osoo hin galin asitti fixee hanbise hoo eenyuutuu cabse jedhanii himan. Lafa Ummata Afran Qalloo seenuun akka nama laga naachaan marfame qaxxaamuuruutii jedhamee gootoonni ALFREDIIN faarfame gootoota Afran Qallooti, Kun akkuma jiruutti tahee  Lola gita bittoota biyya keessaatiin gootoota Afran Qalloo irratti deemaa ture keessaa lola Astee Siisiiniyoos Dirree Dhawaa iddoo laga goorootti godhameen gootoonni Afran Qalloo isaahuu booji’ee akka jiru seenaan ni dubbata. Akkasuma waraana Minilikiin kan bara 1887 caphe gootoonni Afran Qalloo maayyii capha Oromootiif sababa tahee hafee. Lola san keessatti gootichi waraana Murti Guutoo dursaa ture Bakar Waaree Qondaaloota waraana isaa dursaa turan Katbee Wadaay-Waaree Watar, Galmoo Saadiqoo-Raadoo Kinnootii fii Abbaa Gadaa yarro sanni Wadaay Galmoo Kormoosootiin akkas jedhe Bayxu bayxi malee saree ija hin kuulan Wal bira hin dheeysinu Qaamaa qalbiin tokkuma tahaa. Of dura malee of duuba hin laalina Jedheenii lola calii calanqoo irratti lafa isaaniitii fi tokkummaa isaaniitii fi jedhanii osoo wal biraa hin dheeysin akkas jedhan Haqa keenyaaf jennee BAGA DHUMNE jedhanii dabran Caphxi Afran Qalloo capha Oromoo hundaati jedhee kan raage Sheek Abdullaa Mu’uminaatiis waan if dura dhufuu taa’u himee akkas jedhe. Hoggu kuma lama alla magan yeroo inni jedhu Gootichi tokkos Sheeka nifageessite kaa jedheen Sheekninis dhumtaniis yoo baayyattanii irraa haftan malee taatiiree jedheen Hiikkaan jecha kadhataa rabbii kanaatiis Bara 2000 keessa dhiigni keessan qeerroon ni baha lafeen keessan kabajaa arkattee Oromoon caayaa siidaa keessaniintiin mataa ol qabatee boonuuf taa’a. Bara 2000 allamaganii jedhee lafa kaayee jira. Kuno dhagaan diidaa xumura gabrummaa qeeyroon yaroo duraattif darbamu jalqabees guyyaa gaffa eybisaa siidaa murttigutyto kan bakarwaree arttiistii kadiir Martu irrattii egallamee kan raga sheektiicha dhugomsee tau kan mulisedha. Cabee hiin hafnee qabsoo keenyan arra geenyee ilmaan Oromoo masar motumaattii nugalani biyyaa bulchumii gudisu akka deendenyu biyya tenya qofa osohintaane Adunyaa gutu ajaa’ibsifne akka Oromootiis ta’e akka Afran-qallotiis siirna Gadaa deefannee arra ittiin bullee bulchu jalqabne Baga---Baga Dhumnee; Ragaale adunyaa Akka waliigalaatii Minilik diina Oromoo akka addaattii diina Afran Qallooti yeroo jennu akanumatti lafaa kaaneeti miti kitaaba isaa gubbatti mootichi Minilik duula irratti baneen baayyina ummata Oromoo parsantaa 50% irrisee jira kan jedhuun ibse. Bulatovich kan jedhamuu lammii biyya Raashiyaa bara 1990 nama waraana Minilik waliin duule hogga tahu “Ethiopia through Rusian eyes" Maartiin “Deselvak “kan jedhamuu lammiin biyya faransaayii miishinariin kaatoolikii (1900)the Oromoo an ancient  African nation “kitabota jedhamu keessatti baayini Ummata Oromoo yeroo sanii miliyoOna kudhan (10,000000)kan ture weerara Minilikiin gara (5000000)akka gadii debi’ee  dubbata August 18,1895 GC kan maxanfame gaazexan Newyork Time Atse Minilik weerara badaa Ummata Oromoo irratti banen dhiiroota haala suukanneessaa taheen ajjeesee daa’immaniifi dubartotaa gabroomsuudhan fudhachaa akka ture mirkana’ee jira. February 26,1895 GC kan maxanfanee gaazexaan Newyork Time mata duree gara jabeenyummaan Minilik jedhu keessatti tibba kana mootiin Minilik duulaa Ummata Oromoo irratti baneen Oromoota kuma torbatam (70,000) haala suukanneessaa taheen ajjeesee kan maxxanfame kuma kudha shan (15,000) ammoo booji’u isaatin bal’inaan ibsa August 2,1874 GC gaazeexaan Newyork Times mata duree gabroota Abisiiniyaa jedhuun waggatti kuma sadettam (80,000)hanga kuma sagaltamii (90,000) gabrummaadhaan karaa mitsiwwatiin gara biyya alaatti gurguraa ture keessaa heedduun Oromoo ta’uu ibsee daldaltoonni garbaa kan bitan nafxanyoota qofa irraa hogaa tahuu Mootichi Minilik jedhamu gurgutaa garbaa kana irraa qarshii baayyee akka argatu ibsee uummattoonni miliyoOna 1.2 ol tahu mooticha kanaan garba tahuudhan gurguramani jirachuu ibsa. (makuriyaa Bulchaa ) Kana malees ragaalee Finfinne –broad casting intercept irraa Waggaa 151 mootummoota Habashaatiin gabroomne yeroo jennu Teedroosiin wagaa---13 Yohaannisiin waggaa-17 Minilikiin waggaa-25 Iyaasuun rakko keessa osoo jiruu waggaa--3 Zawdituu dhaan waggaa---7 Haylasilaseen waggaa44 Mangistuudhaan waggaa--16 Mallasaadhaan waggaa ---21 Haaylamaariyaamiin waggaa-5 Waliigala umriin gabrummaa 151 Oromoon motumma Habashaatin gabroomte jedhanii ragaalen baayyeen raga baha Kanafuu BAGA DHUMNEE Seenaa baga dhumnee sadarkaa 1ffaa barreessaa fi seeneessaan kitaaba kanaa obbo kadiir Mumee Qaasoo(Fandishee Dagaa ) Galata Warren waan kan barreessuuf na gargaaran hunda galanni isaanii badhaadhin hunda galeessaa tii fi Gadaa afran Qalloo haa ta’u Maddii seenaa BAGA DHUMNEE barsiisaa seena sooreessa Nadhii Gamadaa irra bareyfadhee fi bara 1991 tti nabarsiise irraa Oromoo giraafiiyaa irraa Sooressa Jaafar Alii Afoolaa manguddootaan dabraa turan irraa kan funaaname Seenaalee Afran Qalloo baayyee hafan kitaba baga dhumne sadarkaa 2ffaa keessatti nu eeggadhaa.

Barreessaan Kadiir Muumee Qaasoo Dhaamsa barreessaa Tokkummaa cimaa qabaachuun manaa eegala. Manaa eegaluun burjaaja’uu eenyummaa ofiiti hanbisa. Seenaa aadaa fi duudhaa ofii sirritti madda burqaa latiinsa saba ofii gaafa mataa ofii irraa eegalanii hanga sabaatti beekanii beeksisuu, baranii barsiisuudhaan hubannoo gayaa qabaachuun burjaaja’uu eenyummaa keessaa baanee wal baasuun barbaachisaa dha. Kanaafuu, dhaloota amma jiruu fi fuula dura dhufuuf ka’uumsa madda beekkumsaa akka ta’uufiin kitaaba Jaldii 1ffaa ‘Baga Dhumne’ jadhu kana isiniif gumaachee bitadhaa dubbisaa dhalootaaf fakkii taha. Dagaqalo (talk) 21:39, 27 November 2021 (UTC)

Baga Dhumne
BAGA DHUMNE

AFRAN QALLOO

Barreessaan: Kadiir Muummee Qaasoo

Gulaaltonni:

Mirgi Maxxansaa Eeggamaadha.

Hagayya, 2020 Hara

Qabiyyee

Mata Duree                                                                                                Fuula

Ka’umsa Kitaabaa-I Jibsoo(Glossary)-II Galata --III Seensa --1 BOQONNAA TOKKO Oromoo fi Oromiyaa---11 Seenaa Dhaloota Oromoo--11 Hidda Latinsa Oromoo Kuush--11 Hidda Latinsa Qaccee Ilmaan Oromtichi Dhale12 Hortee Ilmaan Dhiiraa Lamaan Oromtichaa14 Lafa Oromoo fi Oromiyaa22 Haala Qilleensaa fi Teessuma Lafa Oromiyaa---28 Diinagdee Oromiyaa31 Qaroomina Oromoo-34 Sirna Gadaa Oromoo34 Faana Buutuu Kaalaandara Oromoo39 Weeyrara Gita Bittoota Nafxanyaa fi Qabsoo Oromoo---43 BOQONNAA LAMA Qalloo fi Ona Isaa-47 Seenaa Qalloo48 Hidda Latinsa Dhaloota Qalloo---48 Ona Afran Qalloo53

BOQONNAA SADI Qabsoo Afran Qalloo fi Gita Bittootaa Biyya Alaatii fi Biyya Keessaa--57 Weeyrara Biyyoota Dhihaatii fi Afran Qalloo---57 Shira Waraanni Ingiliz Afran Qalloo Irratti Raawwate58 Weeyrara Lola Qindaawaa Arabootaa fi Amiirotaan Afran Qalloo Irratti Gaggeeffame-63 Lola Iftuuhaa--66 Lola Calii Calanqoo Weeyrara Minilik II--69 Seenaa Gootota Murti-Guutoo -75 Gootummaa Gootowwan Afran Qalloo88 Xumura -- -- Manguddoota Odeeffannoo Kennan -- Wabiilee

Kaka’umsa Kitaabaa Kitaaba kana barreessuuf sababoota ta’anii wantoonni na kakaasan keessaa inni ijooniifi inni guddaan akka seenaan dhugaa lata ilmaan Oromoo mul’isuttii Oromoon Booranaa fi Bareentoo ilmaan lama  dhaluu fi Bareentoo Oromootiis ilmaan shan akka dhalee fi isaanis:-XUMMUGGAA, KARRAYYUU, MURAWWAA, QALLO fi HUNBANNA akka ta’an seenaan irra deddebi’e ni mul’isa. Haa ta’uu malee, dhugaan jiru kana ta’ee osoo jiruu hayyoonni seenaa Oromoo barreessanii fi qoratan kan akka Abbaa Gadaa Warqiinaa Abbaa soorii kitaaba Afaan Amaariffaatiin seenaa Oromoo kandhokatee fi Sirna Gadaa je’ee barreesse keessatti “ilmaan Bareento dhale je’ee kan kaaye 1ffaa Wallo, 2ffaa Arsii, 3ffaa Ituu fi 4ffaa Humbannaa” jechuun kaa’e. Kan biraa kan Dr. Gammachu Magarsaa barruunis ta’ee miidiyaan gad-bahee latiinsi ilmaan Oromoo shani jedhe isaanis:-“” 1ffaa Sabboo fi Goonaa, 2ffaa Siikkoo fi Mando 3ffaa  Raayyaa fi  Aseeboo,  4ffaa Maccaa fi Tuulama,  5ffaa Ituu fi Humbannaa Qofa” je’ee kaaye. Qorannoo fi barreefamni isaanii kun, ilmaan Bareento dhale keessaa damee guddaa kan tahe Qalloo Bareentooo Ammachuu dhabuu fi bira taruun isaanii hanqina ta’ee waan natti mul’atee fi hubannoon seenaa Afran Qalloo bal’inaan kaayuun akka irra deebi’anii seenaa Oromoo guutuu barreessuuf ragaa isaanii fi kan waa’ee seenaa Oromootii fi latiinsa ilmaan Oromoo qorachuuf barbaadan hundaaf bu’ura ka’umsaa akka tahufi. Kan biraa Afran Qalloo Seenaa Qabsoo Bilisummaa Oromoo keessattiis Yoo ilaalte akka qabsaa’oonni gariin Ibsanii seeneessuu fi barreessuu mul’isutti haala barbaadan hunda keessatti Dhugaa fi Haqa seenaa Afran Qalloo qabu Haalan keessaa. Abbummaan kalaqa Qubee Afaan Oromoo Kan Sheek Bakrii Saphaloo tahee oso jiruu dhugaan kun halamuu. Qeerroo Ganamaatii fi Dhaaba ABO jalqabaa hundeessuun kan Sooreessa Jaarraa Abbaa Gadaa, Elemoo Qilxuutii fi Waaheellan isaanii ta’ee osoo jiruu, dhugaa kana haluu. Alaabaa ABO kan boce hayyuu Oromoo Sheek Mahammad Umar Qaadii ta’ee osoo jiruu nama biraa itti abboomsuu fi seenaa Gootoowwan Qaqqaalii hedduu warren qabsoo bilisummaa Oromootiif wareegaman bifa quubsaa ta’een kaasuu dhabuu fi kanneen biraatiis dirretti baasee adda durummaan ilmaan Afran Qalloo Eenyu akka ta’an, seenaan isaanii maal akka fakkaachaa ture hubatanii akka hubachiisanii fi obboleewwan keenya ilmaan Oromootuu haqaa fi dhugaa Afran Qalloo qabu beekuudhaan haqa walii akka hin saamne godhuu. Dhumarratti eenyummaan Qalloo maal akka ta’ee fi ilmaan Afran Qalloo seenaa Oromoo keessatti maaliif akka dhumaa turan baratanii warra seenaa isaanii haaluu barbaadu bira dabranii sadarkaa hundattuu   waa’ee Eenyumaa fi seenaa isaanii hubatanii hubachiisun seenaa Oromoo keessatti ilmaan Afran Qalloo Waan dhumaniif akka beekaniifin Kitaaba maqaa “Baga Dhumne” jedhuun barreessuf sababootaa fi dhugaan olitti ibse kanaatuu qalamaa fi waraqaa kiyya akkaan waliin tuqu nakakaase.

Jibsoo/Hiika Jechootaa Waan namaaf akka hiikamu barbaadamu hunda as jala kaahuu

Galata Namootaafi dhaabbata galateeffamuu qabu hunda as jalatti kaahuu

Seensa Ummani Oromoo saba Guddaa Gaanfa Afrikaa irratti angafummaadhaan eeramuu fi gamnummaa, gootummaa, arjummaa, heeraa fi seeraan buluudhaa fi kanneen biraatiis hammachuudhaan beekkamaa akka ta’e seenaan irra deeddeebi’ee ragaa bahuun kan ibsamee beekkamu qofa oso hin tahin, qabatamaanis sadarkaa addunyaatti beekkamtii abbaa Sirna Gadaa ta’uu isaa keennamuufiin beekkamaadha. Horteen ka’umsa ilmaan Oromoo Oromtichi Abbaa Boranaa fi Bareentooo yammuu ta’u ilmaan lamaan kan ja’u irraa lammii kan ja’u kan dhufe akka ta’e seenaan ni hima. Boranni ilmaan kudha tokko dhale. Bareentoo ilmaan shan dhaluun waliigalatti Oromoon saba tokko lammii lamaa fi Gosa kudha jaha kan qabuudha. Isaanis:- Ilmaan Booranaa kan ta’an Wallaggaa, Callabbaa, Goree, Goofaa, Sidaamoo, Arii, Daacee, Naaroobii, Gurraa, Giriiraa, fi Gujii ta’uun bekkaman. Ilmaan Bareentooo immoo Xumuggaa, Karrayyuu, Murawwaa, Qalloo fi Humbanna akka ta’an ragaaleen seenaa irra deddeebi’ee ibsa. Ilmaan shanan Bareentooo keessaa sadi Naannoo Oromiyaa keessaa kutaa Harargeeti jiraatan. Isaaniis:- Murawwaa Bareentooo Godina Harargee Lixaatti kan arkamu yommuu ta’u, Qalloo Bareentoootii fi Humbannaa Bareentooo Godina Harargee Bahaa keessattii argaman. Akka Sirna Gadaatti Ona mataa isaaniitii fi Abbaa Gadaa addaan qabaataniis akka Odaa shanan Oromoottiis isaan sadeen Raabaa Doorii Odaa Bultum jalatti barcuma 29 keessaa mata mataa isaaniitti sagal sagal qabaatanii barcumni 2 kan Qaalluu isaanii ta’uun walii wajjiin akka bulaa turan seenaan ragaa baha. Haa ta’uu malee, hayyoonni seenaa Oromoo heedduun barruu fi kitaabban seenaa Oromoo maxxansanii baasan keessattuu Afran Qalloo seenaa Oromoo keessatti akka waan hin jirree ta’ee kaayamuun dogongora seenaa oso hin taane dogogoora hayyoottan seenaa Oromoo barreessaniin waan uumame fakkaata. Kana kan mul’isu seenaa, Aadaa, Gootummaa, Eenyummaa fi duudhaan ilmaan Afran Qalloo teeysuma lafa isaatiin walqabatee barraa’ee ilmaan Afran Qalloo akka of baran taasisuun hafee seenuma Oromoo keessaahuu matuma-galeen akka of dhabu waan taasiifame fakaata. kana malees Akkaataa Heera barii’aantuu Oromootti akka carraa ta’ee Onni isaa daangaa hulaa daldala wal qunnamttii biyyoota alaa afaan mudachuu isaatiin walqabatee diinagdee oomisha isaa keessaa qooda dhabudhaan hanga ammaatti jiraachuun badiinsa seenaa isaatiin akka wal qabatu taasisee jira. Kanaafuu seenaan Qalloo kan dhugaa maal akka fakkaatu ifatti bahee barreeffamee dhaloota amma jiruuf dhihaatee dhaloota dhufuuf taa’uu qabaachuu fi ilmaan isaatiis eessaa  fi maal akka fakkaatan seenaa Oromoo keessatti iddoon kam akka isaaniin malu waan jedhuun walqabatee dhalootaa fi ilmaan saba Oromoo mara beeksisuun dirqama ta’ee waan mul’ateef kitaabni kun  kan qophaa’ee dhihaateedha.

BOQONNAA TOKKO

Oromoo fi Oromiyaa Seenaa Dhaloota Oromoo Hidda latinsa Oromoo tartiibaan yoo kaayamu akkaataa armaan gadii kanaan taa’a. Oromoon  kan   Xabbooti Xabbo   kan Waaqooti Waaqo  kan  Daadhiiti Daadhiin   kan Utteeti Utteen   kan Biteeti Biteen  kan Walaabuuti Walaabu  kan  Jiilchaati Jiilchaan  kan Dawwarooti Dawwaroon kan Hoofaani Hoofaan kan Shaaraati Shaaraan kan Hadiyyaati Hadiyyaan  kan  Raabaati Raabaan kan Dooriiti Dooriin kan Mormoori Mormoor kan Maammaati Maammaan kan Waarari Waarar kan waayyuuti Waayu kan Goodeeti Goodeen kan Mariiti Mariin kan Galaani Galaan kan Waadiiti Waadiin kan shunkuuri Shunkuur kan  Imaari (Irami) Imaar kan Battaayi Battaayi kan Lubaayi Lubaayi kan Maliki(Nowbani) Maliki(Nowban) kan Kuushi Kuush kan Haami Haam kan Nuuhi Nuuh kan Maliki Malik kan Mattooshaatti Mattooshaan kan yahiiti Yahiit kan Muhallali Muhallal kan Akkuni Akkun kan Anuushi Anuush kan Shiishiiti Shiishiin kan Aadami Aadam kan Biyyeeti Biyyeen tan Bishaaniiti Bishaan Kan Qilleensaati Qilleensi kan Quduraati Quduraan kan Rabbiiti hundinuu deemee rabbumatti gala. Maddi burqaa kanaa Afoola manguddoo hayyuu Warra Muchaa Noolee kan ta’an Damiin Turee Yuuyyaa irraa kan argameedha. Hidda Latiinsa Qaccee Ilmaan Oromtichi Dhale Oromoon akkuma olitti ibsine kanatti dhaloota walhoraa dhufe keessa dabree kan dhufe yammuu ta’u, horteen ilmaan Oromtichaa akka armaan gadii kanatti ibsama.

Dubartiin maaliif lakkoofsa akaakuu hin seenne? Oromoon dubartii 3 fi dhiira lama dhale Isaaniis:- Doobiroo Oromoo Roobo Oromoo Hariiroo Oromoo Booranaa Oromoo Bareentoo Oromoo Oromomtichii dubartii sadeen maqaan isaanii ibsaman kana kan dhale hoggaa tahu, Heera Oromoo keessatti dubartiin hanga hin heerumiin qofa maqaa abbaa isii dhaleetiin yaamamti. Eega heerumtee bultii isii jaarratte booda maqaa nama isii fuudhee abbaa mana isiitiin yaamamti.qaccee abbummaa isiii dhaleetiin yaamamuun hafee warra qaccee dhaloota isaanii itti fufsiiftuun akka yaamamtu kan godhameef inni duraa isa biratti gadijabeessuuf hoggaa tahu,inni biraa iccitiin isaa gadi fageenya kan qabuu dha. Iccitii san keessaa gabaabumattii yoo ilaalle,hortee Oromtichaa kan fuudhee fi kan heerumtees ilmaan abbaa tokkootii fi haadha takka tahuu isaanii beekanii iccitii isaanii jabeeffatanii rakkoo uumamu ofumaa hiikkatanii tokkummaan isaanii akka hin sharafamne gochuudhaaf hoggaa tahu,fkn seenaa oromtichaa keessatti ofduuba deebinee yoo ilaallee Maqaan jaartii Xabboo Tarii              Xabboti Maqaan jaartii Bareentooo Bariitee           Bareentoooti Akkasuma jaartiin shanan ilmaan Bareentoootis Shiina                     Xummuggaa Saaqarree              Karrayyuu Tiiroo                      Murawwaa Afur Caaltuu          Humbannaa Huuloo ?/Kuuloo       Qalloo Akkasuma jaartiin Ilmaan Afran Qallootis Doobiroo             Baabbilee Waacitee             Oborraa Hambalii              Dagaa Kuuloo                 Alaa Hinnaa                 Alaa Seenaa Oromoo keessatti namoota lama qofaatu abbaa isaaniitiin yaamama. Kunis jaarsoolii isaaniitiin mari’atanii irratti waliigalaniiti jedhama. Isaanis:- Hayoomeetoo Haralloo jaartii Oromtichaatiifi Giileeyyee Galaw jaartii Dullachaati qoroomina addunyaan arra irra geeysee dubartiin abbaa mana isiitiin yaamamuun kun maddi isaa oromoo tahuu isaati ibsa. Dubartiin oromoo biratti iddoo guddaa qabdi. Fkn dubartiin haadha,ilmoodha,obboleeytiidha,jaartii dha,akkoodha,adaadaa dha, haboo dha. Madaala ulfina isii kana yoo rabbi tahe malee wanti gadi buusu hin jiru.dubartiin erga heerumtee booda heera saglanii sabbataa kan afran qalloo keessatti miidhaa isii mudatuuf qaama isii bakka saditti qoqqooda. 1 mormaa oliin warra isii dhaleetu qaba. 2 mormaa gadiin hanga mudhiitti warra gurbaa isii fuudheetu qaba. 3 mudhii gadiin gurbaa isii fuudhe qofaatu qaba. Hiikkaan sadeen kanaa: mormaa oliin yoo miidhamte warra isii dhaleetu qaba yeroo jennu, ijjii isii tuqamnaan ijoon bareedina isii badee, kabajaan warra isii tuqamee ballitti abaluutiin yaamamtee manatti waan deebituufi. Funyaan isii tuqamnaan: funyoon warra lamaan walitti hiitu cittee jechuu dha. Gurri isii tuqamnaan: qaamaan mana jiraattuus gurri ala jiraa kan jedhurraa faaruun warra isii kan isiin ittiin boontu hafee jechuufi. Ilkeen isii tuqamnaan forroqqee taatee jibbamtee,forroqqee intala abaluutiin yaamamtee galti. Fkn ilkee isii abbaan mana isii cabse,isaatu waan dhungatu dhabee jedhamee gumaan hafuus gaafa isii forroqee jedhee arrabse warri isaanii dhagaye guyyaa san nikaan isii isii hin jiru jechuun jalaa fudhatan. Mormaa gadiin hanga mudhiitti ilmaan isiitii fi warra gurbaatu  qaba yoo jennu fuula duraan harmaa fi qoma garaan isii tuqamnaan ilmaan isiitu qaba. Harmi kan isaan luuganii guddatani. Qomti isii kan furrii isaaniitii fi fincaaniin tortorsanii ajeessani kabajaa isii cabsan garaan ammo kan isaan itti baadhattee ji’a sagal isii dadhabsiisan waan taheef isaantu qaba. Duuydi isii yoo miidhame, warra gurbaa dhaleetu qabaa yoo jedhamu, duuydaan ilma isaanii dura ciiftee isparmii hidda isaanii isarraa fudhattee qaccee isaanii magarsiti waan taheef, duuydaan ciisuu dadhabnaan meeyri keenya cite kan jedhuun gumaa duuyda isii isaantu fudhata. Mudhii gadiin tan gurbaa isii qabuuti yoo jedhamu,yeroo wajjiin rafan dendeeytii rabbiitiin gammachuun honga hin qabne tan yeroo sanii isarraa waan madduu fi ilmaan jidduu isaaniitii argaman kan gudeeda isaa waan tahaniifi. Dubartiin mudhii gadiin yoo jaarsa isiitiin miidhamtee miidhaa saniin yoo duute, murtiin isaa dubartii biraalle akka hin fuuneetu itti murtaahee,gumaa isii gosti isaa akka fudhatan itti murtooyti. Kanaaf warri intalaa yeroo isaa intala kennan jahan jabbii qaraxaa warra gurbaa irraa fuudhanii kennanii fi maqaa abbaatiin yaamamuun intalaa hafee maqaa jaarsa isiitiin yaamamti. Dubartiin gadaa keessatti iddoo guddaa qabdi. Akaakuun iddootiis bakka shanitti qoodamti. 1 biqilchituu gadaa, aannaan mi’ii qabattee deemti 2 mulliftuu gadaa, aannaan raafamee dadhaan adda hin bahin qabattee deemti 3 ibsituu gadaa, dhadhaa qabattee deemti. 4 mi’eessituu gadaa, xaxoo isiitti deeyma qabattee deemti. hiituu gadaa, itittuu buchumaan qabattee deemti. Kanaaf dubartiin alatti bulchiinsi gadaa irruudha jedhama.Dubartiin ayyaana gurguddaa waggaatti yeroo tokko kabajamu qabdi. Inniis Ayyaana hormaata qaceelchu "Ati Atee" jedhamuu dha. Ayyaanni kun akaakuu 3 qaba:isaaniis 1) Ati Atee Amajjii:- hortee guutuu malkatti eeybisuu 2) Ati Atee Badheessaa:- Rooba midhaanii kadhachuu 3) Ati Atee Sadaasaaa:- hormaata loonii eeybisuu Ati Atee Amajjii:- Dubartiin hortee isaanii guutuu malkatti wal agarsiisuun                wal barsiisuu dhaan Marqaa nyaatanii eeybisuudhaan goolabama.                 Guyyaa kana dubartiin uffata Aadaa uffatanii Caaccuu qabatanii callee                 Caanceeffatanii malkaa olanii galuun raawwatama. Ati Atee Badheessaa:- Odaa jalatti midhaaniif rooba ka akkas jedhanii kadhatan                  " Yaa leeymoo faana Roobaa ×2                  Muka Odaa kore leeymoo faana Roobaa                  Kaniin irraa hin dheyne leeymoo faana Roobaa                  Rabbi guddaan kadhe leeyimoo faana roobaa                  Kaniin irraa hin dhabne leeymoo faana Roobaa"                 jedhanii kadhatanii callaa guddiftuu eeybisanii roobaan galan.

Ati Atee Sadaasaaa:- hormaata loonii eeybisuu dha. Mooraa loonii bakka duraan turte buqqaasanii bakka biraatti jijjiiranii jaaruudhaan karra filanii bakka loonii muka birbirsaa dhaabanii jalatti qalanii gogaa ciranii gaadii horii hundatti hidhanii lafa saniis lafa hormaataa akka tahu eeybisuu.karra kormaa haa taatuun loon eeybisanii raawwatan. Haalli kun Oromoof faayidaa guddaa isa biraa of keessaa qaba. Aadaa keessatti Ayyaanni Ati Atee Afran Qalloo maal fakkaata waggaa dheeraa dura bulchiinsa Gadaa Afran Qalloo keessatti Dubartiin Afran Qalloo iddoo Ayyaana Ati Atee itti gaggeefatan malkaa qabaachaa turan. Malkaan Ati Atee dubartiin hortee isaanii hortee Anniyyaa fi Ituu dabalatee itti wal garsiisan itti wal barsiisa Hara Addeellee iddoo Bataskaana fi Manni hidhaa irratti ijaarame dha. Yeroo ayyaana kana irraa galan qarreen mana bal'aa dhaqanii heellisuudhaan Dardaraa fi yeroo hidda latiinsa isaanii faarsan akkas jedhan.

Ati Ateen qabaa tan hortee dhala dhalaa Abad sirraa hin hafuu si wajjin galaa Ati Ateen qabaa Sabni koo Oromo Ati Ateen qabaa Lammiin too Bareentoo Ati Ateen qabaa Gosti too Qalloo Ati Ateen qabaa Hiddii Afran Qalloo Ati Ateen qabaa Baabbilee ttiin galaa Ati Ateen qabaa Oborrattiin galaa Ati Ateen qabaa An Dagattiin galaa Ati Ateen qabaa An Alattiin galaa Ati Ateen qabaa Tan dhala dhalaa Sirraa hin hafuu Si wajjiin galaa Jedhanii Gammachuu guyyaa Ayyaanaa san hoggaa manatti galan wal faarsaa taphachaa bulan. Taphaa fi faaruu walii kana keessatti waliis ni laallatan

Hortee Ilmaan Dhiiraa Lamaan Oromtichaa Horteen ilmaan dhiiraa lamaan Oromtichaa akka armaan gadii kana ta’a

Ilmaan Shannan Bareentoo kan ta’an, XUMMUGGAA KARRAYYUU MURAWWAA HUMBANNA QALLO Ilmaan shanan Bareentoo kuniis tokko tokkoon hortee mataa isaanii kan qaban yoo ta’uu isaaniis eenyu eenyu akka ta’an maqaa isaanii waliin akka armaan gadii kanatti taa’ee jira.

XUMMUGGAA

KARRAYYUU MURAWWAA

HUMBANNAA

QALLOO Ilmaan Afran Qalloo sadarkaa gosaa hanga Jilbaa fi Ibiddaatti kan jiran akka itti aanu kanatti kaahamee jira. Waaniin argee fi Afoolaan dhagahe irraa akkan hubadhetti Gurguraan ilmaan gudeeda Afran Qallooti. Waggaa dheeraa dura yeroo seenaa Akaakilee ofii Sabaa fi Lammii ofii barreeysanii kaayyachuun hin jirre san keessatti Afran Qalloo maqaa Abbaa, Akaakoo,Abaaboo, Akaakilee jiraachisuuf hortee isaanii dhufaa dabraa keessatti akka hin banneef deddeebisanii wahiin moggaasaa dhufan. Kun ammoo seenaa fi Iccitii cimaa fi ballaa qaba. Gurguraan maqaan isaa inni jalqabaa Guuraa - Luuccoo - Dagaa - Muchaa walee - Baabboo - Muchaa - Noolee - Dagaa - Qalloo - Bareentoo - Oromooti ( Hiikaan Ilmaan Luuccoo Guuraa dha jechuu dha). Qabsaa'aan Gameeysi Oromoo Barsiisaan Qabsoo fi Seenaa kan turan Nadhii Gammadaa bara 1983 akkas "Gurguraan Ilmaan Afran Qalloo Qaccee Dagaa gudeeda Ilmaan Muchaa Nooleeti" jedhan. Hawwiyyaa dabalatee sababa baballifannaa lafaatiif bahuudhaan wal qabatee, gariin roorroo gara garaa keessatti Soomaalummaa himachuudhaan dogoggora Seenaa lubbuun jiraachuuf jecha dhaloota baayyee dabarsuu keessatti uumameen yeroo tokko tokko gara Oromoo tahuun, yeroo taan gara Soomalee wajjiin Oromoo dhawaa turuun ni beekkama. Haa tahuu malee, Qabsoo Oromoon Bilisummaaf godhaa ture keessatti qabsaa'ota hangafoo tahan baayyeetu jira. Fkn Wallisaan Hangafni beekkamaan fi jaalatamaan ilma Afran Qalloo Artisti Shantam Shubbisaa of duuba deebinee mee Seenaa isaa haa ilaallu. Shantam Shubbisaan nama umrii isaa guutu hamma Arraatti Qabsoo Oromoo keessatti dabarsaa jiruu dha. Shantam Shubbisaan namoota Bu'uureessitoota Hawwisoo Afran Qalloo ta'an keessaa isa tokkoo fi Qabsoo Oromoo keessatti Nama qooda Leencaa qabuu ture. Walleelee Shantam keessaa yoon isin yaadachiise akka jedha.

"Awwaalamnee dhumne jiruun Nuti Sabni balla'aan duratti Saba yartuu cunqursituu harkatti     Osoo Afaan qabnuu biraa ugguramnee      Afaan biraa barachuuf dirqamnee       Afaan ofii dubbachuuf meeqatu qalamee      Meeqaatu fannifamee Akka siin jedhu Abbiyyoon Abbiyyoon Aabboon duulaa dannabaa Akka siin jettu Ayyiyyoon Ayyiyyoon dubree naasabaa

Loli gurbee Loli intaloo

Lolli cubbuu haqumaan kufaa Dhugumaan kufaa" Maal kana qofaa  "Saba ballaa yaa Abbaa biyyaa Yaa Abbaa biyyaa Waa hundi qabsoon dhufaa ×2 Didi Roorroo gita yartuu Sabni ballaan fe'amuun gadaa"

Nama qabsoo Bilisummaaf godhamaa ture keessatti dorgomaa hin qabne. Duuba qabsaawaan kun Gurguraa dha. Gurguraan Oromoo miti Ilma barcumaati yoo jedhan Oromoon hoo maal jetti? Kanaafuu, Afran Qalloo Hayyuu isaanii kanaaf Doktoorummaa/kabajaa isaan maltu badhaasuuf haala mijjeeysuu qaban. Seenaa Afran Qalloo keessatti ilmaan Ilmaan Afran Qalloo Sadarkaa Ibiddaa irraa egalee hanga warraatti kan jiran akka armaan gadii kanatti caaseeffamee ibsama.

1ffaa

2ffaa

3ffaa

4ffaa

1.2 Lafa Oromoo fi Oromiyaa Oromoo Hortee ummata kuush keessaa ummanni Oromoo madda ummattoota gaanfa Afrikaa keessa qubatanii fi horteen isaa fi obboleeyyan isaa daangaa laga gama cehanii dha. Akka seenaan dubbatutti Abbaan Oromoo Xabbo ilmaan Afur(4) dhale. Isaaniis Oromoo, Jirime, Jiddaa fi Keenyaa dhale. Oromoon lafuma itti dhalate Oromiyaa qubate. Jirime Orophaa keessa biyya Jarman jedhamtu qubate. Jidda Sa'uudii keessa magaalaa Jidda jedhamtu qubate. Keenyaan biyya amma Keeniyaa jedhamtu tana qubate. Fkf yaadannoo Jirimeeti fi Jiddaatiif jedhamee Godina Afran Qalloo keessa Ona Jaarsoo Dagaa keessa Araddaa maqaa Jirimeetiin yaamamtutu jira. Akkasuma ilmaan Noolee Dagaa keessa gosa maqaa Jiddaatiin yaamamtutu jira.

Haala kanaan akka seenaan Afoolaan manguddoota keenya irraa dabraa dhufe ibsutti horteen Oromoo Oromiyaa irraa baballataa deeme. Fkf lafoota Afrikaa keessa, Ruwaandaa, Buruundii, Keeniyaa,Soomaliyaa,Jabuutii,Yugaandaa, Tanzaaniyaa (Daarusalaam) fi Madagaskaar gubbaa ballinaan qubatanii akka jiraniitu dubbatama. Akka hayyuun Oromoo,dhalataan Boorana Diida Guyyoo namniniin qabatamaan wal bira teenyee dubbanne tokko akkas jedha"Biyyoota kana Barnootaa fi hujiidhaaniin keessa ture,ammahu horteen Oromoo ballinaan achi keessa qubatanii jiran. Warri qubatan kanneen keessaa 90% Seenaa eenyummaa isaanii hin beekan. Harka dhibba keessaa 10% qofaatu akka hidda latiinsa Oromoo ta'etti of beeka"jedhe.

Walumaagalatti,lafa Impaayera Xoophiyaa jedhamu tana keessa Saba Afur(4) qofaatu jira. Isaanis;Kushatik,Oomotik, Naaylootik fi Sematiki. Maqaan isaan kana ibsulleen Xoophiyaa osoo hin taane maqaa Konsee jedhamu ture. Haatahuu malee,maqaan uummattoota Kuush durii Nuubiyaa(Nuubiyaa) jedhama ture. Irra guddaan ummattoota gaanfa Afrikaa irra qubatee jiruus ummattoota hortee Kuush akka tahe seenaaleen gara garaa ragaa bahu. Ummanni Oromoo Ummata hundee durduriiti. Akkaa seenaan gara garaa dubbatutti Seenaa ummattoota gaafa Afrikaa keessa qubatan yoo ilaalle, madda Ummata Oromoo hubachuu ni dandeenya. Ummanni Oromoo ummattoota Kuush Bahaa keessaa isa tokko. Ummanni kuush Baha Afrikaa keessa bara dheeraaf akka qubatanii jiraatan seenaan ragaa baha. Lafti ummanni kuush biyya Oromoo yookiin Nuubaa durii qubatan Laga Naayil gara gadii fi jiddugaleessaa keessa ture. Ummanni kuush akka wal irraa fagaataa deemaniin bara 5000 Dh.K.D irraa kaasee afaanoota kuush kaabaa, kuush Jiddu-galeessaa, Kuush Kibbaa fi kuush Bahaa jedhamanii adda bahan. Kuush Bahaas akkasuma bara 4500 Dh.K.D damee adda addaatti bahuu jalqaban. Ummanni Oromoo bara 4000 Dh.K.D irraa kaasee akka sabaatti kuush Bahaa irraa adda bahuu isaa seenaatu dubbata. Ummanni Oromoo gara Kibba Bahaa fi Dhihaatti baballachuun irra guddaan gaafa Afrikaa keessa qubatee argama. Ummanni Oromoo bara kuma hedduuf akka gaafa Afrikaa keesssa jiraate Ummata hundee durdurii tahuu isaa barreessitoonni seenaa baay’een barreessanii jiran. Madda ragaa (PROOT YOTOL 1981) barreessaan seenaa Beetis jedhamu ammoo Oromoon Ummata durii fi hundee kan ummattoonni kaanilleen isarraa maddaniidha jedhe. Barreessituun Seenaa PERHM (1948) jedhamtu ammoo yeroo warri seem gara Kaaba Baha Afrikaa dhufan ummanni kuush dursee naannoo tana qubatee akka ture ibsite. Haaluma kanaan barreessituun seenaa PAULITSCHKE (1889) jedhamtu gama isiitiin  ummanni Oromoo bara Aksum dura naannoo Baha Afriikaa keessa jiraataa akka ture ibsitee turte. Barreessaan GREENFIELD jedhamuus gama isaatiin  Ummanni Oromoo akka namoonni garii jedhan kan alaa dhufee miti jedha. Manguddoonni Raayyaa fi Aseeboo Oromoon alaa dhufe yaada jedhu hin fudhatan. Argaa fi dhageeytiin warra Habashaatuu Oromoon Raayya keessa bara dheeraaf akka jiraate ni dubbatan jechuun ragaa baha. Barreessaan BEKE jedhamu immoo himamsa afaanii warra Laastaa tuqee Minilik ilmi Salamoon biyya Raayyaa irraa fagaatee waan lafa Oromoo tahuu beekuuf, Abisiiniyaa gara Bahaa irraan seene jedha. Jaarraa saglaffaa fi kurnaffaa keessa Oromoon Oromiyaa Finfinnee keessa baayyinaan akka turee fi shawaan kan Oromoo ta’uu ragaa hedduutu jira. (GREENFIELD ETAL 1980) Jaarraa 14ffaa ammoo Oromoon naannoo Haroo Xaanaa qubatee akka ture dubbatan. Qorattoonni LYNCH fi ROBBINS (1978) kaaba keeniyaa keessatti qorannoo godhaniin dhaabaa dhagaa (PILARS) kan umrii 500 ol dhaloota kiristoosiin dura qabu arganii jiran. Dhaabaan dhagaa kun akka Oromoon bara dheeraaf Kaaba Baha Afrikaa keessa akka ture ragaa baha. Madda Ummata Oromoo namoonni adda addaa bakka adda addaatti akeeku. Namoonni gariin maddi Ummata Oromoo Kibba Baha Oromiyaa Baalee Naannoo Madda Walaabuti jechuun ragaa bahu. Namni lammii Ingliz kan biyya daawwatu JAMSE BRUCE jedhamu ammoo naannoo sinnar turee achirraa baballate jedha. Baha Afrikaa keessatti kan argaman Ummanni hortee kuush ta’an kan biroo Oromoo wajjiin walitti hidhata guddaa fi walitti dhiheenya guddaa qaban. Fakkeenyaaf, ummanni Somaalee bifaa fi Afaaniin Ummata Oromootti baayyee dhihata. Afaan Oromoo fi Somaalee jechoota dhibba keessaa harka 30% hanga 40% tokkummaa qaba. Kun kan agarsiisu ummatoonni kun lamaan dhihoo akka adda bahanii Ummata lama tahan agarsiisa. Ummatoota akka Affaar, koonsoo, Sidaamaa, Kambaata, Geediyoo, Agaw, Saahoo fi Beejaa wajjiin ummanni Oromoo walitti hidhata guddaa qaba. Afaan Koonsoo fi Oromoo lootii shantam wal keessaa qaba. Hanga yeroo dhihootti Oromoon tuffatamuu keessa maqaa tuffii gaallaa jedhamuun waamama. Maqaan kun kan gita bittoonni Habashaa kennaniif maqaa arrabaati. Oromoon Gaallaa jedhamee waamamuu hin fedhu. Maqaan kun eenyummaa Oromoo ittiin balleessuuf kan itti moggaafameedha. Qubsumti Oromoo lafa isaa Oromiyaa arraa bira kutee kutaa Goojjaam, Goondar fi Kaaba Itoophiyaa Tigraay keessaa lafa ballaa kan qabu ballinaan kan ture fi kan jiruu dha. Seenaa bara mootoonni Habashaa kun bulchaa turan qeensoonnii fi bulchitoonni Habashaa dhugaa dhoksanii (THE ERA OF THE PRENCESS) jedhanii turan. Ummanni Oromoo ummattoota ollaa isaa jiran kan akka Amaaraa fi Tigree wajjiin wal makuuf waggaa dheeraaf irratti hojjatamaa turullee fedhiin isaani galma gahuu hin dandeenye. Kanaaf, maqaan Oromoo dabree dabree seenaa warra Habashaa keessatti argama. Oromooniis ummattoota ollaa jiran keessa baayyee akka maqaa moggaasee gosa galche garuu mormiin hin jiru. Haa ta’uu malee, haalli kun Oromoo aadaa isaa balleessanii kan ofii dirqiin fudhachiisuu Afaanii fi eenyummaa isaa balleessanii kan ofii dirqiinfudhachiisuu keessatti hamma tokko isaan gargaaree jira. Gara lafa Oromoo Oromiyaatti yeroo deebinu, seenaa addunyaa kana keessatti ilmi namaa hundi nama tahee jiraachuuf kan inni ittiin beekkamu keessaa inni guddaan Biyya, Afaan, Aadaa, Seenaa fi Amantaa mataa ofii qabaachuu akka tahe wal nama hin mormisiisu. Akkuma kana ummanni Oromoos, Biyya, Aadaa, Afaan, Seenaa fi ittiin bulmaata mataa isaa Sirna Gadaa kan uumee fi balbala diimookraasii addunyaaf saaqee yeroo jalqabaatiif kan ittiin bulaa turee addunyaan dinqisiifatte Oromoo tahuu isaati. Akeekni barruu kanaatiis cunfatti waa’ee Ummata Oromoo biyya isaa, Aadaa isaa, Seenaa fi Afaan isaa qaroominaa fi daangaa isaa barsiisuu dha. Akkasuma haala sabni Oromoo kiyyoo bulchiinsa kolonii Abisiiniyaa jalatti itti jiraatee fi qabsoon inni Bilisummaa, Dimookraasii, Diinagdee fi Haqaaf gaggeesse irraa hubannee gaarii akka qabaatu qabsoo Oromoo eenyuun eegalamte? Firootaa fi diinni Oromoo fi Oromiyaa eenyu akka tahe Oromoon baruu fi Oromoon tokkummaa isaa cimsee akka hubatu taasisuu dha. Mootummoonni Habashaa dabaree itti wal dabraa miidhaa Oromoo irratti gaggeessaa turan yoo ilaalle ilmaan Oromoo lakkoofsi isaanii tilmaamaan hammana jedhamee hin beekkamne galaafatanii jiran. Galaafamni kun kan dhufe Oromoo addaan babaasuudhaan akka tahe hubachuudhaan qabsoo Oromoo bifa jaarmayaatiin kan eegale ilmaan Oromoo Afran Qallooti. Haa tahuu malee, walda Maccaa fi Tuulamaafi Oromoota baalee keessatti qabsoon bifa bittinaaween akka ture beekkamaa dha. Dhugaa rabbi yoo dubbanne yeroo jalqabaatiif bifa jaarmayaatii fi dhaabbataa taheen qabsoo kan jalqabe hayyoota ilmaan Afran Qallooti. Biyyi Oromoo Oromiyaa yookiin orom biyyaa jedhama. Hiikni isaas gabaabumatti, biyyoo Oromoo jechuu dha. Hayyoonni bebbeekkamoon Oromoo seenaalee gara garaa addunyaarraa walitti funaanuudhaan qorannoo waggaa dheeraa booda ABO’n maqaa Oromiyaa jedhu kana kan moggaasee fi dhimma itti bahuun kan baballisees Adda Bilisummaa Oromoo (ABO)dha. Qubee sadeen ABO jedhu kana lafa kaayee dhaabicha kan hundeessees Sooreessa Jaarraa Abbaa Gadaa fi hayyoottan wahillan isaati. Garuu, Seenaa isaa kana saamamee jiraachutu mullata. Haata’uu malee maqaa biyya Oromoo namtichi biyya Jarmanii barsiisaan Amantii kiristaanaa bara 1860 keessa biyya Oromootiin “Ormaania” jedhee moggaasee ture. Maqaan Oromiyaa jedhuus kanarraa moggaafamee arra Oromiyaan kutaalee 11 qabdi. Kutaaleen kuniis kutaa Shawaa, Wallaggaa, Ilubbaaboor, Jimma, Arsii, Walloo, Baalee, Harargee, Gujii, Waanbaraa fi Booranaa hammata. Magaalootni gurguddoon Oromiyaa Finfinnee, Adaamaa, Jijjiga, Haroo maayaa, Ciroo, Bishooftuu, Hundannee, Amboo, Aggaaroo, Naqamtee, Roobee, Dirree Dhawaa, Assallaa, Shashamannee, Dasee, Goobbaafi kanneen kana fakkaatan kan biroo hammata. Garuu, gita bittoonni Habashaa irra baayyee magaaloota Oromiyaa maqaa abbaan biyyaa Oromoon moggaafate irraa jijjiiranii kan ofii isaanii moggaafachuudhaan itti fayyadamaa turan. Irra baayyeen magaaloota Impaayeera Itoophiyaa kanaa Oromiyaa keessatti argaman. Jaarraa 19ffaa yeroo Oromiyaan koloneeffatamtu ballinni lafa Oromoo, Oromiyaan kaaree kilomeetir iskuweeriin kuma dhibba ja’a(600,000) turte. Kuniis, ballina lafa biyya Faransaay, Xaaliyaanii, Siwiizarlaandi fi Beeljiyeem yoo walitti dabalan hanga ballina Oromiyaa hin gahan. Haa ta’uu malee, Oromiyaan sirna gita bittoota Habashaatiin erga koloneeffatamtee jalqabee waggaa dheeraaf Oromoo lafa isaarraa buqqaasaa saba biraa Oromiyaa irra qubsiisaa  Oromoo balleeysaa Oromiyaa kukkutaa turan. Keessumattuu Sirni mootummaa Wayyaanee waggaa 27 ‘f Aangoo Itoophiyaa of harkaa qabaachaa tureen Oromiyaa cicciree sablammoota ollaa Oromiyaatti argamanii fi Oromiyaa keessa jiraachaa turan gurmeessee Oromiyaa kukkutee keennuufiin arra ballina lafa Oromoo Oromiyaa kaaree iskuweer kiloomeetiraa kum-dhibba sadihif jahatam (360,000) qofa godhee jira. Ummanni Oromoo lafa hanguma hafeef kanarrattillee nagayaan jiratee hin beeku. Guyyumarraan guyyatti daagaa ardaaga isaarraa buqqaafamee qabeenya isaa saamamaa ture. Humniti mootummoota Habashaatiin ijaaramte meeshaalee waraanaa kan ammayyaa hidhachuudhaan hanga Oromoon dandamoota dhabutti weerara gurguddaa irratti gaggeessuun Oromoo miliyoona shan (5000,000) ol kan buqqaafame ijaa fi gurra addunyaa akkasuma gargaarsa addunyaa jalaa dhoksuu dhaan qe’ee fi qabeenya isaa irraa kan buqqaafamees dhukkuboota gara garaatiif saaxilaa turan. Dhugaan jiru garuu, daangaan lafa Oromiyaa gara kaabaatti daalgee(latitiyud digrii 2 fi digrii 12), gara Bahatti ammoo gadee(longitiyud digrii 34 fi digrii 44) jiddutti argaman. Daangaan Oromiyaa gara Bahaatiin Somaaliyaa fi Affaar, gara Dhihaatiin ammoo Gambeellaa, Beenshaangul Gumuuz fi Suudaaniin daangeeffamti. Gara kibbaatiin Somaaliyaa, Keeniyaa fi Saboota Kibbaatiin daangeeffamti. Gara kaabaatiin Agawo, Amaaraa fi Tigraay tu daangeessa. Kana jechuun Oromiyaan biyya Itoophiyaa jedhamtu Kaabaa Kibbatti, Bahaa Dhihatti adda qooda jechuu dha. Biyyoota Afrikaa 54 keessaa ballina lafaatiin kan Oromiyaa caalan biyyoota 17 qofa. 1.2.1.Haala Qilleensaa Fi Teessuma Lafa Oromiyaa Teeysumnii fi haalli qilleensa Oromiyaa baayyee ballaa dha. Oromiyaan gaarreen dhedheeroo baddaa rogeelee (pilaatoowwan) ija laggeewwanii ykn Georges nama maalchisan diida ijji ilaalee hin kutne ykn (ROILING PLAINS) fi laggeen gurguddaa heedduu qaba. Qarqara galaana olka’insi Oromiyaa sirrii galaanaa irraa meetira 500--hanga mummee gaara baatu meetira 4607 dhaqqaba. Gaarreen gurguddoo Oromiyaa keessaa beekkamoon Baalee keesaatti kan argamu Gaara Baatuu (4607 Meetira), Arsii keessatti kan argaman Gaara Karraa(4305 M), Inkeelloo (4300M), Harargee keessatti kan argamu Gaara Mullataa (3392M), Shawaa keessatti kan argamu Baddaa Rogee(3350M) fi Wallagga keessatti kan argamu Tulluu Walaa (--) faadha.

Irraguddaan Oromiyyaa olka’insa meetira 1500 irratti argama. Akkaataa teeysuma lafa Oromiyaa qilleensa jiirenya dhala namaaf mijjataa ta’eefi badhaadhina uumamaan kan guutame yoo ta’u haalli qilleensa Oromiyaa baddaa, badda daree, fi gammoojiitti qoodama. Lafti qilleensa gammoojii mukkeen muraasaa fi hoo’ina qilleensa jiiddugaleessatti digrii seenttigireedii27-39 fi waggatti rooba jiiddugaleessaan mm450 kan qabuudha. Lafti badda daree ta’e ammoo waggatti rooba jiiddugaleessaan mm450-810 fi ho’ina jiiddugaleessaan digrii seenttiigreedi 18-27 kanqadbudha.Baddaan Oromiyaa owina qilleensaa digrii seentigredi 18 fi waggatti rooba mm1200- 2000 kan qabuudha. Laggeenii fi Haroowwan Oromiyaa Oromiyaan laggeenii fi haroowwan heeddu qaba. Laggeen Oromiyaa baayyeen gara Dhihaattii yaa’ani Laga Abbaayaa, Abbaayaa Adiitti galu. Laggeen kaan gara Bahaatti yaa’uun lafa Somaaliyaa fi Affaaritti galan keessaa gariin Abbaayaa, Baaroo, Saargabaa, Birbir, Hawaas Gannaalee, Waabee, Diddeeysa, Gibee, Gudar, Dabus fi Fiincaa’adha. Laggeen Oromiyaa keessaa yaa’an bishaan Laga Abbaayaa keessaa harka 70% gumaacha. Laggeen kuun hidda jireenya ummattoota Sudaan, Masrii fi Somaaliiyaati. Waggaa waggaan biyyee toonii miliyoonatti lakkaawamu guuranii Ummata biyyoota kanaatiif geessan. Jireenyi Somaaliyaa laggeen Oromiyaa keessaa maddan kan akka Waabee Shabeellee, Gannaallee (Juba) irratti irkata. Maddi humna elektirikaa Itoophiyaan arraa qonnaa fi warshaaf dhimma itti baatu laggeen Oromiyaa kan akka Giibee, Hawaas, Fiinca’aa fi gabbaa irraa argama. Haroowwan Oromiyaa keessaa garii maqaa dha’uuf hara magarsiisaa Bishooftuu, Guddoo Harroo, Kiiloolee, Haroo Har-arsadee fi Malkaa (RIFTVALLY) keessaa Ziwaaay, Abijaataa, Abbayaa, Shaallaa, fi Langaanoo faatuu argama. Haroowwan kun Qurxummii gosa adda addaa of keessaa qaban naannoo isaaniittis Shinbirroo akkaakuu adda addaa ta’uu argama. Haroowwan kun biyyaaf dawwattoota harkiisuu qofa osoo hin taane warshaa qurxummii dagaagsuuf carraa guddaatu jira. Oromiyaa mudhii lafaatti dhihoo ta’ullee gaarreen dheedheeraa fi lafa olka’aa heedduu waan qabuuf mukkeen hedduu fi qilleensa jireenya namaatiifis mijjaawaa ta’e qaba. Bubbeen gaara baatuu fi kaarraa cabbii qaba lafti baddadaree tahee yookaan meetira 1800-2500 qilleensa waggaa guutuu hin qabu; hin qabbanaa’u. kanaafuu jireenya namaaf baay’ee mijjaawaadha. Ummata Oromiyaa keessaa harki 80% lafa baddadaree kan jiraataniidha. Ummanni Oromoo farda waan qabanii fi dhimma itti bahaniif lafa baddaa rogee fi marga ga’aa qabu irra qubatani argaman lafa bosonaa guubbaa gaaraa fi sulula lafaa keessaa hin qubatan. Ummanni Oromoo hundeen tikfatteedha. Lafti olka’iinsi isaa meetira 1,500 gadii ta’e gara Dhihaa gara Kibbaa fi Bahaatti argaman qilleensi isaanii oowwaa waan ta’eef tikfatanii fi gaaguura kanniisaa hidhatanii deebi’uu malee ummanni keessa hin qubatan. Oromiyaan biyya mukkeenii fi biqiltuuleen gosa adda addaa irratti marganii fi argamaniidha. Mukkeen bosona Oromiyaa keessatti argaman baqaqsuun dhimma adda addaa irra oola. Bosona hangi xiqqaan kibba Bahaatti fi kibba Dhihaattii argaman malee bosonni Oromiyaa harki guddaan eega gabroomfattoonni Habashaa qabatan badaa ciramee yookiin manca’ee jira. Haata’uu malee yaroo ammaa bosonni hafe imaammata mootummaan Habashootaa baaseen lafa Oromiyaa investarootaaf keennuun hordofuun maqaa sabaaf sablammootaatiin Ummata Oromoo irraa buqqaasaa murna biraa qofaaf hiruudhaan faayidaa isaanii qofaaf itti fayyadamaa turuun bosonni hafe gara dhumaatti deemaa jira. Osoo Oromiyaan hin koloneeffatamin dura lafti Oromiyaa harka dhibba keessaa 70% bosona ture. Arra garuu bosonni Oromiyaa dhibbeentaa keessaa 2% qofaatuu hafee jira. Oromiyaa keessaa mukni Qumbi libaanataa fi qoriichummaan kan gargaaran heedduutu argama. 1.3. Dinagdee Oromiyaa Oromiyaan qabeenya diinagdeetiin dureettiidha. Diinagdeen Oromiyaa hundeen isaa qonna. Ummata Oromoo keessaa harki 85% jireenyi isaa qonna irratti irkata. Qonni kun garuu akkaataan isaa baayyee boodatti hafaadha. Oromiyaan beeyladaa fi gosa midhaanii heedduu qabdi. Beeyladoota Oromiyaa keessaa gariin Loon, Ree’ee, Hoolaa, Harree, Farda, Gaangee, Gaalaa fi Lukkuu faadha. Harree addunyaa kana irraa madaqsanii kan diqaaloomsan Oromoodha. Oromoon loon tikfata waan ta’eef beeyladaa horsiisutti baayyee beekkamaadha. Karaa midhaaniitiinis Oromiyaan badhaasa uumamaan waaqni addatti kenneef qabdi. Kunis sababa qilleensi Oromiyaa mijjataa ta’een lafti isii biyyee gabbataa fi roobni guyyaan waan jiruuf Oromiyaa keessatti midhaan gosa adda addaatu marga. Midhaan impaayarri Itoophiyaa itti fayyadamu harki 60% Oromiyaa irraa argama. Maddi galii maallaqaa kan tahan bunaa fi jimaan Oromiyaa keessaa oomishama. Bunni kan arra biyyoota baayyeef madda galii ta’e dura Oromiyaa keessatti argame. Bakki bunni jalqaba ittii argame Dhiha Oromiyaa Godina Jimmaa keessaa ganda Coocee jedhamuudha. Bakka kana irraa ka’e biyyoota hundattuu faca’ee adunyaa guutuu kan wal-ga’e yoo ta’u bunni Oromiyaa gara suudaanitti karaa Kurmuk, Jisaan, Kubrii fi karaa Gaambeellaa Laga Baaroo irraan ergamaa ture. Kutaa Harargee ammoo buna gosa hunda caalu oomishuun beekkama. Gatii biyyattiin Itoophiyaa daldala biyya alaa irraa arkattu keessaa bunni harka 60% arkamsiisa. Akka qorannoo dhiheenyattii godhametti qonna keessaa bunni Itoophiyaa keessaa harki 77.6% Oromiyaa keessatti argama. Buna gama biyya alaatti ergamu keessaa harki 68% Oromiyaa keessaa dhufa. Gutuma Itoophiyaa keessaa onoota bunni keessatti biqilan 53 keessaa 42 kan Oromiyaa keessatti arkamudha. Kuni ammoo harka 795 taha. Midhaan hiddaa kan akka Hancootee fi Bafuuraa Oromiyaa keessatti argama. Midhaan qotuuf roobni gayaan waan jiruuf midhaaniif jallisiin hin barbaachiisu. Maasii tokko irraa waggatti midhaan marsaa lama oomishuun ni danda’ama. Midhaan Oromiyaa keessatti argaman keessaa warrii beekkaman Qamadii, Garbuu, Xaafii, Boobee, Boqqolloo fi Bishingaa yammuu ta’an jibriinis bal’inaan qotama. Midhaan hiddaa keessaa Mixaaxis, Dinnichaa, Baanbee, Hancoote (qoccoo), Bafuraa (goodaree), yoo tahan midhaan Ittoo (danfaa) Atara, baaqiilaa, shunburaa misira yookaan hadasa fi k.k.f niidha. Midhaan dibataa keessaa Nuugii, Talbaa, Midhaan Raafuu fi k.k.f niidha. Midhaan ija mukaa yookiin mudraa Burtukaana, Maangoo, Muuza, Xuuxxoo, Zeeytuna, Anaanaas, Kuukii fi kkf niidha. Midhaan mi’eessituu keessaa Shunkurtaa, Qullubbii, Kororiima, Jinjibila fi kkf niidha. Kana malees kudraalee fi mudraalee kudhanootaa bayyeetti lakkaawwaman kan maqaan hin dhawaminiitu jira. Oromiyaan bineensoota daggalaa baayyee qabdi. Shinbirrooleen gosa 800 oltu Oromiyaa keessatti argama. Bineensoonni daggalaa gosa 100 tahuutu bineensoota Oromiyaa qofatti argaman keessaa adda kan tahan Niyaalaa fi Jeedalloo diimtuutu argama. Isaan kun Baalee paarkii Diinshoo keessatti argaman. Paarkiin Dinshoo fi Awaash kan Oromiyaa keessatti argaman keessaa bineensoota qorattoota saayinsii fi biyya daawwattootaaf ykn turiistoota harkisan hedduu kan akka Gafarsaa, Saattawwaa, Weennii, Jaldeessa gosa adda addaa Teerii, Kuruphoo, Bosonuu, Qorkee, Qeerreensa, Roobii, Har-diidoo kanneen kkf niidha. Shimbirrooleen gosti hedduuniis yeroo adda addaatti Oromiyaa dhufanii deebi’anii gOdaanan walumaa galatti, Oromiyaan bineensota daggalaatiinis baayyee badhaatuu dha. Kana malees, Oromiyaan albudaalee adda addaatiin baayyee badhaatuudha. Warqee laga Danbii fi Shaakkisoo kubbaaniyyaa Mahammad Alaamuddiiniitu saamaa ture. Kubbaaniyyaan kun waggatti warqee toonii 6 ol guurrata. Kubbaaniyyaa Alaamuddiin kana keessatti dhaabni wayyaanee hirmaanna guddaa kan qabaataa turee fi duuba jiraatee saamicha guddaa kan raawwataa turee dha. Yubdoo dhaa warqee adii ykn pilaatiiniyeem Najjoo fi Sulula Laga Birbir keessaa warqeen saamamu Itoophiyaaf galii guddaa galcha. Kan akka saalfer sibiila Meetii, Dhagaa booqaa ykn Maarbil fi Soogiddi Oromiyaa keessatti argamu bara 1900 mootiin Minilik kubbaaniyaan siwiiz tokko albudaa Warqee fi Meetaa akkasumaas albuuda gara biraa akka baasuuf hayyameefii ture. Booda warri Jarmanii itti dabranii baasuuf yaalii godhanii turan. Kubbaaniyoonni Ingliz, Raashiyaa fi Xaaliyaanii warqee fi warqee adii yubdoodhaa akka baasan hayyama argatanii turan. Baalee fi Harargee keessa kuusaan zeetii fi gaaziin guddaan akka jiru beekkamee jira. Mootummaan Itoophiyaa bara 1986 keessa akka kuusaan gaaza umamaa (natural gas) akka jiru qorachiisee bira gahamee jira. Horri oowwaan kan diinagdeef bu’aa qaban guutuma Oromiyaa keessatti argaman. Hora gubaa (HOT SPRING) kana Ummata biyya keessaa fi alaatu dhaqee qorichummaaf itti dhiqata. Kaan bashannanaaf dhaqee daawwata. Horrii oowwaan kun madda humna elektirikii akka tahu beekkamaa dha. Oromiyaan laggeen gurguddaa fi xixiqqaa hedduu qabdi. Laggeen garii fincaa’aa waan qabaniif jecha salphatti humna elektirikii maddisiisuu ni danda’a. Humna elektirikaa Oromiyaa keessaa madduu danda’u biyya keenyaaf gahee irraa hafee biyyoota ollaatiif erguunilleen ni danda’ama. Walumaagalatti arra dameen diinagdee irra guddaan dhaabaa wayyaanee ykn TPLF’n waggaa 27’f dhunfatamaa ture. Kubbaaniyoota baayyeen biyyicha keessaa jiran keessaa kan hidhata dhaaba TPLF wajjiin hin qabaannee baayyee muraasa ture. Badhaadhinni Oromiyaan uumamaan badhaate kun waggaa 150 oliif kan ittiin qananiifamaa ture abbaa ishii irratti umamee qabu Oromoo osoo hin taane kan ittiin guddatee kuufatee qabeenya Oromiyaa irraa saameen meeshaa waraanaa ammayyaa ittiin tuullatee Oromoon duguugaa ture sirna gita bittoota Nafxanyaa waan tureef Oromoon lafa isaa irraa buqqaafamee kan biraa qubsiifamee qabeenya isaa saamamee alagaaf wandaqa tahuu mudate. Kanaafuu waan ofii deeffachuuf BAGA DHUMNE.

Qaroomina Oromoo 1.4.1. Sirna Gadaa Oromoo Falaasamni Sirna Gadaa Oromoo ijaarsa hawaasummaa, siyaasaa diinaagdee jaarmaya waraanaa fi siyaasaa of keessatti kan hammatu yoo tahu, addunyaarratti falaasama dinqisiisaa tahe Gadaan buluu kan umee Oromoon jiruu fi jireenya Ummata Oromoo karaa hundaan Sirna Gadaan qajeelfamaa ture. Sirni Gadaa Sirna wal-qixxummaa of keessaa qabuu dha. Sirnii Gadaa bulchiinsa hawaasummaa, diinagdee, waraanaa fi siyaasaa kan of keessaatti hammatee waggaa saddeet saddeetiin kan maruu dha. Sirni kun dhaabbata Ummata Oromoo baayyee bal’aa fi bifa adda addaa qabu kan salphatti hin hubatamnee dha. Sirni kun kan ummanni Oromoo bulchiinsa isaatiif tolfate falaasama addaati. Sirni Gadaa Oromoo kun baayyee kan Dimookraatawaa ta’ee seera tumuu fi seera muruu kan of keessaa qabuu dha. Hawaasni Oromoo Sirna Gadaa irratti kan ijaaramee fi gartuulee lama kan wal keessa jiran irratti kan hundaaweedha. Gartuun tokko kan umrii lakkaawee dhaloota irraa kaasee sadarkaalee adda addaa keessa namni dabruudha. Isaan kun hiriyyaa jedhanii wal yaaman. Inni lammaffaan umrii yookiin dhaloota bara irratti hundaawuu osoo hin tahin dhaloota abbaa fi ilmaa irratti hundaawa. Jaarsaa fi mucaa xiqqaan dhalootaan yoo tokko hin taanellee, luba tokko tahutti wal yaaman. Sadarkaaleen Gadaa waggaa saddeet saddeetiin jijjiiramaa deema. Oromoo keessatti naannoo tokko tokkotti sadarkaaleen Gadaa saddeet yoo tahan, naannoo kaanitti ammoo hanga waggaa 11 ni gaha. Mucaan tokko dhalatee waggaa saddeet saddeetiin maqaa adda addaatiin yaamama. Dirqamni irra jiruus akkasuma bara saddeet saddeetiin jijjiiramaa deema. Warrii sadarkaa tokko keessa jiran gaafatamaa fi waloo isaan ilaalu qaban. Sadarkaa tokko irraa kaanitti yeroo dabramuus Sirna hordofamuutu jira. Fakkeenyaaf, Dabballee irraa gara Gaammeetti yeroo cehamu Sirna rifeensa mataa haaduu fi maqaa moggaasuutu jira. Akkaataa rifeensa mataa itti qoratan irraa sadarkaa Gadaa kam keessa mucaan tokko akka jiru beekuun ni danda’ama. Sadarkaa sadaffaa irraa gara afraffaatti yeroo cehan Sirna Gadaa keessatti Sirna baayyee barbaachisaa taheetu raawwatama. Kuniis sadarkaa kana keessatti filmaatni nama Abbaa Gadaa tahuutu gaggeeffama. Warri sadarkaa Gadaa kana keessatti jiran hariiroo addaa wal jiddutti qabaatu. Hawaasa keessattiis addaatti ilaalaman. Sadarkaa Gadaa shanaffaa keessa warri jiran loltuu tahuun beekkaman. Dirqamni sadarkaa kanaa loluun biyya ittisuu fi diina deebisuu dha. Sadarkaa kana keessatti osoo aangoo Abbaa Gadaa hin fudhatin dandeettii waraanummaa qaban agarsiisuu qaban. Sadarkaa kana yeroo fixanii jedhan waggaa 40 yeroo guutan, eega Gadaa keessa dabree, waggaa 40 guutu wan taheef Sirna baayyee beekkamadha. Gadaan abbaa dhumee kan ilmaa jalqabuu agarsiisa. Kuniis “DAANNISA” jedhamee beekkama. Sadarkaa Gadaa jahaffaa Gadaa jedhamee beekkama. Kana jechuun Sirna Gadaa jechuu osoo hin taane warra waggaa saddeetiif aangoo biyya bulchuu qaban jechuu dha. Sadarkaalee Gadaa keesaa inni jahaffaa kun baayyee barbaachisaa dha. Warri bara saddeetiif aangoo harkaa qaban warra haarayatti yaroo aangoo dabarsan sirni kun baallii irraa fuudhu yookiin baallii walitti dabarsu jedhamee beekkama. Aangoo warri harkaa qaban hin dabarsinu jechuu hin danda’an. Guyyaa fi yeroo baallii walitti dabarsan kan himu ayyaantuu warra dhahaa urjii lakkaawanii dha. Abboottiin Gadaa aangoon harkaa turee warra haarawatti Eeybaa fi Aannaniin dabarsan. Bokkuun mallattoo aangoo harkaa qabaachuuti. Kanaaf Abbootiin Gadaa bokkuu walitti dabarsan. Warri aangoo fudhatee baallii guchii rifeensa mataatti suuqqata. Baallii guchii kanaas walitti dabarsan. Sadarkaan kun yeroo hooggana siyaasaa fi waraanaa kennanii dha. Hayyootni Abbootii Gadaa waggaa 16 dura sadarkaa 4ffaa keessatti filaman. Sirni isaan itti filaman “LALLABA” jedhamee beekkama. Isaan kun Abbootii Gadaa wajjiin waggaa saddeetiif biyya bulchan. Sirna Gadaa keessatti hoggantoonni yoo biyya bulchuu dadhaban aangoon harkaa fuudhama. Sirni kun “BUQQISA” jedhama. Gadaa keessatti aangoon hayyootaaf wal-qixxummaan ni kennama. Kuniis birokiraasii jaarmayaatti kan eenyu maal hojjata jechuun kan qoodamuu miti. Hayyoota Gadaa jidduu walcaalmayni jiru baayyee xiqqaa dha. Dhimma cimaarratti yeroo haasawamu miseensota hayyoota keessaa tokko yoo hin argamiin dhimmi san bulfamee yeroo inni argame irratti haasawama. Hafuu isaatiifiis hayyuun hafe ni adabama. Sirna Gadaa keessatti yaa’iin Gadaa aangoo olaana kan qabuu dha. Murtiin yaa’iin Gadaa dabarse qondaalli kamuu jijjiiruu yookiin kaasuu hin danda’u. Yaa’iin Gadaa dhimmoota murtii argachuu dadhaban irratti haasa’ee murtii keenna. Seerota haarayaas ni tuma. Warra duraan turaniis gilgaala teessumti yaa’ii Gadaa kun Gadaa walitti dabarsanii wagga 4ffaa irratti geggeffama. Yaa’iin Gadaa kun Gadaa Booranaa keessatti ‘’GUMII GAAYYOO” jedhama. Yaa’ii kana irratti Abbootii Gadaa sadarkaa adda addaa irra jiran, hayyuu sadarkaa adda addaa yuuboota addaa fi gorsiitoota hawaasa san keessa jiraniitu irratti argama. Yaa’ii kana abbaa Gadaa baallii of harkaa qabuutu gaggeessa. Dhimmi abbaa Gadaa ilaalu kan yaa’iin irratti haasawuu qabu yoo jiraate hayyuu ykn yuuba keessaa tokko bakka isaa bu’ee yaa’ii san gaggeessa. Oromoon osoo Jaarraa 19ffaa kolonii warra sirna gita bittaa Nafxanyaa jala hin galin jaarmaya waraanaa beekkamaa qaba ture. Hogganaan waraanaa Abbaa Duulaa jedhama. Gaafa Afrikaa keessattillee jaarmayaan waraanni Oromoo daaddaa kan qabu hin fakkaatu ture. Oromoon fardaan loluun beekkama. Afrikaa keessaa jaarmaya waraanaa kan qaban warri akka zuuluu fi fulaanii fardaan loluu hin beekan turan. Oromoon loltuu ciccimoo fardaan lolu qaba. Oromoon jaarmaya waraanaa ajaa’ibsiisaa tahe akka qabu seenaa mootii Habashaa Suusiniyoos (1600-1625) keessatti galmeeffamee jira. Suusiniyoos kun mataan isaatuu nama loltuu Oromootiin booji’amee turee dha. Akka seenaa kanaatti waraanni Oromoo cibirratti kan ijaarameedha. Waraanni kuniis warra sadarkaalee Gadaa 4ffaa, 5ffaa fi 6ffaa keessa jiran irraa ijaarama. Isaaniis Gadaa qeerroo fi qondaalaa jedhamaniiti beekkaman. Warri Gadaa warra fuudhee fi Gadaa kana keessa jiranii dha. Qeerroo fi qondaalli warra hin fuudhin kan sadarkaalee Gadaa 4ffaa fi 5ffaa keessa jiraniidha. Humna waraana Oromoo kan cabsuu danda’e meeshaa lolaa ammayyaa warra Awurooppaa irraa harka Habashootaatti galeedha. Oromoon meeshaa lolaa baranee dhabuun moo’ame malee, silaa hin moo’amu ture. Abbootiin Gadaa aangoo dabarsaniin yuuba tahan. Yuubni sadarkaa 4 qaba. Waggaa 48 yeroo aangoo dabarsan irraa kaasee waggaa 32’f gorsituu dha. Yeroon kun yeroo ilmaan isaanii kan osoo aangoo irra jiran dhalanii sadarkaa Gadaa gahanii aangoo itti fudhatanii dha. Warri yuuba tahan abalu filadhaa ja’aniiti Ummata kakaasu. Haala kanaan yaa’ii Gadaa irratti argamanii Gadaa fudhatan. Waggaa 80 erga bulchanii booda Gadaamoojjii jedhamanii beekkaman. Yeroon kun kan isaan guutumatti dhimma siyaasaatii fi waraanaa keessaa deebi’anii soorama bahanii dha. Yereoo Gadaamoojjii tahan Sirna raawwatamuutu jira. Sirni kun “QUMBII” wal irraa fuudhuu jedhama. Kana booda kabajamuu fi sooramuu malee, dirqama biyyaa fi waraanaa hin qaban. Gadaan marsaa waggaa 40 qaba. Marsaa abbaa kan waggaa 40 fi marsaa ilmaa kan waggaa 40 tu jira. Kanaaf Gadaa abbaa fi Gadaa ilmaa jedhama. Waggaan 40ni kun bakka shan kan waggaa saddeet saddeet of keessaa qabuutti hirama. Mucaan tokko dhalatee, sadarkaa jalqabaa irraa kaasee sadarkaa shanaffaa hoggaa gahu, Gadaa seenaa abbaa fi ilmi sadarkaalee Gadaa shaniin adda fagaatan. Sirni Gadaa Sirna baayyee ballaa fi walxaxaa ta’ee dha. Paartii kana keessa mucaan xiqqaan fi jaarsi waggaa saddeettamii jiraachu danda’a. Waggaan haa wal caalan malee, akka hiriyaattii qixxummaan wal ilaalan. Haalli kun seera bal’aa of keessaa qaba. Walakkeessa Oromiyaatti kan argaman Oromoon Tuulamaa hanga dhuma Jaarraa 19ffaatti Sirna Gadaa qabaachaa turan. Arra garuu, hafteen Sirna Gadaa Booranaa fi Gujii qofa keessatti argama. Jaarraa 16ffaa keessa Oromoon Sirna Gadaa tokko jalatti akka bulaa turte ragaa baayyeetu jira. Jaarraa 17ffaa fi 19ffaa jidduu adaduma Oromoon qubsumaan walirraa fagaataa deemeen Gadaa naanno naannoo ofiitti qabaachuu jalqabe. Gadaan naanno naannoo ofiitti dhaabbate kun garaagarummaa xixiqqaa qabaachuu jalqabe. Sirni muudaan waliif tuman suuta suutaan laaffachaa dhufe. Oromiyaa naannoo garii keessatti sirni mootii dhalatee ture. Guutumatti sirni Gadaa kan dhorkame eega Oromoon kolonii jalatti kufee, kunoo waggoota 150 oliif jaarmayaan siryaasa Oromoo fi sirni jireenya Oromoo harka warra sirna gita bittaa gabroomfataatti kufee miidhaan guddaan irraa gahuu dhaan kufaatii Oromootiif sababa tahee as gahe. Faana Buutuu Kaalaandara Oromoo Akkaata Oromoon itti bara lakkaawu waa’ee yeroo fi seenaa irraatti Oromoon yaada ballaa qaba. Oromoon jiruu fi jireenya isaa gaggeeffachuu keessatti ji’oota adda addaa yeroo dhimmoota siyaasaa fi bulchiinsaaf walgahu, yeroo itti aangoo walitti dabarsuu fi kkf hundaaf dursee bara, ji’aa fi guyyaa beekkamaa tahetti beellama qabata. Faana buutuu Oromoon yeroo yaadachuuf itti fayyadamu sirritti kan qindaa’ee fi qaroomee dha. Akka faana buutuu biyyoota biroo aduu dhiitee bariitu qofa irratti hundaawuu osoo hin taane, sochii ji’aa fi urjii irratti kan hundaa’eedha. Kaalandarri akka Oromoo ji’aa fi dhahaa urjii irratti hundaa’ee seenaa ummattoota biyya lafaa keessaa aadaa ummattoota sadii qofa keessatti galmaa’e. Isaaniis Chaayinaa, Hinduu fi Maayaa dha. Kaalandarri Oromoo tuutii urjii torban tokko tokkoon isaanii yeroo isaan itti ji’a waliin toora tokko irra dhufan faana dhahanii ilaaluu irratti kan hundaa’ee dha. Kun dhahaa jedhama. Ji’a yookiin baatii tokko kan jedhamu guyyoota ji’a jalqaba itti baatee fi deebitee baatu jidduu jiran hoggaa tahu isaaniis guyyoota digdamii sagalii fi walakkaa (29.5) akka kanaan waggaa tokko keessa guyyoota dhibba sadii fi shantamii afurtu (354) ji’oota kudha lamatti (12) qoodama. Kaalandara yookiin faana buutuu warra Girigoorii ykn warra Awurooppaa wajjiin wal qixxeessuuf akka ummattoota garii, akka qaammee ykn xawalwaallee toolchuuf itti hin rakkanne. Ji’ootii (LUNER MONTHS) kudha lamaan Oromoo guyyootiin torbaniin osoo hin taane, ji’aan lakkaawama. Guyyootni ji’a tokko keessa jiran hundii maqaa ofii isaanii qaban. Akka kanaan maqoota guyyaa digdamii torbaatu (27) ji’a tokko keessa jira. Ayyaanota ykn ayyaana (asmirom Lagasaa, Gadaa 1973, Marko beest, 1988) ayyaana jechuun guyyaa jechudha maqaan guyyootaa torbaan torbaniin naanna’u kan jalqabee baroota dhiyoo as maqaan guyyootaa torbanittii gad bu’uufi naanoollee Oromiyaa garagaraa keessattii maqaa adda-addaa horachuuniis baroota dhiyoo keessa kan dhufeedha. Maqootiin ayyanaa yookiin guyyaa 27 akka itti aanan kanattii ibsama ture.

INNIKA--LUMAASA--GIDAADAA--RUDAA--AREERI--AREERII--LAMMAFFAA---ADUULAA---ADUULAA---LAMMAFFAA---GARBA---GARBA---DEETTII---BIAA---SORSAA---ALGAAJIMA---ARBA---WALLA---BASAA---DURAA---BAASAA---LAMMAAFFAA---GARAWAA---DUREETTII---SALBAAN---SALBAAN---DEETTII---DULLATTII---GARDAADUMA---BUUSAA---BALOO---QARAA FI RURRUMA. Maqoota kanneeniitu ji’a ji’an guyyaa 29.5 keessa demee ji’oota 12 tahan. Booda marsaa isaa xumuree waggaa tokko ta’a. Guyyoottin ji’a tokko keessa jiran 27 waan ta’aniif ayyaanii inni jalqabaa jiinii bahu yookaan ji’a tokko guyyaa 2.5 dursee naannawee dhufa. Kanaaf ayyaani yookaan guyyaan jalqabaa ji’a isatti aanu guyyaa biraa irraa ji’a jechudha. Akkanaan guyyooni deebi’anii yeroo lama ji’uma tokko keessa dhufan ni jiran. Guyyaan inni guyyaa jalqaba ji’a ta’e dhufu ji’uma kana keessa guyyaa 28ffaa irratti dhufa jechudha. Guyyooni inni guyyaa 3ffaa yookiin 4ffaa turee ji’a isatti aanu keessaa guyyaa tokkoffaa ta’e dhufuu nidanda’a. Guyyaan ji’a kan jalqabaa ayyaana yookiin gaafa jiini haarayni itti mul’atudha. Ogeeyyiin waa’ee kaalaandara Oromoo tolchanii beekan Ayyaantuu jedhaman. Ogeeyyii kanneen biratti guyyonni 27 jiran hiika mataa isaanii qaban. Fakkeenyaaf, namni ayyaana yookiin guyyaa gardaadumaa dhalatee nama amala akkamii akka qabaatuu taa’u himuu ni danda’an. Ayyaantuun bara ji’aa fi guyyaa dhimmi siyaasaa yookaan ayyaanottiin adda addaa itti raawwataman yaadannoo sammuutiin himu nidanda’an. Yoo yaadachuu dadhaban ammoo qixa ji’aa fi urjiiwwan torban irra jiran faana dhawani qormaata urjitiin guyyaa fi ji’a isaa bira gayuu ni danda’an. (asmarom Lagasa, 1973) urjiileen torban ayyaantuun guyyaa ji’a fi bara lakkaa’uuf itti gargaaraman Lamii, Bakalcha, Arba, Urjii, Buusan, Algaajima, Gaaduu, Wallaa jedhama. Urjiileen torban tarree galanii mul’atu warrii ayyaantu walitti dhufeenyaa jiini tokko tokkon urjiiwan kanaa wajiin qabdu ji’a ji’aan qabdu jalabu’anii qorachuudhaan maqaa ayyaanootaa yookiin guyyootaa addaan baasan. Hambaan seenaa fi Aadaa Oromoo durii qormaataa kan waa’ee urjii fi hambaa seenaa duriitiin (BY THE ARCIYO ASTRONOMIC) kaaba keeniyaa kessatti argame akka Oromoon dhaloota kiristoos wagga 300 dura dhaha urjiitiin guyyaa ji’aa fi bara lakkaawaa akka turee ni ibsa. Kunis kan bara 1978 namoota Liinki fi Roobins jedhamaniin bakka booda dhaha URJII NAMORATUNG jedhu moggaafmeeti argame. Akka Liinkii fi Roobins qoratani bira gayanitti utubaa dhagaa gurraacha (Oromoon utubaa janjaaro) jedhe waamu 19 tahan kallattii urjiiwwan murtawoon irra jiran agarsiisa. Oromoon utubaawwan dhagaa kallatii agarsiisuf dhaabe kanneen ittii gargaaramee walitti dhufeenyaa fi jijjiirama ji’aa fi urjiiwwan jedhamanii jiddutti yero yerotti ta’u herreguudhaan guyyoota addaan baafatan. Akka kanaan akka kaaleendara Oromootti maqaan guyyaa aduun dhiitee bari’uu qofaan osoo hin taanee ji’aa fi urjiidhaan herregama. Oromoon bara lakkaa’uuf marsaalee Sirna Gadaatti itti gargaaramaa ture. Oromoonnii seenaa dabree yadachuu fi ta’iinsoota dabran walduraa duuba isaani akkasumaas hidhata waljidutti qaban qindeeysanii himuu irratti dandeeytii guddaa qaban. Lubooti Gadaa yoomii fi akkamitti akka walduraa dubaan dhufan hima afaanii waliif dabarsan. Akka sirna Gadaatti luba baasii maqaa tokkoo Gadaa 36 (8X36) yookiin dhaloota torba (7X40) booda deebi’ee dhufa. Kana malees tooftaa daacii jedhamuun bara lakkaa’uun waanuma ta’e tokko bara enyuu faa akka raawwatamee waan yaadatamuuf sanyiin sanyii namoota seenaa ciccimaa hojjatanii gaafa angootti dhufan seenaa akkaakiilee fi abbaabiilee isaanii dabaluuf jecha seenaa wal-fakkaataa hojjatan. Warrii ogummaa bara lakkaa’u qaban daaccii kanattiis ni gargaaraman jechudhu. Walumaagalatti Oromoon malli inni bara lakkaa’uf itti gargaaramu baayyee qaroo kan ta’ee fi kan hin moofoyne ta’uu keessatti ibsuufillee kan ulfaatudha. (barruu Hayyuu Jaal Nadhii Gammadaa irraa argame)

Weerara Gita Bittoota Nafxanyootaa fi Qabsoo Oromoo Oromoo fi Oromiyaan koloneeffatamuun duratti nannoo bara 1870 baayyinni Ummata Oromoo 10,000,000 nigaya ture. Yeroo duulli koloneeffachuu Oromiyaa irratti deemaa ture bara 1870-1900 baayyinni Ummata Oromoo miliyoona 10 irraa gara miliyoona shaniitti gad irrate. Jecha Minilik lafa kana irratti “Addis hiwat” kan jedhu irraa kaasee, bulchitoonni Habashaa impaayeera Itoophiyaa bulchan baayyina Ummata Oromoo haphisuu, lafa Oromoo qircanii kukkutachuudhaan Oromiyaa dhiphisuu fi Oromoo balleessuuf aadaa, afaan Oromoo balleessanii kan isaanii dhaalchisuu irratti guddaa dalagaa turan. Waraanni koloneeffataa Habashaa Ummata Oromoo jimlatti fixaa ture. Fakkeenyaaf, Ummata Oromoo Arsii Aanoolee harma muraa fi harka muraatti Oromoota qulqulluu 10,000 ol fixee, kuma kudha lama (12,000) ol tahu dubartii harma mirgaa, dhiira ammoo harka mirgaa gara jabeenya haala suukanneeysaa ta’een irraa ciree haadaan mormatti rarraasaniifi akka Minilikiif jilbaan deemaa sujuudanii fuula isaa dura kutan taasisanii turan. Akkasuma Muddee 19 hamma Ammajjii 6, bara 1887 Lola Calii Calanqoo gubbatti murruqii Oromoota Afran Qalloo irratti taate kaasuun ni danda’ama. Kana malees, bara 1888-1892 tti beelaan akka dhuman taasifamaa turan. Kun yeroo dalagamu hormaata Oromoo balleessuu fi xiqqeeysuu irratti fulleeffatan. Ummata Oromoo gabroonfachuuf jecha dhukkuba daddabraa adda addaa itti dabarsuun akka dhuman taasisuu, kaan hidhaan kolaasu, kaan ajjeesuu, kaan dhabamsiisuu, kaan laamsheeysuu, kaan ammoo akka beeyladaatti hidhaanidhanii gurguruu, garii jiruu itti hammeeysee itti rakkisee biyyarraa baqachiisuudhaan Oromoo lafa isaarraa buqqaasanii kan biraa fidanii lafa isaarra qubsiisaa turan. Gaafa Afrikaa keessaa baayyina Ummataatiin kan hanga Oromoo gahu hin jiru. Impaayeera Itoophiyaa keessatti saba guddicha kan hanga isaa gahu hin jirreedha. Afrika keessatti ammoo Ummata Haawsaa fi Naayjeeriyaatti aanee ummanni Oromoo sadarkaa 3ffaa irratti argama. Karaa afaaniitiinis 3ffaa irratti argama. Biyyoota Afrikaa 54 keessaa baayyina Ummataatiin kan Oromoo caalan biyyoota 4 qofa. Mootummaan Wayyaanee murna biicuu Tigraay lakkoofsa ummattoota Itoophiyaa bara 2007 keessa gaggeesseen baayyinni Ummata Oromoo miliyoona 28 jedhan. Kun ammoo soba dhugaa irraa fagate hoggaa tahu, yeroo sanitti dhugaan jiru garuu, baayyina ummattoota Itoophiyaa kana keessatti argaman miliyoona 85 tti tilmaamamu keessa baayyinni Ummata Oromoo miliyoona 40 ol ni taha jedhamee amanama. Ummata Oromoo keessaa harki 90% baadiyyaa jiratan. Magaaloota Oromoo keessaa magaalaa akka Finfinnee keessa kan baayyatu warra Habashaa kan kaabaa dhufe hoggaa tahan, Finfinnee qofa osoo hin taane, magaaloota akka Hundannee, Dirree Dhawaa fi Jijjigaas dabalatee magaaloonni Oromiyaa iddoo qubsuma waraana Mootummaa Sirna Nafxanyootaa tahuudhaan wal qabatee, mootummoonni dabran kan Oromiyaarratti dabaree wal dabraa turan lafa Oromoo qabachuu irratti keessumattuu saboota biraa hundaaf cicciranii jiha hundaan diina itti baayyisuu irratti tarsiimoo waggaa dheera baafachaa turan. Haata’uu malee ittiin hin milkooyne. Magaaloota Oromiyaa keessaa Oromoo buqqaasanii dhiibuudhaan gaaratti dachaasaa, kan biraa qubsiisuu irratti fuulleffatanii baadiyyaa irratti ittisaa turan. Oromoo diinagdeen laamsheessanii jireenya isaa harkaa fi afaan jidduu qofa irratti akka hundaa’u irratti hojjataa turan. Maqaa tokkummaa Immiyyee Itoophiyaa jedhuun Oromoo haqaaranii fedhii isaanii galmaan gahuuf carraaquu keessatti daldala guddaas qabaachaa turan. Oromoonni erga waanjoo kolonii Sirna gita jbittaa Nafxanyaa jalatti kufee jiruu fi jireenyii isaa maal fakkaata? kan jedhuuf sulula addunyaa kanaa keessatti Oromoon Ummata mammagaala akka isaatiin koloneeyfatamuuniis gaaffii isaa addunyaarratti kan adda taasise tahee argama. Ummanni Oromoo gama dhuma Jaarraa 19ffaa gargaarsa warri adii Awrooppaa gita bittoota Habashaatiif godhaniin kolonummaa gurraacha Afrikaa jalatti kufe. Kuniis yeroo biyyoonni Afrikaa kan akka Keeniyaa, Somaaliyaa, Ugaandaa, Suudaanii fi kan biroo aangawoota Awrooppaa koloneeyfataman keessa gita bittuu Habashaa warra Awrooppaa Afrikaa qircachuuf bara 1884 Barliin Jarman irratti walgahanitti hidhataniin Oromoon koloneeyfatame. Madaallii humna waraana Oromoo gargaarsa meeshaa waraanaa fi leenjii warri Awrooppaa yeroo Afrikaa qircatan gita bittoota Habashaatiif kennaniin jijjiirame. Mootummaan sirna gita bittoota Habashootaa gargaarsa meeshaa waraana ammayyaa hammana hin jedhamne warra Awrooppaa irraa argatan. Bara 1880 moota keessa yeroo warri Habashaa biyya Oromoo Oromiyaa fi ummattoota gama kibbaa weeraraa turan lakkoofsi loltoota isaanii meeshaa ammayyaa hidhatan qoftiin 600,000 tti tilmaamamaa ture. Fakkeenyaaf, kitaaba Afaan Amaariffaatiin barreeffame kan Abbaa Gadaa Abbaa Soorii jedhamuun barreeffamee Sirna Gadaa fi seenaa dhokotaa Oromoo jedhurratti biyyoonni gargaarsa kennanii fi baayyinni meeshaa lolaa waraanni Minilik hidhatan yoo laalle akka chaartii armaan gadii kanatti ibsee agarsiisa. Lakk Maqaa biyya gargaartee Baayyina qawwee Baayyina rasaasaa

1 Ingiliz 15,000 5,000,000

2 Faransaay 500,000 20,000,000

3 Xaaliyaan 50,000 10,000,000

4 Ruusiyaa 150,000 -

Baayyina meeshaa lolaa kana bara 1868-1900 jiddutti argatan. Waraanni gita bittaa Nafxanyootaa meeshaa waraana hangana baayyatu hidhatee duula ballaa irratti banullee ummanni Oromootii fi Ummanni kuush biroo yeroo dheeraaf ofirraa ittisa cimaa godhanii turan. Oromiyaa keessatti maccaa fi Tuulama, Arsii, Afran Qalloo, Ituu fi Humbannaa akkasumaas naannoolee Oromiyaa biraa keessatti ittisa cimaatu godhame. Hanga gaafa meeshaa waraanaatiin caalamanii madaalliin humna Oromoo jijjiiramutti Oromoonni naannoo Gaafa Afriikaa keessatti humna waraana lolaatiin keessaahuu loltoota fardaatiin humna hiriyaa hin qabne akka turan seenatu ragaa baha. Koloneeyfatamuun booda moototni gita bittootaa wal duraa duubaan dhufan hammeenya hiriyyaa hin qabne Ummata Oromoo irratti hojjachuu itti fufan. Lammiiwwan Oromoo baayyeen waraana koloneeyfataa fi qubattootaan ajjeefaman; kaan beelaa fi dhukkuba daddabraa sirni gita bittaa Nafxanyaa baballisaniin dhuman. Gariin ammoo gabrummaan gurguraman. Kanneen lubbuun biyyatti hafanis Sirna gabbaarii gabrummaan gurguramuun irra hin wayyine jalatti kufanii gadadoo hammaataa keessatti kufanii turan. BOQONNAA LAMA QALLOO FI ONA ISAA

Seenaa Qalloo Qalloo eenyu? Qalloo ilmaan shanan Bareentooo Oromoo dhale keessaa isa tokko. Dhalootaaniis hangafni Bareentoo dhale Xumuggaa Bareentooo hogguu tahu, Qalloo Bareentooo Karrayyuu fi Murawwatti aanee dhalootaan afraffaadha. Umriidhaanis waggaa 499 akka tureefii qaroominaan waggaa kumkudhan dura 10,000 doonii addunyaarra daldalaaf deemuun akka qabuufi daldala keessaatti qaroo namaa akka ta’eetu himama. Dooniin isaa hanga ammaatti hambaan isii BARBARATTI argamti. Quxusuun Bareentooo ammoo Humbbannaa Bareentooo hogguu tahu, Qalloo Humbannaaf kan harma dhiise akka tahe manguddoonni seenaa fi hayyoonni Oromoo ni ibsan. Hidda Dhaloota Qalloo Qalloo Bareentooo ilmaan 4 dhale. Isaaniis hangafa irraa egalee hanga quxusuutti akka armaan gadii kanatti ibsama. Baabbile Oborraa Dagaafi Ala

Ilmaan Afran Qalloo sadarkaa gosaa hanga Jilbaa fi Ibiddaatti kan jiran caasaan armaan gadii kun kan ibsu.

Ona Afran Qalloo Ilmaan Qalloo afranuu Ona mataa mataa isaanii qabu. Onni Afran Qallootiis karra shan (5) qaba. Isaaniis: Karra Makkalaa Karra Erer Karra Millee Karra Hormaataa Karra Marraati Ilmaan Afran Qalloo Ona mataa isaanii keessatti teessuma lafaatiin umamaan warra badhaadhanii dha. Kuniis Ona Baabbilee, Ona Oborraa, Ona Dagaa fi Ona Alaa jechuun beekkaman. Ona Baabbillee Onni Baabbilee Holallaa lafa Qalloo Hundannee gara Bahaa irraa kaasee Erariin Fiqiin gara somaaleetti lixa Qaccee Babbilee Gosti qaccee Baabbilee Hawwiyyaan ilmaa hangafa Baabbilee tahuu isaatu himama. Haa ta’uu malee waggaa dheeraa dura magalaa Moqaadishoo irra akka jirachaa ture ni beekkama. Sooreessi Jaarraa Abbaa Gadaa hoggaa dubbatu kitabonni seenaa Afran Qalloo dubbatu gurguddaan warra 	Ingiliziin barraa’ee Moqaadiishootti akka argamu dubataa ture. Akasumaas kitaabonni seenaa Oromoo dubbatu Suudaan Kaartuumitti akka argamu dubbataa ture.

Haa ta’uu malee dubbiftee yadannoollee irraa qabatte bahuu sitti hin dhiisan. Yeroo seentuu fi baatuus sakatta’amtee baata jedhee dubbatee ture. Akka sooreessi qabsoo Oromoo kun dubbatutti Hawwiyyaan Somaalee keessatti iddoo guddaa qabdi. Ilmaan Baabbilee tahuus if beekani kan jedhutu himama. Hawwiyyaan ilmaan Baabbilee tahuu Afran Qallo dhiichisa kessatti akkas jedhan. Hoodho boo        fidiyaaboo Hawwiyyan ergaan Azaal kutee dhaamsii hin gallee (*2) Way Nooleen kiyya jettii Mettaan falmee Way Jarsoon kiyya jettii Mettaan falmee Way Nuunnus kiyya jettii Mettaan falmee Way Diiramuus kiyya jettii Mettaan falmee Way Oborraan kiyya jettii Mettaan falmee Didi rorroo hayya   jedhanii fixan Gaaffii fi deebisaadhan haala kanaan dhiichisaa turan. kaan keenya jedhanii Mettaan immoo falmaa ture, Mettaan wanni falmeef Hawwiyyaan eega keenya tahee maaliif ilmaan Afran Qalloo dhawa? Maaalif lafa Afran Qalloo weeraraan saama osoo keenya tahee Afran Qallo qe’ee fi qabeenya isaa irraa buqqisee hin weeraru je’eeti falma. Kanafuu Hawwiyyaan gara caayaa abbaa isaatti deebi’ee abbaa isaa dhiifama gaafachuu qaba kan jedhuun waan Afran Qalloo miidhu keessaa harka fudhaachuu qaba jenna.

Ona Oborraa Onni Oborraa Qalloo;- Hadas Baroodaa irraa kaasee gara Dhihaatiin hanga Bikkeetti kan dhaabbatu hoggaa tahu Gaaleeytiin Laga Jarjartuutiin karaa Bahaatiin Qarsatti dhaabbata. Ona Dagaa Onni Dagaa Qalloo;- Kibba Hundannee irraa ka’ee gara Dhihaatiin Awwadaay gara aspaaltii moggaa tokko qabatee Dhangaggoon Dirree Dhawaa Ererii hanga Jibutiitti gara Bahaatiin Baabbile fana Daakataan Karra Marraatiin jijjigaan Diida waale qabatee hargeessatti fulla’a. Qaccee Dagaa Gurguraa Afran Qalloo keessaa sababa adda addaatiin maqaaleen gosa tokko tokko akka jijjiiraman seenaan ni mul’isa. Fakkeenyaaf gosoota maqaan jijjiiraman keessaa tokko Gurguraadha. Gurguraan Jaarraa 15ffaa keesssa maqaan isii jijjiiramuutu himama. Gurguraan Jaarraa kana dura maqaa ittiin wamamaa turte akka qabdu seenaan ni dubbata. Maqaan gurguraa jedhu kun kan dhufe bara 1450ffaa keessa ture. Maqaan kunis kan daldalan wal qabatu irraa hoggaa ta’uu qaccee Afran Qalloo keessaa gurgurtaa fi bittaan kan dura eegalee gosa Gurguratii Gurgura jechuun “MERCHANDISE”  jechuu dha. Jaarraa 16ffaa dura gosa Somaalee Dir jedhamtuun ilmaan Afran Qalloo osoo hin weeraramin dura Jaarraa 14ffaa keessaa lafa Ona Dagaa taate naannoo Dirree Dhawaa keessa akka turan seenaan ni dubbata. Gurguraan qaccee Dagaa ilmaan Noolee akka tahan ragaalee heedduutu jira. Gurguraan magaalaa bittaa fi gurgurtaa Dirree Dhawaa keessatti kan uumte hoggaa tahu Buna, Ilkee Arbaa, Kalloo beeyladaa, Harre didoo, Libaanataa fi k.k.f biyya alaatti daldalaan beekkamti. kana irraa ka’uun maqaan Gurguraa jedhamu kun moggaafamee fi achumaan itti maxxanee hafe kan jedhuutu himama. Kana malees dhiibbaa warra Seem irraa dandamachuuf (hafuudhaaf) gara Somaaleetti gadii faca’anii akka turaniitu dubbatama. Waaniin argee fi Afoolaan dhagahe irraa akkan hubadhetti Gurguraan ilmaan gudeeda Afran Qallooti. Waggaa dheeraa dura yeroo seenaa Akaakilee ofii Sabaa fi Lammii ofii barreeysanii kaayyachuun hin jirre san keessatti Afran Qalloo maqaa Abbaa, Akaakoo,Abaaboo, Akaakilee jiraachisuuf hortee isaanii dhufaa dabraa keessatti akka hin banneef deddeebisanii wahiin moggaasaa dhufan. Kun ammoo seenaa fi Iccitii cimaa fi ballaa qaba. Gurguraan maqaan isaa inni jalqabaa Guuraa - Luuccoo - Dagaa - Muchaa walee - Baabboo - Muchaa - Noolee - Dagaa - Qalloo - Bareentoo - Oromooti ( Hiikaan Ilmaan Luuccoo Guuraa dha jechuu dha). Qabsaa'aan Gameeysi Oromoo Barsiisaan Qabsoo fi Seenaa kan turan Nadhii Gammadaa bara 1983 akkas "Gurguraan Ilmaan Afran Qalloo Qaccee Dagaa gudeeda Ilmaan Muchaa Nooleeti" jedhan. Hawwiyyaa dabalatee sababa baballifannaa lafaatiif bahuudhaan wal qabatee, gariin roorroo gara garaa keessatti Soomaalummaa himachuudhaan dogoggora Seenaa lubbuun jiraachuuf jecha dhaloota baayyee dabarsuu keessatti uumameen yeroo tokko tokko gara Oromoo tahuun, yeroo taan gara Soomalee wajjiin Oromoo dhawaa turuun ni beekkama. Haa tahuu malee, Qabsoo Oromoon Bilisummaaf godhaa ture keessatti qabsaa'ota hangafoo tahan baayyeetu jira. Fkn Wallisaan Hangafni beekkamaan fi jaalatamaan ilma Afran Qalloo Artisti Shantam Shubbisaa of duuba deebinee mee Seenaa isaa haa ilaallu. Shantam Shubbisaan nama umrii isaa guutu hamma Arraatti Qabsoo Oromoo keessatti dabarsaa jiruu dha. Shantam Shubbisaan namoota Bu'uureessitoota Hawwisoo Afran Qalloo ta'an keessaa isa tokkoo fi Qabsoo Oromoo keessatti Nama qooda Leencaa qabuu ture. Walleelee Shantam keessaa yoon isin yaadachiise akka jedha.

"Awwaalamnee dhumne jiruun Nuti Sabni balla'aan duratti Saba yartuu cunqursituu harkatti     Osoo Afaan qabnuu biraa ugguramnee      Afaan biraa barachuuf dirqamnee       Afaan ofii dubbachuuf meeqatu qalamee      Meeqaatu fannifamee Akka siin jedhu Abbiyyoon Abbiyyoon Aabboon duulaa dannabaa Akka siin jettu Ayyiyyoon Ayyiyyoon dubree naasabaa

Loli gurbee Loli intaloo

Lolli cubbuu haqumaan kufaa Dhugumaan kufaa" Maal kana qofaa  "Saba ballaa yaa Abbaa biyyaa Yaa Abbaa biyyaa Waa hundi qabsoon dhufaa ×2 Didi Roorroo gita yartuu Sabni ballaan fe'amuun gadaa" Nama qabsoo Bilisummaaf godhamaa ture keessatti dorgomaa hin qabne. Duuba qabsaawaan kun Gurguraa dha. Gurguraan Oromoo miti Ilma barcumaati yoo jedhan Oromoon hoo maal jetti? Kanaafuu, Afran Qalloo Hayyuu isaanii kanaaf Doktoorummaa/kabajaa isaan maltu badhaasuuf haala mijjeeysuu qaban. Seenaa Afran Qalloo keessatti ilmaan    Ona Alaa Onni Alaa Qalloo;-Kaaba Dhihaa  Ona Dagaatiin aspaaltii walqixa qabatee hanga Dhangaggoon Harallatti dhabbata.  Harallaan ol garagalee Watariin Gaara Mullataa fulla’uun Ona Anniyyaatti dhaabbata.  Gara Bahaatiin Hundannee  Bahaa qabatee Laga Erer gubbaan Ibroo Mussaatiin Miidhagaa Lolaatiin  Gobelletti fulla’a.

BOQONNAA SADI QABSOO AFRAN QALLOO FI GITA BITTOOTAA BIYYA ALAATII FI BIYYA KEESSAA Weerara Biyyoota Dhihaatii fi Afran Qalloo. Shira Waraanni Ingiliz Afran Qallo Irratti Raawwate. Afran Qalloo qabachuuf karoora lafa kaayyate hojii irra oolchuuf bara 1880 keessa meeshaa lolaa ammayyaa baayyinaan hidhachiisee tooftaa lolaa waraana Ingiliziin leenjisee gosoota Somaalee keessaa warra shanyii isaani seemitti galu kan akka gosa Ogaadeen ofii isaatiif magaalaa Moqaadishoo maadheeffattee qaccee ilmaan Afran Qalloo kumaatamaan kan ficcisiise Inglizi. Ajajoonni fi waraanni Ingiliz magaalaan lammada inni maandheeffate Zeeylaa hoggaa tahu, waraana Misraa fi Turkiitiin waliigalanii duula lafoota Afran Qalloorratti gaggeeffamu qajeelfamni waraana Ingilizii kan buufata waraana Ingilizii Zeeylaa jiru irraa akka kennamaafii ture seenaan ni mul’isa. Waraana isaanii walitti dabalanii leenjisuudhan weerara bal’aa ilmaan Afran Qalloo irratti gaggeessuuf jalqaba toftaan inni baafate, gosa Somaalee Ogaadeen leenjii waraanummaa gahaa keenneefii roga hundaan Afran Qalloo irratti lola bane. Eegasii ammoo karaa isaan irra deeman irraa maqanii kaartaa isaan baasaniifiin karaa biraatiin naannawanii addatti waraanni Misraa fi Turkii lola irratti banee injifachuuf tarsiimoo lafa kaayanitti fayyadamaa turan. Waraannii Afran Qalloo garuu, waraana Somaalee Ogadeeniin irratti baname injifachuudhaan waraana Somaalee yeroo san biyyoota Misraa fi Turkii dura dhufee lola irratti banee ija dhiiraa agarsiisee ture. Garii isaanii harkaan qaqqabanii meeshaa waraanaa irraa hiikkatanii achi buutee godhanii turan. Warrii lubbuun dheessanii bahaniis Zeeylatti ajajoota waraanaa Ingiliziitti dhaqanii hammeenya waraana Afran Qalloo eega itti himaniin booda keessumattuu cibirroonni fardaan lolu waraanni Afran Qalloo iyyansa sagalee bineensoota gara garaatiin waraana itti dhaqan dhamaasanii osoo rasaasni dhuka’ee sagaleen qawwee hin dhagayamiin akkuma itti achi qabaniin duruun bira dhaqanii Habaleedhaan mataa muruu, kan biraa ammoo xiyya goobootiin idduudhaan ajjeesutti dandeettiin waraanni kun qabu baayyee rakkisaa akka tahee fi waraana laafoo dhiisii xayyaarrilleen akka hin dandeenye odeessa gahaa kennaniifii turan. Aangawoonni waraana Ingilizii kana booda aangawoota waraana Misraa yaamanii marii gaggeeessan irratti waraana Afran Qalloo jedhamu kanarratti lola gara garaa gaggeessaa turtan. Lafa kanaas irra baayyee isii daggala isiitiin walqabatee isiniitu nurra keessa beeka. Kanaafuu waraanni keessan waraana keenyaa fi Turkii wajjiin qindoomina uumee yeroo weerara banu waraanni keessan keenya dursee weerara banuu qaba kan jedhurratti waliigalanii turan. Duubaan ammoo goblaa waraana Afran Qalloo cabsee karaa banameen waraanni keenya seenee akka toohatuu fi injifannoon keenya haala kanaan mirkanaawa kan jedhurratti marihatanii haariyatti tarsiimoo baafatanii waraana Misraa of dura gara lafoota Afran Qallootti as ergan. Waraanni Misraa kan dhufees, aangawoota isaanii wajjiin asumatti cilee bishaan buute tahee hafuu isaanii kan dhagaye aangawoonni waraana Ingilizii marii kophaa isaanii gaggeeffatan irratti Magaalaa Harar seennee qorannaa gahaa yoo gaggeessine malee, ormi kun hin dandayaman jechuun wal marihatan. Waraanni Misraa namni 800 dhaqanii daggala sanitti hafanii jiran. Oduun nu geesse kun waa toltuu miti. kanaan booda carraan nuti qabnu tokkoo; Ummata kana gosaan adda baasuu, lama; gosa Somaalee Ogaadeeniin weerara bal’aa irratti banuu. Kana biratti humnoota biraa cimsinee isaan kana keessatti gargaaruun alatti hireen nuti qabnu hin jirtu. Ummata kana xayyaaraan dhawuun iccitiin teenya ifa taateeti xaaliyaaniin walitti nu buusa kan jedhu irratti waliigalan. Haala kanaan haarayatti waraanni Ingiliz yeroo waraana Misraa fi Turkiitiin walitti laaqamee weerara kana gaggeessan Misraa fi Turki malee, maqaan waraana ingilizii hin yaamamu. Kun ammoo iccitii ture. Haala kanaan duula bal’aa gaggeessaa turanii waan ijibbaataniif amantaa babal’isaa qabachuuf ammaas tarsiimoo haaraya lafa kaayatan. Yaanni haarayatti amantaan walmakanii waraanni lafa kaayatan kun Ingilizoota biratti ilaalcha gaarii fi deeggarsa bal’aa tahe akka qaban iccitiidhaan barreessanii dhoksaan erganiifii adda bahan. Haalli kuniis bubbulee, aangawoota biyya sadeenii waliin yeroo walgahii dhoksaan bara 1885 tti biyya Misraatti gaggeessan kan isaan hin baafne tahuu mirkaneessanii turan. Walgahii marii kanarratti waldiddaan isaan jiddutti umamee ture dhimmoota anaatu qabata jedhurratti Misra waraana baayyee akka itti dhabde lafa keessee osoo hirmaata lafaa irratti waliif hin galin adda bahan. Garuu, kanaas tahee saniis waraanni Afran Qalloo waraana qindaawaa biyyoota dhihaa kana dura dhaabbatee ofirraa dhoorkeeti ture. Haa ta’uu malee, waraanni Afran Qalloo waggaa 37’f kophaa isaa gargaarsa dhabee duula humnoota garagaraatiin irratti godhamaa ture irraa hafuura waan hin fudhatiniif waraana haarayatti gubba irraa kaasee itti gadi deemaa jiru kana dura dhaabbachuu keessatti rakkoo isaan mudachuu danda’uuf qondaaloonni waraana Murti Guutootiin walitti dhufanii erga mariyataniin booda ajajaa waraana Murti Guutoo  Bakar Waaree wajjin murtii irra gahan kana qabatee Abbaa Duulaa bira gessee haala jiru dhageessise. Abbaan Duulaatiis Abbaa Gadaa Afran Qallootiin gahe. Abbaan Gadaatiis Gumii Caffee Gadaa Raabaa Doorii walitti qabee, haala waraana Afran Qalloo mari’atanii murtiin isaan irra gahan, deeggarsi biyyoota alaa irraa akka isaan barbaachisu irratti walii galanii bara 1885 tti hayyoonni gameeyyii  Afran Qalloo fi Torban Anniyyaa irraa walitti filamanii Zeeylatti kan argaman waraana Ingiliziitti dhaqan. Aangawoota warra Ingilizitti dhaqanii yeroo deeggarsa meeshaa waraanaa gaafatan deebiin isaanii akkaas kan jedhu ture “Nutuu dhimmuma kanaaf jennee haala itti isin gargaaruun danda’amu mijjeessuuf jennee gara magaalaa gudditti teeysanii magaalaa Harar dhufuuf qophiirra waan jirruuf achitti mijjeessinee isiniif kenninaa baga nagayaan dhuftanii beena nagayaan galaa achumatti nu eegaa” kan jedhuun ofirraa gaggeessan. Haa ta’uu malee, Afran Qalloo waraana isaatiin baayyee sodaatamaa ture. Garuu, Ummata naasuuu namaa hin qabne kan sanyii warra Seem tahan kan akka gosa Somaalee Ogaadeen keessaa gosa Dir lafa Afran Qalloo bal’inaan qabsiisuudhaan dhimma mataa isaanii guuttachuurratti fulleeffatan. Toofta dheeda beeyladaa fi bishaaniitiin akka Somaaleen qabattu gochuuf itti fayyadaman. Dheeda beeyladaa fi bishaan dhugaatii lafa Afran Qalloo tana somalee fi Afran Qalloo walqixatti akka itti fayyadaman gochuuf itti fayyadama dheeda beeyladaa fi bishaan dhugaatii kana waliigaltee gara garaa gochuurratti marihataa turan. Marii kana booda waliigalteen kun aangawoota warra Ingiliziin Afran Qallootif dhiyaatee akka mallatteesan gafataman. Hayyooni Afran Qalloo mari’atanii marii kanarattiis gameeyyiin Afran Qalloo keessaa kan akka Shaxaa (Hussen) akkii je’en Somaaleen ollaa fi obboleeyyaan keenyaa qabeenya walii wajjiin ittii fayyadamuun wanuma jiru. Dheeda beeyladaatii fi bishaan dhugaatii namni isaan dhoorke hin jiru. Nuti garuu mallattoo hegeeree ilmaan keenyaa lafa isanii irraa buqqaaftu hin mallatteessinu. Yoo kanuma ta’e nutii ifiifuu waliif gallaa isin nu jidduu bahaa kan je’u deebiin laatameefii aangawonni warra Ingilizii deebisaa kanatti dallananii deebi’an. Haaluma kana irraa ka’uun dallansuu kanaan waliigaltee Afran Qalloo mallatteesuu dide san osoo jarri Habashaa dhufanii lafa Afran Qalloo hin qabatin mootii Habashaa Minilik bira geeffatanii mallatteesisiifatan. Waliigalteen Afran Qalloo keessatti didame san mata-duree dheedaa fi bishaan lafa Ummata Afran Qalloo kana keessa jiran Somaalee fi Afran Qalloo wal-qixatti itti fayyadamu qaban kan je’utti jijjiiranii waliigaltuma kana bifa jijjiiraa Minilikii kaasee hanga Haylasillaaseetti mootummoota dabraniin walii mallatteessaa turan. Haala kanaan Somaaleen duula baballifannaa lafa Afran Qalloo irratti gaggeessaa turaniis ofirraa facciisaa turuu malee takkaa harka maratanii ta’anii hin beekan. Caba Afran Qalloo boodaas bara 1887-1897 keessumattuu Lola Calii Calanqoo boodaas Afran Qalloo lola gurguddaa gaggeessaa tureen waan itti rakkisaa turaniif warannii Ingiliz sababa biyya tasgabbeessuu je’uun ilmaan Afran Qalloo gara jabinaan ficcisiisaa turan. Eega Minilik cabsee Oromiyaa qabate boodallee waraanni Ingiliz Tulluu Inxooxxoo gubbaa qubatee achi irraa bobba’uudhaan maqaa biyya tasgabbeessuu je’u qofaan duula jihaa hundaan Oromoo irratti bananii toftaan isaan itti fayyadaman. Labsii yaroo muddamaa Manguddoo araaraa kamtu dhageeytii qabaan Ummata dura dhaabuudhaan ture. Toftaa aangawoota waraana Ingiliziin jalqabame kun labsii biyya tasgabbeessuu je’uun walqabatee gara ilmaan Afran Qalloottii gad bu’aanii ilmaan Afran Qalloo gosaan, jilbaan, ibiddaa fi manaan adda baasanii walirratti dulchisuudhaan jidduu kanaan qabeenyaa fi lafa isaanii saammachaa turan. Weerara Lola Qindaawaa Arabootaa fi Amiirootaan Afran Qalloo Irratti Gageeffame Qacceen Afran Qalloo hundeeffama magaalaa Hundannee duraas achi irratti uumamanii irratti dhalatanii kan qabaachaa turanii fi arraas kan irratti jiraachaa jiran ta’uun wal-nama hin falmisiisu. Abbaan lafoota kanaa ilmaan Afran Qalloo akka ta’e beekkamaadha. Maqaan lafee lafa magaaloota sanii Haragaya, Dakkar, Hundannee, Biyyoo Awwaallee, Dirree Xayyaaraa fi kkf waamuun gayaadha. Jaarraa 13ffaa duraa fi jaarruma kana keessa ilmaan Afran Qalloo lola gurguddaa saamtoota lafa Afran Qalloo kan tahan ilmaan warra seem kan tahe mootummoota warra dhihaa kan akka Misraa fi Turkii waliin hidhata qabanii wajjiin godha turan. Lolli kun gargaarsa warra dhihaa kanaan waraana isaanii dabalatee warra Ifaatii fi Amiirotaan qindaawe kan ilmaan Afran Qalloo irratti banamee ture. Qacceen Afran Qalloo kan yeroo san lola kana keessatti hirmaachaa turan ilmaan Dagaatii fi ilmaan Alaa yoo tahan keessaahuu ilmaan Dagaa lola kana irratti kan gootummaan beekkaman qaccee Nooleetii fi jaarsooti. Lolli kun amantaan walqabatee waggaa dheeraaf waan deemaa tureef ammaas qacceen Alaa fi Oborraa ilmaan Dagaatii wajjiin gamtaan bara 1415tti ilmaan Afran Qallootii fi Ifaat jiddutti naannoo Dirree Dhawaa bakka Laga Gooroo jedhamtutti gaggeefamee irratti sabboonummaa ajaa’ibsiisaa ta’een waliif dirmachuudhaan ilmaan Afran Qalloo diina isaani irratti tarkaanfii irra deebii hin qabne irratti fudhatanii turan. Dhugaan jiru kun kitaaba Afaan Arabaatiin barreeyfame FATUL HABASHAA je’amu gubbaa osoo jiruu dhugaa san jijjiiranii kitaaba kana irraa haala isaaniif mijjaaween hiikanii dhara dhugaa irraa fagaate dhiyeesanis gaafa dhugaan jiru kun ifatti bahee abbaa dhugaa qabuuf qara’amuutu dhufuuf jira. Dhugaa rabbii yoodubbanne akka kitaaba kana irratti barreefamee arkamuu fi akka manguddoota keenya irraa afoolaan himamutti lafoonni kun lafoota ilmaan Afran Qalloo Bareentooo yoo hin taane iddooleen lolli itti gaggeefamaa turee maqaaleen lafoota sanii kan akka Laga Gooroo, Dirree Dhawaa, Dirree Goflee, Dirree Xayyaaraa, Haragayaa, Dakkar, Biyyoo Awwaallee, Jaladeeysa, Cinaaqsan, Jijjigaa, Iggu, Hargeessa keessaa Garba Harree, Gaalkaayyoo, Dhagaa Booraa fi kkf eessaa dhufan? Haa ta’uutii ilmaan Afran Qalloo qorannoo bal’aa tahe lafoota kana irratti gaggeesu qaba. Warra qindoominaan loloota gurguddaa walirraa cinna hin qabnee Afran Qalloo irratti godhaa ture keessaa Amiir Nuur Ibin Mujaahid, Fugug (Harargee) Lafa ilmaan Afran Qalloo qabachuuf akkaataa itti yaadee tarsimoo baafatee dhufe san osoo hin taane waan ofirraa hin eeginii fi hiyyaadiniitu isa mudate. Bara 1551-1567 warri dhihaa kan akka Turkii, Misraa fi Ingiliz waliin qindaawanii meeshaa lolaa ammayyaa hanga funyaanitti hidhatanii naannoo Fugug lafa Afran Qalloo fi Affaar too’achuuf je’ee lola qindaawaa Afran Qalloo irratti bane. Loltonni Afran Qalloo akkaan ciccimoo tahan waraana Murtii Guutoo keessaa cibirraa fardaan lolaniin wal afaan mudatee naannoo Laga Mojootti loltoota fardaatiin garmalee dhawamanii loltoonni Afran Qallo raaree malkaa Mojoo keessa olii-gad ari’anii waraana isaa cabsanii garii harkaan qaqqaban. Amiir Nur mataa isaatiis booji’anii malkaa mojootti ajjeesanii achumatti awwaalan. Yaroo ammaa kanatti ilmaan Afran Qalloo naannoo sanii qubbii gubbatti jaaranii qubbii Amir Nur je’anii akka waan gabricha rabbii kan naannoo san qanna’uu achii dhaqee achitti du’ee awwaalamee godhanii seenaa hin jirre maxxansaniifii lafa Oromoo uumamaan badhaatee duraanuu burqaa bishaanii qabdu Amiir Nuuraatuu eeboo isaatiin diree nuuf baase kan jedhuun namicha biyyoota dhihaatiin gargaaramee ilmaan Afran Qalloo fi naannoo saanii fixee lafa isaanii qabachuuf dhufee waraanni Afran Qalloo fi Humbannaa kan lakkoofsa hin qabne fixee maayyiirratti loltuun fardaa cibirraan Afran Qalloo galaafatee ajjeefte ammallee warrii naannoo sanii qubbii isaa ziyaaraa jiran. Seenaa isaa osoo beekanii hin ziyaaran ture. Seenaaleen dhugaa dhokotee seenaalee sobaatiin ilmaan Afran Qalloo sobuuf Magaalaa Hundannee keessatti hayyoonni gara garaa qindeeffamanii seenaalee kijibaa tuullatanii taa’an. Ilmaan Afran Qalloo hadraalee adda addaa akka ziyaaran godhaa daangaa hin taane irratti wal-ficcisiisaa turan. Bara 1577tti Mahammad Jasaa loltoota biyyoota dhihaatiin gargaaramee waraana Afran Qalloo cabsee lafa Afran Qalloo qabaachuuf lola gaggeeffame keessatti qacceen Afran Qalloo kaabaan ilmaan Dagaa, Bahaan ilmaan Baabbilee, Dhihaan ilmaan Alaa fi Oborraa fi kibbaan ilmaan Anniyyaa Hunbannaa tahuun kallattii afraniinuu itti marsanii duula cimaa irratti gaggeessuun Amiir Mahammad Jasaatiifi waraanni isaa naasuu haleellaa isaan mudateen Magaalaa Hundannee keessattuu of amaanuu waan dadhabeef gara Affaar yookaan Hawsaatti dheeysee hanga bara 1647ti jiraate. Yaroo kana keessatti ilmaan Afran Qalloo bulchiinsa cimaa Sirna Raabaa Doorii tiin bulaa jiraachuu isaanii seenaaleen gara garaa ragaa ni baha. Ilmaan Afran Qalloo, ilmaan Humbannaa fi ilmaan Murawwaa waggaa dheeraadhaaf kan roorriffamaa turaniif balbala diinagdee sochii gurguddaa biyya kanaa irraa qooda hiree lafaatiin miraazaan waan mudataniif qofa akka ta’e mallattoo kan mul’isan motummoonni dhufaa dabraan yaroo tokko tokkoo ofii isaatiin humna ittisaatiin jidduu galee Ummata fakkaatee nama isaaf yaadu fakkeessee weerara babal’aa irratti gaggeessuun lafa isaanii irraa buqqaase kan biraa fidee qubsiisuu yeroo kaan ammoo walitti naqee jidduu bahuun ofii isaatiifuu rakkoo daangaa jiddutti habaqaalee irratti akka walgatan taasisee madditti bahee waldiddaan gosoota kanaa lafa dheedaattii fi bishaaniitti kan jedhuun dirmachuun akka hin dhufneef taasisuun olola bal’aa irratti hafarsuudha. Keessumattuu miidhaan hamaan ilmaan Afran Qallootii fi ilmaan Humbannaa irrattii baayyatuun kan irraa maddu lafti ilmaan Bareentooo lamaan kanaa diinoota hidhatee qindaaween weeraramee osoo saamamaa jirtu ilmaan Oromoo fi Bareentoootis inni kaan lafoonni saamamaa jiru kun kan kootii je’ee dhimmameefi dirmatee hin beeku. Ilmaan Oromoo waliitumsu dhabuun sababoota adaa-addaa kan armaan olitti kaayaman kana irraa kan maddeedha. Kanaafu ilmaan Afran Qalloo dirmachuu birraa egachu dhisee tokkummaa isaa irrattii fulleefachudhaan eega utubamee booda Diinagdee isaatti fayyadamuuf Lafootaa fi magaalotaa irraa saamaman deeffachuuf karaa barbaachisaa ta’e hundaan qabsaa’uutuu irraa eegama.

Lola Iftuhaa

Iftuhaan lafa ilmaan Afran Qalloo magaalaa guddittii Afran Qalloo tan Baha Oromiyaatti arkamtu  Dirree Dhawaa irraa kilomeetira 55 fagaatee arkamtu magaala biyyoo Adaree irraa  kilomeetira 12 irratti arkamti. Ji’a Fulbanaa keessa gaafa guyyaa 25, bara 1875tti Iftuhaa bakka jedhamtu kanatti lola akkaan naasisaa ta’e irratti waraanni Misraa kan Ra’uuf Phashaa kan komaandar Hassan Usmaaniin duurfamu zeeylaa irraa ka’ee yaroo magaala biyyoo Adaree Harar dhuunfachuuf deemu mormiin hangas mara ulfaatu isaan kan mudatu hin seene. Lola dinqisiisaa fi ajaa’ibsiisaa tahe kan Iftuhaa irratti gaggeeyfame kana booda akka daldalaan yaroo san Magaala Harar keessa jiraataa ture kan warra Awrooppaa tahe tokko kan maqaa isaa ALFRED BRADLIY jedhamu tokko akka barreesseetti loltoonni warra Misraa lola Afran Qalloo waliin godhaa turan yaroo ibsu loltoonni warra Misrootaa magaala Harar seenuun “Akka nama laga naachaan marfamee qaxxaamuruti” jeechuun haala yaroo sanii ibse. Iftuhaa irratti lola godhameen waraanni Misraa yaroo magaalatti dhihaatan waraanni Afran Qalloo murni fardaan lolu gootoonni akkaan beekkaman ta’e tokko dura bahee Iftuhaa irratti qabee bakakkaa itti buusee gatuudhaan afanfaajeessee dhumaatii san irraa kan dandamatees naasuudhaan kara Gaara Haakimiin magaalaa seenuu barbaadanillee osoo hin milkaa’in laga naachaan marfamee keessatti kufanii akkamaletti naachaan liqimfamanii du’aan adabaman je’e ibsee jira. Orfoo Jiloo Bikkoo faan waraana Misrootaa kan Ra’uuf Paashaatiin durfamu akka baala mukkaatti hurgufanii injifannoodhaan yaroo magaalaa seenan ummanni Afran Qalloo kan hawwiidhaan isaan eegaa ture ililbee fi dhiichisaan akka qeebalan barrun ALFRED malees seenaa biraa keessattiis dubbatamee jira. Loloota duraa kan akka Igguu, Cinaaksan, Dirree Goflee lafa Noolee keessatti keessattuu iddoo kanatti ilmaan qaccee Dagaa kan tahan nama 5000 ol akka fixe seenaan irra deddeebi’ee ni dubbata. Lolli guddaan Dirree Gofleerratti godhame kun kan duguuggaa shanyii irratti fuulleeffate hoggaa ta’u ilmaan Dagaa dirree sanirratti dhuman warri gargaarsa ilmaan Dagaatiif dhufan hoggaa dhaqan lafee nama kum shanii olii kan dhume lafee callaa malee waan dhabeef deebi’ee dirree sanirrati goflee malee hin agarre waan jedhaniif maqaan Dirree Goflee jedhamu kan jedhuutu himamaa ture. Haa ta’u malee gootoonni ilmaan Dagaa garmalee waraanni isaanii kan dhume gubbaan tarkaanfachaa humna waraana Misraa gobboo keessaa bahuu hin dandeenye keessa galchanii maalumaaf fitti dhunaan dhama’anii karaa debi’uun dabee lubbuu bakkaan dhabuudhaan ummanni Afran Qalloo ji’a afraniitiin ittii buqqa’e achi buuteen isaanii dhabamuutuu dubbatama. Akkasuma lola Gaara Mul’ataa bakka Cirracha je’amuttiis waraanni Murti Guutoo gumaacha guddaa kan qabu yoo ta’u xiyyaa fi Eeboo akkasuma habaleedhaan lola baha biiftuu irraa eegalame hanga golgola aduutti godhameen dhumaatii waraana Misraa irra geeysiseen garmalee kan dhume irraa kan hafe magaala seenuuf miilaan osoo ori’uu cibirraan fardaan kan lolu dura bahee karatti hanbisuudhaan achumatti akka fixan seenaan ragaa baha. Ajajoonni waraanaa lola yaroo sanii kan turan Orfoo JIloo Biikkoo ajajaa walii galaa Baallaa Buuba’aa Abbaa Duulaa Caammaanuur hayyuu Abbaa seeraa Shaxaa (Husseen) qindeessaa waraana yaroo sanii akka tahan seenaan ni dubbata.

Lola Calii Calanqoo

Weerara Minilik II

Seenaa Itoophiyaa isa dhugaa jiru yoo dubbanne hawaasa addunyaa keessumattuu Afrikaanootni baayyeen ogeessa gahaa hin qaban. Waa’ee Itoophiyaa ilaaluu irratti ibsi dippiloomaasii fi namoota alagaa kan biraaf kennamaa ture seenaa dharaa sobarratti qindeessuu dhan biyyattiin Itoophiyaa jedhamtu tun waggaa 3000 dura qabdee, akka biyyaatti walabummaa qabaachaa turte kan jedhuu dha. Dhugaan jiru garuu, biyti Itoophiyaa jedhamtu haala amma mullatu kanaan waggaa 3000’f hin turre. Itoophiyaan seenaa keessatti beekkamtuu lafti warra kuush impaayeera Itoophiyaa warraa wajjiin tokkoo miti. Impaayeerri Itoophiyaa dhuma Jaarraa 19ffaa irraa qabee hanga arra jirru kanatti Itoophiyaa Minilik lammaffaa, Hayilasillaasee fi Mallas Zeenawiitu jechuutu danda’a. Hundinuu Ummata Oromoo fi sabaa fi sablammoota biroo irratti gadi qabaa hacuuccaa siyaasaa raawwachuu fi dhiittaa mirga dhala namaatiin beekkaman. Seenaa Itoophiyaa keessatti sirni dimookraasii fi wal qixxummaan xalayaa irratti barreeffamuu fi haala namaa jecha kanarraa miidhamee tuqame tokkootti haasawaa oluu malee, takkaa hojjatee hin beeku. Seenaan impaayeraatti seenaa lolaa, beelaa, Ummata lafa isaa irraa buqqisuu, baqachiisuu, gidirsuu, Ummata hidhaan anfariirsuu, mirga umamaan qabu sarbuu fi aadaan dimokraasii dhabamuun beekkaman. Itoophiyaan amma jirtu Sirna impaayeraatiin micciireen yookiis hundeen siyaasaa impaayerattiin biyya Habashaa Abisiniyaa jedhamtudha. Impaayeera Itoophiyaa haaraya kan mootii sirna gita bittaa Nafxanyaa Minilik kan jedhamuu dha. Minilik dhuma Jaarraa 19ffaa yeroo warri Awurooppaa biyyoota Afrikaa qircatan biyya Oromoo fi ummattoota kibbaa weeraree qabate, gaafa kanarraa jalqabee hanga bara 1991 impaayeratti bulchaa kan turee dha. Gartuu Tigroota Wayyaanee waggaa 27’f keessattuu ummattoota Oromoo gocha suukanneessaa duuchatti dhimmuufi barreessuuf nama dhibu irratti hojjataa tureera. Ummata Oromoo impaayeratti keessaa dhibbatti harka shantamii ol tahu waggaa dheeraaf yeroo hunda aangoo siyaasa irraa dhiibamee moggaa jiraachaa turan. Gita bittoota Habashaa yeroo barbaadan nuti gurraacha Afrikaatii miti jedhanii enyummaa isaanii ni haalan. Fudhatama argachuudhaaf jecha maqaa Itoophiyaa jedhamu kana macaafa qulqulluu keessa jiru saamanii kan ofii taasifatan. Haa ta’uu malee, maqaan Itoophiyaa jedhamu waan addaa osoo hin taane, jecha afaan warra Giriik “AI THIOPS” jedhu irraa kan dhufe lafa Ummata fuulli isaa gubataa jechuu dha. Barreessitoota Giriik warra akka HERODOTUS fi PLINY faatu Ummata gurraacha biyya Misraa fi kanaa gadii kan takkaa arganii hin beeyne yeroo duraatiif wayta arkan “AI THIOPS” jedhanii moggaasan maqichi kan inni akeeku lafa ummattoota kuush kaaba Bahaa Afrikaatti maqaa biyyaa yookiin mootummaatti beekkamee hin turre. Minilik gargaarsa meeshaa lolaa fi gorsa waraana warra Awrooppaatti gargaaramee Oromoo fi ummattoota kaan cabsuu danda’e. Minilik hammeenya dorgomaa hin qabnee fi Ummata isa tokkoo kan biraa dura dhaabuu dhan ajjeechaa suukaneessa tahe irratti raawwachaati impaayeera kana ijaarrate. Fakkeenyaaf Ummata Oromoo jimlaan fixuu dhan lakkoofsi isaa miliyoona 10 irraa miliyoona 5 ttin gadi buuse. Akkasumaas barri mootummaa Minilik bara Ummata inni koloneeyfatee gabrummatti gurguruun bal’inaan deemaa tureedha. Sirna Gita bittoota Habashaa Ummata Oromoo humnaan cabsan tooftaa imaammata ajjeechaa jimlaa fi gara jabinaan fixuudhaan jiilchee qabachuurratti kan fuulleeffateedha. Kaayyoo akaakoon isaa qabaachaa ture sheenaa Oromiyaa osoo hin qabatin dhaammatee du’e qabatee kan guddate Minilik  meeshaa waraanaa ammayyaa 1868 irraa kaasee Awrooppaa irra tuulamaafii dhufeen waraana Awrooppaatin waraana baayyinaan leenjifatee, bara 1870 moota jalqabee Oromoota Walloo irraa kaasee weerara bal’aa irratti bane. Haala suukanneessaan fixee Oromoo cabsaa dhufee bara 1886 Oromoota Arsii koottaaa ni araaramnaa jedhanii yaamanii Ummata baayyinaan walitti qabameef 12,000 ol tahan dubartii harma mirgaa muree dhiiraas harka mirgaa ciree mormarratti rarraaseefii Minilikiif akka jilbaan deemanii sujudaniif taasisuudhaan bira dabranii lafa Ituu cabsanii seenuudhaan Magaalaa Galamsoo maandheeyfatanii waraanni achirraa bobba’uun Oromoota Ituu baayyee galaafataa turan. Haa ta’uu malee, lola achii keessatti godhama tureen naannoo Mi’eessootti gootichi Ituu kan akka Yaayyaa Alii Siree kanniisaan itti duulee facaasullee garuu, waraanni sirna Nafxanyaa itti yaadanii gooticha Mucee Ahmed Mucee qabuudhaan morma gad lafatti awwaalan. Mucee Ahmed Mucee kan jedhamu kun erga mormaa gadiin lafatti awwaalameen booda ajajaa waraana Nafxanyaa kana Waldagabree abbaa sheyxaan yaamee akkas jedheen. ”Waldagabree wahiin siif himaa natti gadi godhu jedheen. Yeroo Waldagabreen waan gaarii naaf himuu deema jedhee itti gadi godhatu gurra Waldagabree hangush godhee huddutti irraa muree akkuma hancufaatti fuula isaa irratti tufeefii Waldagabreenis haala suukanneessa taheen Mucee Ahmed Mucee ajjeese”. Waldagabreen gurra kana dhoysuuf jecha gulula fakkeessee bututtuu takka matatti maratee yeroo Lola Calanqo irratti banuuf dhufe, kan arge warri Afran Qalloo itti darashuudhaan akkas jechee itti darashe. ‘’Waldagabreen Amaara Kan mataa bututtuudhaa Amaaraan gofta jenne Shakaraata lubbuu dhaa” Akkana jedhaniii itti darashaa ergaa afoola kana keessaan dabarfataa turan. Waraanni Sirna Nafxanyaa kun haaluma kanaan ilmaan Murawwaa Ituu cabsanii dhufuun kaarra Afran Qalloo cabsanii seenuudhaan Mudhii Ulee naannoo Dadar Ona Oborraa maandheeyfatee, achirraa ji’a 6’f qorannaa gochuudhaan gootummaa waraana Murti Guutoo kan dhageettiidhaan quufe waraanni Minilik meeshaa lolaa hanga madaafaatti kuufatee Afran Qalloo weeraruuf qophii xumurate. Haa ta’u garuu, waraanni Afran Qalloo Murtii Guutoon lola humnoota gara garaatii wajjiin waan godhaa tureef, osoo hafuura hin fudhatin waraana isaa kan meeshaa lolaa hamma funyaaniitti hidhate kana dura akka dhaabbachuu hin dandeenye tahuu kan hubate waraanni Minilik Ona Oborraa cabsee:- Namoota karaa beeku jajjaboo ofitti qabuu Aangwoota sooreeyyii Gadaa Afran Qalloo turan addan baafachuu warra ilmaan Afran Qalloo hin tahin walitti qabee leenjifachuu Foollee fi Qeerroo dhageeytii qaban ajjeesuudhaan biraa of jalatti jaaruu karaa dirmachuun ilmaan Qallootiif dhufuu ni malu. Hunda cufachuudhan eega xumureen booda waraana maqaa tokkummaa immiyyee Minilikiin deemu kana dura akka hin dhaabbanne manguddoota dhageettii qaban Abbootii Amantaa dabalatee waraana Murti Guutootti erguudhaan waraanni Minilik kun kanuma ilmaan Oromootiin hogganamu. Keessumattuu kan akka Goobanaa Daaceetiin kan duurfamu tahuun itti himamee waraanni maqaan isaa Murti Guutoo jedhamee beekkamu humna waraanaa Minilik kana duraan dhaabbatu waan hin qabneef dhufee akka waraana kanatti harka kannatee humna waraana Minilik kanatti dabalamee akka jiraatu kan jedhuun manguddummaa itti erganii turan. Garuu hin milkoofne. Lola kana irratti warra gargarsaaf karaa Bahaatiin dhufu Ejarsa Ruufaa iddoo jedhamtu irratti muruu. Karaa Dhihaatiin kan gargarsaaf dhufaa ture ji’a 6 keessatti ofii gadi dabarsee xumuruudhaan guyyaa lolli silaa boru eegalamu akkaataa walitti dhaammataniin ajajaa Qeerroo Afran Qalloo kan ture kan Tulluu Qeerroo irratti ajajaa kan ture Alii Galmoo halkan irraa toora sa’aa 4 baduun isaa akka dhagayameen, gootichi Bakar Waaree “Ali hoo ni badee?” akkuma jedhetti naasuudhan karaa inni waraanaNnafxanyaa kana fidee dhufuunii malu laaluu keessatti yaadaan rakkatee yaroo muraasaaf qalbiin kute jedhama. Lolli meesha maleeyyii ilmaan Afran Qallootii fi waraana sirna Nafxanyaa kan meeshaa ammayyaa hidhate jiddutti eeggamaa turees qaqallatee muddee 19/1887 banamee guyyaa 17 keessatti hammaachaa dhufuudhan Ammajjii 6 bara 1887 Ali Galmoon waraana Nafxanyaa qaawa Harawootiin marfachiisee Tulluu Qumbii duubaan itti fidee ilmaan Afran Qalloo 120,000 murruq goosise. Dhiigni guyyaa sanii sagalee dhaggeessisuudhan akka galaanatti koriin inni kor jedhurraa maqaan lafa sanii Korrobbo yookiin KORRIFTUU jedhamtee moggaafamte. Minilik kan Galma Abbaa Muudaa Afran Qalloo Tulluu Qumbii keessatti dhokatee taaboota irratti osoo hin rafin guyyaa 3 sujuudee hanga waraanni isaa moo’atuu taa’aa ture jedhama. Seenaa tulluu tanaa gara boodatti itti deebina. Mootiin Sirna Nafxanyaa kan Afran Qallo jiilchee bulchuu barbaadu Minilik tarsiimoo ilmaan Afran Qalloo balleessuuf baafate jimlaan fixuu ture. Waraanni Nafxanyaa ilmaan Afran Qalloo qe’ee isaatti fixanii qabeenya isaa saamanii lafa isaarraa buqqaasanii warra kibbaa fidanii qubsiisaa kan hafaniis gabra isaaniif tahanii akka jiraatan taasisuu ture. Ilmaan Afran Qalloo kan yeroo caphiinsaaa lolarratti dhume caalaa kan eega caphe booda fixaa turaniitu dachaa dhaan caala ture. Keessumattu Afran Qalloo cabsuuf tooftaan itti fayyadaman ilmaan Afran Qalloo of dura buusuudhaan lafoota ijoo tahan qabachaa ture. Haaluma kanaan Oromoota biraatis yaroo cabsan fakkeenyaaf Fiit-awraarii Habta Gorgis Abbaa Diinagdee (Abbaa Malaa) Minilik ofitti aansee wanti isa filateef sababni isaa guddaan gara jabinaan ilmaan Oromoo fixuu dha. Yaroo lola Xaaliyaan san waan argeef sabboonummaa akka inni hin qabne hubatee waan tureef ofitti aansee filate. Akka seenaan gariin dubbatutti Minilik yaamee akkas jedheen. “Habtee Abbaa Malaa jedhee yaamee waan hunda caalchiseen si jaalladha. kanaafiin lubbuu kootillee hunda caalaa si biratti amana. Mee gaaffii takkaan si gaafadhaa naaf deebiftaa?” jedhee gaafate, Innis “Yaa goftaa koo tole yoon danda’e siifin deebisa” jedheen. “Addunyaa tanarraa waaniin ani jibbu ni beeytaa?” Jedhee gaafate. Habta Goorgis Abbaa Diinagdeetiis “Yaa goftaa koo waa hin beeku” jedhee deebiseef. “Hubadhu wantiin ani jibbu sabboonummaa dha. Fuula duraas biyya Itoophiyaa ani uume kana keessatti aangoo argachuuf sabboonaa tahuu hin qabdu. Garuu, fakkeessaa tahuu qabda” jedhee gorfate. Habta Goorgisiis gorsa isaa kana itti hojjachaa ture. Gocha badaa ummattota irratti hojjataa ture keessaatti Minilik nama dorgomaa hin qabne ta’u ragaaleen baayyeen waa’ee isaa ibsanii jiran Seenaa Gootota Murti-Guutoo Siirna Gadaa Raabaa-Doorii Afran Qalloo keessatti warraani Murti Guutoo waraana leenjii bara saniitiif gayyaa qabuu ture. Waraanii Murti Guuto ciibiiraallee fardaan loluu deendeeytii add-addaa qabu fi humna furgaatuulee sadarkaalee eeggatee kan haala maqaa ammaan tanaattii kaaraatee jedhamun beekkamu qabaachuutu himama. Meeshaan lolaa isaan itti beekkamanis Xiyyaa, Habalee, Qottoo, Ablee gaggabaabdu, Wacaafaa fi meeshaa fufaanii namaan iddaniin kan deeggarame ture. Kana malees meeshaa lolaa ammayyaa yeroo waraana dhihaa of irraa qoratu irraa hiikkachaa ture. Leenjii meeshaa kanaatiif irrina qabaatullee, hamma tokko kan qabu tahuutu himama. Waraanni Murti Guutoo lafoota daangaa isaa eeggachuuf dandeettii yeroo sanii keessatti boonsaa akka tahe seenaan raga baha. Waraanni kun siyaasa waraanummaa fi naamusa waraanaa cimaa taheen kan ijaaramee fi humna ittisa biyyaa tahee dha. Ajajaan waraana Murti Guutoo gootichi bakar waaree kan dhalate, Ona Dagaa jaarsoo bakka laga mixee jedhamtutti dhalate. Bakar Waaree gumii Bultumaa kan Raabaa Doorii Bultuma kan addeellee madheeffatee fugug bulchu keessatti qondaala guddaa birmajjii yeroo sanii kan tureedha. Keessumattuu dhaddacha mooraa fugug kan teessuma mam-bultii gurguddoo sadeen ilmaan dagaa;- Noolee, Jaarsoo, Huumee fi kudha lamaan ilmaan Ala;- Nuunnu, Diiramu, Goolo, Buubbu, Ere, Kako, Arrojji, Guutayyu, Meettaa, Abbayyi, Galaan fi Abbaadho keessatti haala sochii siyaasaa fi hawaasummaarratti adda durummadhaan murtii fi hoggansa gayaa kenna ture. Gootichi kun seenaa qabsoo Afran Qalloo keessatti hojiilee bu’aa qaban hedduudhan yaadatama. Ilmaan Afran Qalloo Daga, Oborraa, Baabbile, Ala akkasumaas ilmaan Anniyyaa sadeen sadachaatuutii fi afran kodheelitti torbaniin waliif galanii waraana nafxanyaa gubbaarraa gadi deemu of irra ittisuuf falmii godhamurratti hogganaan waraanaa Murti Guutoo eenyu akka tahu eega mari’ataniin booda kan waraana kana hogganu gooticha bakar waaree akka tahuu filatan. Mariin kun akka dhumeen ergaan miila qallaa abbaa Gadaa yeroo sanii Wadaay Galmoo kormoosoo irraa moraa fugugitti isaan gahe booda ture. Marii kanarratti sooreyyiin beekkamoon qaccee isaanii bakka bu’anii kan argaman hoggaa tahu isaanis Anniyya irra Hargaaya, Afran Qalloo irraa Wadaay Galmoo Kormoosoo, Orfoo Katabee, Wadaay Dugaatii fi Mareenyi hoggaa tahan kana keessaahis Haragayaa fi Wadaay Galmoo Amiir Abdullaahitti dhaqanii waraana nafxanyootaa kan gara keenyatti gadi gulufaa jiru kana akkaata itti dura dhaabbatan irratti mari’atan. Marii kana irrattiis waraanni Minilik kan Waldagabreen durfamu Ona Afraan Qallootii fi Ona Humbannaa qabachuuf miilli duraa dhufee Ona Oborraa keessaa naannoo dadar mudhii ulee akka qubatanii jiran amiirtichatti himanii haallii namtichi Minilik jedhamu kun deemuuf ammoo Ona Afran Qallootii fi Anniyya qofa gabbarsiisuu qofatti kan hin ollee fi booddee isaafiis akka taa’aaniif itti himan. Amiirtichiis duubaree maal haa goonu? Jedheen. Wadaay Galmootis akkas jedheen “ijoon dubbii nuti siin mari’achuuf dhufne gamtaadhaan waraana kana irraa of baraaruun barbaachisaadha kanaafuu haala walii gala waraana Murti Guutoo atummaan akka hoggantu carraa isiniif kanninee marii kanaaf gara kee dhufne” jedheen. Amiir Abdullahi ammoo haala hoggansa waligala waraana Murti Guutootiif filamuu isaa kana tole jedhee hin fudhanne. Sababni isaatis waggaa dheeraaf waliigaltee Afran Qalloo malee, amiiroonni harari walfiluu fi bakka buusuun akka hin danda’amne beekkamaa ture. Garuu bara 1885 tti waliigaltee Afran Qalloo malee, aangawoonni Ingiliz lafa Afran Qalloo qabachuu fi isaaniif baballifannaa lafaa mijjeessuuf yeroo abbaa isaa kaasanii isa bakka buusanii irratti waan walii galaniifi. Lafa Afran Qallootii fi Humbannaatis Minilik qabsiisuuf haalli mijja’eefi waan dhumateef warra Misraatii fi Ingilizii wajjiin Minilik qeebaluu fi dhooysaan akka deeggaru walii mallatteessanii abbaa isaa kan deeggarsa Afran Qallo qabu kaasanii waan isa bakka buusaniifi. Amirtichi lola kana irratti dhoksaadhaan yoo hirmaate malee, dirree bahee waraana Murti Guuto Hogganuuf qophii akka hin qabne ibseefi gaggeesse. Gameeyyiin amiirtichatti ergamaniis eegaasii as deebi’anii duraanuu waan filameef haala waliigalaa waraana Murti Guutoo akka hogganu Bakar Waaree godhamee, qophiin waraanaatiis xumuramee sochiin gara tulluu bagaatti imaluun jalqabame. Waraanni nafxanyootaatiis kan Waldagabree abbaa sheeyxaaniin durfamu mudhii ulee irratti qophii xumuratee gara tulluu balaw, tulluu eeyduu fi gara tulluu walaarra qubachuuf sochiin jalqabamee qophii lolaatiis xumurame. “Ajaa’iba lola guyyaa salaasaa Fideeti nutti roobsee rasaasa Yaa kan guyyaa san nubaase Arraas sumaatu nu baasaa” Kadhaa gaafa misra rasaasa itti roobse rabbi kadhatan yaadatanii arraas manguddoon lola guyyaa kamisaa kanarraa rabbitti magantaa seenaa turan. Ammajjii 6 bara 1887 guyyaan kun kamisa ture. Waraanni Murti Guutoo waraana nafxanyaa ofirraa deebisuuf barii biiftuun yeroo jalaan diimattu diiramaan calii calanqootti afaan bahan. Ajajni Bakar Waaree ilmaan Afran Qallootti kenne maraataa, gawwaa, dubartii arra dhalte, jaarsa dulloomee deemuu hin dandeenyee malee, hundi akka dhufan waan ajajamaniif ilmaan Afran Qalloo kan harka qullaa dhufaniitu irraa guddaa dha jedhameti himama. Haa ta’uu garuu, akkuma dhufaniin gama waraanni diinaa jirutti qajeelan. Yeroo san waraanni nafxanyaa madaafa itti haruu jalqabe. Dawoo toolfatee halaalaa waan itti haraa tureef waraanni Murti Guutoo iddoo irraa itti haramaa jiru dhabee afanfaajahullee kan kufee ciisu gubbaan utaalaa itti ori’aa turan. Lakkuma yeroon deemtuun lolli imalmaanaa hammaachaa dhufee waraanni diinaa murni biraa kan riphisee turees amma qawweedhaan Murti Guutoo lafatti haruu jalqabe. Rasaasa akka hancabbiitti itti roobaa jiru gubbaan sagaleen madaafaa iyyeensa sagalee akka bakakkaatiin sagalee rasaasaa liqimse aara baarudaatiin aduun rabbii tun dukkanooytee waraanni lachuu machaawee ijaan wal dhabee qaamaan wal seenuutu himama. Yeroo kana Minilik iddoo amma qullubbii jedhamtu bakka bataskaanni itti ijaarame, Odaa Qumbii jalatti lolli kun waan isa yaachiseef ija guduunfatee taaboota guyyaa sanii irratti gadi goombifamee guyyaa sadi osoo hin rafin taaboota sanitti waywaachaa ture. Maqaan taaboota kanaatiis ‘Gabreelii’ moggaafate. Gootoonni waraana Murti Guutoos mi’a ibidda tufu madaafa kana callisiisuuf yeroo eeboo fi gaachanaan itti ori’an waraanni diinaa daranuu ciciibsuu jalqabe. Isaaniis reefka gootootaa gubbaan ori’aa dhaqanii kan madaafa dhawu haqanqaalanii mataa isaa irraa muranii Murti Guutoo walakkatti gadi darbaa turan. Kaan ammoo mi’a ibidda tufu madaafa san carqaan afaan isaa cuqqaalanii lammada ‘DIM’ nutti jettee beekkadhu jedhanii akeekkachiisuutu himama. Waraanni madaafa sanii fi warra qawwee harkaa qabu jalatti siquu dadhabees, amma siquu jalqaban. Lakkuma aduun deemtuu fi jala bu’aa deemaniin lolliniis finiinaa dhufee waraana diinaa ofdura deemuu waakkatan. Guyyaa kana waraanni Murti Guutoo waan jeeynummaan taate waraana nafxanyaa guyyaa itti agarsiisee dha. Lola xiixee hafarsaa ajaa’ibaa keessa jiru kanatti cibirraan fardaa sagalee bineensotaa gara garaatiin iyyaa dhufee goflaa lamaan diinaa jiha lamaan cabsee itti seenuu dhan waraana diinaa xiyyaan lafatti haruu jalqaban. Karaa lamaan baname kanaan seenuu dhan waraana diinaa bakka lamatti gargar muree baareysee karaa silaa itti dheeysaniiniis itti cufee lubbuu itti rakkise. Yeroo muraasa keessatti bucbuccee itti darbanii waraana diinaa rooraasanii gariin qawwee darbee karaa dheeysee ittiin lubbuu isaa baasu dhabee babattisaa ture. Gootoonni guluffii fardaatiin dhufan kun waraana diinaa kan dawoo toolfatee Afran Qallo sosso’uu kutan sossoosee bakka gadi lakkisiise. Bakka isaan gadi lakkisan san gootoonni Murtii Guutoo akka qabatan taasise. Ajajjuun waraanaa fardaa kanaatis gootittii Raadoo Kinnoo hoggaa taatu farda isii kan maqaan isaa sardaa (saffisaa) jedhamee beekkamuun keessa guluftee ililchaa geeyraraa haarayatti hamilee Murti Guutoo cimsitee akka ofdura malee of duuba hin yaadanne taasifte. Seenaan gootittii tanaati fi dubartii Afran Qalloo tan biraa kan of danda’e waan taheef itti dachaana. Gootoonni Afran Qalloo haala kanaan osoo diina wajjiin kokkee qabanii harkaa wal qabanii qilleensii qallaan tokko oduu Qalloo takka fidee loosee gurra waraana hanga tokkoo buuse. Yeroo mormi mataan dhaabbachuu dadhabe kana keessatti oduun dhufte tun waraana keessa facaate. Oduun tuniis duubbeen waraana Murti Guutoo marfamee iddoon hospitaalaa kan yeroo san madoo itti wallaannatan goda gindaatiis qabamtee madoon achitti gadi guuramaa turte hangi tokko dhumuufi humniti eegumsaaf achitti ramadamaniis qabamanii harka diinaa galuu tan ibsitu turte. Yeroo kana gaa! Gocha kana kan hojjatee, ganticha Alii Galmoo tahuu kan hubate gootichii bakar waaree ajaja deebii hin qabne hoggantoota waraana isaatiif kan kennan ajajni kuniis waraanni Murti Guutoo gootota lafaa fi lammii isaatiif du’ee seenaa olkaayyatee qallaba godhachuu bare malee, waraana lammii isaa ganee lafa isaa diina dhaalchisee seenaa fokkottu ol kaayyachuu baree miti. Kanaafu Walbiraa hin dheeysinu! Abadan bakka tokkotti dhumuu qabna! Seenaa bareedaas ol kaayyachuu qabna! Yaa gootoota koo waan Ali hojjate kanaaf jettanii of dura malee of duuba hin laalinaa kan jedhu ajaja oowwaa itti dabarse. Ali Galmo kan guyyaa lolli eegalamu dura tulluu qeerroo ija hula cilaaloo jirtu irratti eegumsaaf ramadamee halkan achirraa badee isaanitti laaqametti fayyadamuu dhaan Ali Galmoo waraana diinaa fuudhee dura bu’uudhan magaalaa qullubbii duubaan handaqa keessaan duusee qaxxaamuranii gooroo xuulloo olqaqqabatanii tulluurratti bahanii akka waraana Murti Guutoo ofii gaditti laalanii fixuun isaaniif salphatutti haala mijjeesseefi bakka qabsiise. Raaree fuula isaanii dura jirtu guutee kan taa’uu waraana Murtii Guutoo duubbee isaaniitiin of jalatti akka arkatan taasisee itti naanneessee akka guututti tohataman godheera. Kanamalees iddoo midhaan waraana itti kuufamees qabamee too’achuudhaan waraanni diinaa gooroo xuulloo gubbatti haarayatti madafa dhandhaaratee itti xiichuu jalqabe. Murti Guutoos meeshaa gurguddaa duubaan dhufee itti xiixuu jalqabe kana osoo iddoo irraa itti dhukaawu addaan hin baafatin jidduu kanatti qarqabamee akka baala mukaatti harca’ee afame. Lola kanaratti baayyinni ilman Afran Qalloo kan murruq ta’e yeroo dubbatamu kana barruu kitaaba tokko tokkorratti arkamu fi dhumaati Afran Qalloo nama kuma soddomii shan [35000]tu dhume kan jadhu manguddoon Afran Qalloo hin fudhattu. Baayyinni ilman Afran Qalloo gaafa san kan dhume namoota kuma dhibba tokko fi kuma diiddami [120000] ol tu dhume jedhaniiti hadheeyfatani dubbatan hogganonni waraana kanaatiis Bakar Waare Katabee Wadaay Waare Watar Galmo Saaddiiqoo tiifi Raadoo Kinno ti ture Garuu Bakar Waare yeroo lolli goolabamuuf dhihaate hogganoota ol-aano tahan wajjiin wal biraa hin dheeysinu waan jedheenii tureef haada itti achi darbe addaan dheereysinee miilli Keenya walitti hidhamu qaba jedheen. Eegas booda miila tokko tokko haadaan of hidhanii waraana dura bu’ani diinatti qacelan. Lollinis Eegas booda daranuu oowwee yeroo waraanni Murti Guutoo biraa dhuman akka tasaa tahee gotichi Bakar Waaree miilli isaa kan irraa cite osoo of hin arkin hanga lolli goolabamuuf gahutti lolaa akka tureetuu himama. Miilli isa kan cite kun akkamittiifii eessatti akka irraa cite wanni beekkamu tokkoleen waan hin jirreef achi buuteen isaa dhabame. Kanaaf gaafa sanirraa kaasee ilman Afran Qalloo waan tasa badee hin mul’anne tokkoon achi buutee miila Bakar Waaree ti tahe jedhani dubbatan. Haawwan Afran Qalloo heellee keessatti akkas jedhani faarsan Bada Bakar Waare yaabaheeysa namaa Way osoo haatee sideesse marra lama Goottichi biraa tokkoos kan gocha Ali Galmootti garaan gubate Ali eenyu akka tahe qoradhaa kan jadhuuf walalon gaaffi kaayee akkas jedhe Gaaleeytii karaan daddabaa Gaalee hirna karaan dabaa Goobanan umamaanuu dabaa Ali hoo sa maliif jala dabaa? Jadhe Hargaayaa mullataatiis jala darbatee akkas jedhe Mullata keessaan olee Nadeen hidhaa wallaalee Lola guyyaa arraa bakkumaan ooleen wallaalee. Jadhe walaleeyse. Goolabama lolakanaa booda bakka itti dhuman sanirraa dhiigni isaanii kan akka galaanaatti laga isaa gadiitti korrisu kan arke Ali Galmo arrumaan waan fokkottuu dalage! akkamumaan taha? Je’ee baaragee osoo hin rafin akkasitti bulee hoggaa ifaafii dukkanti addaan deebitu tulluu bagaa iddoo gootoonni akka biyyetti itti afame san dhaqee Wadaay isaani barbaada keessa fifiigee gootootaa bineensi itti bulee qaamni isaa nyaadhamee cinaan hafe hunda gara gaggalchee keessa barbaadaa ture. Goottichi Waday Galmoo osoo lubbuun isaa hin bahin halkan guutuu dheeyfa bineensaa, wareegamtoota keessa oliifii gadi shorroqaa buulee kan ijji lachu hin jirre kana gootoota walakkaa isaa munyuuqqatu halaalatti arke. Itti dhaqee yeroo lama yaame; yaabada Wadaay Keenya, yaabada Wadaay Keenya way ani waacabee jedhee harka mataarra kaayyatee, sagalee Alii dhagahee gootichiniis k.k.k….. jedhee koflee akkas jedhee walaleeyse. Qeerroon mataa tuutaa Hin jarjartuu suutaa Yaa nafxanyaa garaa iitaa Nukeessa hin deemtuu atiis abaduu numa duta Je’ee yeroo inni walaleeysu Aliis akkas je’een, ta’aa nigabbarraa jedhetiin isin dadhabee kunoo dhumtaniimii je’een gootichiniis sakaaraatan osoo dhidhiitatuu sagalee laaftuu takkaan BA BA BA BA BAGA DHUMNE je’e akkuma seeqetti hafe. Kanaaf maqaan kitaabaa kanaatiis baga dhumneen moggafame. Alii Galmootiis Wadaay bira gadi taa’ee booyee imimmaan dharaa dhedheera ifirraa gadi roobse. Ali wanni booyeefis isaaf oso hin taanee jechoota sammuu isaa keessaa hin baane kan gooticha afaanii bahe saniifii jedhamee dubbatama. Alii Galmootis warra fagoorraa dirmachuu dhufan hanga tokko yaammatee akkas jedheen anaafii namoota hanga tokko kan madoo fuudhe watariitti kuteen malee kunoo Afran Qallo akkanatti dhuman jechaati agarsisaa yaaboo boru seenaatuu nagaafataa hoggantootaa kana qofa naawajjiin keessaa guuraa jedhee nama soddomi shan [35] keessaa guuraanii iddoo hospitaala yeroo sanii goda gindaa keessatti naqanii dhagaa itti cufani awwaalaman. Goolabama lola kanaa boodallee ilmaan Afran Qallo kan lola sanirraa hafan akkas jedhanii walaleeysan. Gaafattii lolaa qawwee san kuusaan sahe Aara qawwee sanii hurree duumeessaan sahee Bada yaa Afran Qallo wajjuma gallaan sahe Kaanis akkas jedhe Abbootii teenya fixan kunoo laal arrii wan gaara ciisaa Ayyolii tenya fixan kunoo laal kulkultaa wan gaara ciisaa qeerroo tenya fixan kunoo laal filaa wan gaara ciisaa qarree tenya fixan kunoo laal nannoo wan gaara ciisaa tana cufaan arkaa tana cufaan dhagayaa dhiigaatuu garaa naciisaa yoomiin rafee gacciisaa Ilmaan AfranQallo waan gaafa lola Calii Calanqoo gotichii Bakar Waree jedhee sanin yeroo bishingaa tuman gaaffii fi deebisaa walii kenna bishingaan tuman Gaafattii lolaa way Bakar maal je’ee Way Bakar maal je’ee Way gargar hin bahinaa je’ee Way tokkuma tahaa je’ee Akkas ja’anii tokkumman Afran Qalloof barbaachisaa akka tahee ibsachaa turan. Eegaa caban boOdaas hir’ina isaanii dhiichisa kessaati akkas jedhanii ibsaan Anaatu gudii tiyya dhiisee Guudii biyyaatiis si garsiisee Jibbii roorroo buli qeerroo Jedhee qeyroon wan mudate sanirraa baratee rorroo jibbe ofirraa dhorkee akka jiraatu dhichisaan ibsate. ilmaan Afran Qalloo tatee dabarte fi waan keeysa jiru akkasumaas waan fuula dura dhufu waan barreeysee kaayachuu hin beeyneef  aadaa isaa keeysati iddoolee gara garaa kan akkaa bishingaa tumaa, dhiichisaa, heellee, mirgaa, geyrara, dadaysaa, tumaa mooyyee, shagooyye, darashii fi k.k.f irra geeysee kaayuudhaan dhaloota irra dhalootatti dabarsaa ture. Fakkeenyaaf yeroo Xaaliyaaniin weeraramnu yaadannoo taankiin dhawamee san tumaa bishingaa irra kaayee akkas jedhe Gaafaa taankii jalaa ol yaasanii jalaa ol yasaanii gudii garee guyyaa sanii guyya sanii(*3) Jedhanii bishingaan tumaa turan taankiin konkolaatuu fi ibiddaa afaaniin tufu waan guyyaa san isaan godhe ibsachuu isaaniitiin yeroo xayyaarrii xaaliyaan dhufee dhahuus bishingaa tumaa irraa geysee akkas jedhee xayyaaraatu dhufee dirree tam qubsiisanii way dirree tam qubsasanii (*2) way rooma qubsiisanii… Jedhanii wal jalaa fuudhaa gaaffii fi debii walii kennuudhan bishingaa tumaa turaan kaan dirree tam qubsiisa yeroo jedhuu kaan ammoo yoo fedhe Roomatti deebisee qubsiisa malee lafaa tenyaa irra numaa hin qubsisnee jedhaanii ibsachaa turan. Lola Calii Calanqoo booda waraanni Minilik eega Afran Qalloo cabse booda tarsimoo baafatanii goosoota Afran Qalloo keessaa lola kana irratti kan akkaan dura dhaabbatan asara isaanii dhabamsiisuu irratii fuulleeffatan keessummattuu ilmaan Dagaa fi Alaa fixuu irratii gadii taa,e. Maqaa fi iddoo dhaloota isaanii calalanii jala ba’uudhaan tarkaanfii gurguddaan waan irratti fudhatani turaniif qaccee isaanii dugugama irraa dandamachiisuuf kaan onoota Afran Qalloo  biraa keessa akka faca’u aanoota ituu fi Oromoota biraa keessa harca’anii  akka jiraataniifii karaa bahaatiin naannoo soomaleetti gadi faca’anii kan jiraataniidha Maliif ilmaan Afraan Qalloo dhuman Afran Qalloo kan dhumeef lafa isaatiif Afran Qalloo kan dhumeef Aadaa isaatif Afran Qalloo kan dhumeef afaan isaatiif Afran Qalloo kan dhumeef dinagdee isaatiif Afran Qalloo kan dhumeef lammi isaatiif Afran Qalloo kan dhumeef Gadaa isaatiif Wantoonni Afran Qalloo dhummef kan armaan olittii barreefamee fi k.k.f niis tokkoon isaa irraa kan irratu tanaan Lafti Oromoo irruu dha Aadaan Oromoo irruu dha Diinagdeen Oromoo irruu dha Afaan Oromoo irruu dha Lammiin Oromoo irruu dha Gadaan Oromoo irruu dha Goocha badaa ummattoota irratti Minilik hojjateef

Gootummaa Gootoottan Afran Qalloo Akka seenaaleen Itoophiyaa keessatti barreeffamaa ture tokko tokko ibsutti weerara biyyoota dhihaatiin biyya kana irratti gaggeeffame Waraanni turki kan Kaadif Usmaa’iliin durfamuu fi waraanni misraa kan Ra’uuf Paashaatiin durfamu naannoo tigraay iddoo gundaa gundiitii jedhamtutti lola godhame irratti Astee Yohannisiin caphanii deebi’uu isaani himaa turan. Astee Yohaannis gootoota Itoophiyaan qabduu keessaa isa tokko yoo tehellee lola qindaawaa biyyoota kanaatiin ilmaan Afran Qalloo irratti waggaa dheeraaf deemaa ture hoo eenyuutuu hima? Waraana biyyoota dhihaatiin kan waxalamaa ture ilmaan Afran Qallooti. Waraanni turkiitii fi waraanni misraa kanRa’uuf Paashaa (Koomaandar Hassan Usmaaniin) durfamu loloota gurgudda lafoota Afran Qallo Iftuhaa, cirracha, Dirree Goflee, Iguu fi Cinaaksan irra tti godhamaa tureen Afran Qalloo gootoota qaqqaalii baayyee dhabde. Haa ta’u malee waraana biyyoota kanaa kan cilee bishaan buute godhee asittii hambise gootoota Afran Qallooti. Waraanni Afran Qalloo cibirraalee fardaan lolan keessa bebbekkamoon cibirraan maqaan isaa Qurxaa diinaa jedhamuun beekkamu kan Roobaa Gobeelleetiin durfamu fi cibirraan Maqaan isaa Sardaa diinaa jedhamuun beekkamu kan nama maqaan isaa Riyaa jedhamuun durfamuu Iftuhaa irratti lola godhameen waranni Turkii osoo hin hafin dhummee waraana misraatiis olii fii gadi guuysanii fixuudhaan hangi hafees osoo dheeffa orihuu naachaan liqinfamanii hafuu isaanii kan arge ragaalee addunyaa keessaa kan yeroo san daldalaaf magaalaa Hundannee taa’a ture kan lammi Awurooppaa namni maqaan isaa ALFREAD BRADLIY jedhamu gootummaa Afran Qalloo yeroo barreessu naannoo Afran Qalloo seenuun akka nama laga naachaan marfame qaxxaamuree seenuutii jedhee seenuun akka hin dandiyamne barressee jiraa barbaadaa dubbisaa Mahaandisoonni lola kanaa gootonni Afran Qalloo Shaxaa (Husseen) Orfoo JIloo Biikkoo Baallaa Buubaa Caammaa Nuur faan lola guddaa cirrachatti godhame keessatti    wareegaman yeroo sanitti cibirroota fardaan lolan jajjaboo kan hogganaa turan gootoota akka Roobaa Gobeelleetii fi Riyaa faadha. Seenaaleen biyaa kanaa kan warra mooheen akka isaanif tolutti barreffamaa tureedha. Warri moohame akkamitti akka moohame barreessuuf mirga qabaachaa hin turre. Haa ta’u malee dhugaan jirtu ni qallatti malee hin citu akkuma jedhamtti, Kaaba Itoophiyaatti warraani weerartota Misraa lola gundaa -gundiitii irratti Aastee Yohaannisiin caphanii deebi’anii nihimanii.Baha Itoophiyaatti kan waraana turkii tii fi misraa tokko osoo hin galin asitti fixee hanbise hoo eenyuutuu cabse jedhanii himan. Lafa Ummata Afran Qalloo seenuun akka nama laga naachaan marfame qaxxaamuuruutii jedhamee gootoonni ALFREDIIN faarfame gootoota Afran Qallooti, Kun akkuma jiruutti tahee  Lola gita bittoota biyya keessaatiin gootoota Afran Qalloo irratti deemaa ture keessaa lola Astee Siisiiniyoos Dirree Dhawaa iddoo laga goorootti godhameen gootoonni Afran Qalloo isaahuu booji’ee akka jiru seenaan ni dubbata. Akkasuma waraana Minilikiin kan bara 1887 caphe gootoonni Afran Qalloo maayyii capha Oromootiif sababa tahee hafee. Lola san keessatti gootichi waraana Murti Guutoo dursaa ture Bakar Waaree Qondaaloota waraana isaa dursaa turan Katbee Wadaay-Waaree Watar, Galmoo Saadiqoo-Raadoo Kinnootii fii Abbaa Gadaa yarro sanni Wadaay Galmoo Kormoosootiin akkas jedhe Bayxu bayxi malee saree ija hin kuulan Wal bira hin dheeysinu Qaamaa qalbiin tokkuma tahaa. Of dura malee of duuba hin laalina Jedheenii lola calii calanqoo irratti lafa isaaniitii fi tokkummaa isaaniitii fi jedhanii osoo wal biraa hin dheeysin akkas jedhan Haqa keenyaaf jennee BAGA DHUMNE jedhanii dabran Caphxi Afran Qalloo capha Oromoo hundaati jedhee kan raage Sheek Abdullaa Mu’uminaatiis waan if dura dhufuu taa’u himee akkas jedhe. Hoggu kuma lama alla magan yeroo inni jedhu Gootichi tokkos Sheeka nifageessite kaa jedheen Sheekninis dhumtaniis yoo baayyattanii irraa haftan malee taatiiree jedheen Hiikkaan jecha kadhataa rabbii kanaatiis Bara 2000 keessa dhiigni keessan qeerroon ni baha lafeen keessan kabajaa arkattee Oromoon caayaa siidaa keessaniintiin mataa ol qabatee boonuuf taa’a. Bara 2000 allamaganii jedhee lafa kaayee jira. Kuno dhagaan diidaa xumura gabrummaa qeeyroon yaroo duraattif darbamu jalqabees guyyaa gaffa eybisaa siidaa murttigutyto kan bakarwaree arttiistii kadiir Martu irrattii egallamee kan raga sheektiicha dhugomsee tau kan mulisedha. Cabee hiin hafnee qabsoo keenyan arra geenyee ilmaan Oromoo masar motumaattii nugalani biyyaa bulchumii gudisu akka deendenyu biyya tenya qofa osohintaane Adunyaa gutu ajaa’ibsifne akka Oromootiis ta’e akka Afran-qallotiis siirna Gadaa deefannee arra ittiin bullee bulchu jalqabne Baga---Baga Dhumnee; Ragaale adunyaa Akka waliigalaatii Minilik diina Oromoo akka addaattii diina Afran Qallooti yeroo jennu akanumatti lafaa kaaneeti miti kitaaba isaa gubbatti mootichi Minilik duula irratti baneen baayyina ummata Oromoo parsantaa 50% irrisee jira kan jedhuun ibse. Bulatovich kan jedhamuu lammii biyya Raashiyaa bara 1990 nama waraana Minilik waliin duule hogga tahu “Ethiopia through Rusian eyes" Maartiin “Deselvak “kan jedhamuu lammiin biyya faransaayii miishinariin kaatoolikii (1900)the Oromoo an ancient  African nation “kitabota jedhamu keessatti baayini Ummata Oromoo yeroo sanii miliyoOna kudhan (10,000000)kan ture weerara Minilikiin gara (5000000)akka gadii debi’ee  dubbata August 18,1895 GC kan maxanfame gaazexan Newyork Time Atse Minilik weerara badaa Ummata Oromoo irratti banen dhiiroota haala suukanneessaa taheen ajjeesee daa’immaniifi dubartotaa gabroomsuudhan fudhachaa akka ture mirkana’ee jira. February 26,1895 GC kan maxanfanee gaazexaan Newyork Time mata duree gara jabeenyummaan Minilik jedhu keessatti tibba kana mootiin Minilik duulaa Ummata Oromoo irratti baneen Oromoota kuma torbatam (70,000) haala suukanneessaa taheen ajjeesee kan maxxanfame kuma kudha shan (15,000) ammoo booji’u isaatin bal’inaan ibsa August 2,1874 GC gaazeexaan Newyork Times mata duree gabroota Abisiiniyaa jedhuun waggatti kuma sadettam (80,000)hanga kuma sagaltamii (90,000) gabrummaadhaan karaa mitsiwwatiin gara biyya alaatti gurguraa ture keessaa heedduun Oromoo ta’uu ibsee daldaltoonni garbaa kan bitan nafxanyoota qofa irraa hogaa tahuu Mootichi Minilik jedhamu gurgutaa garbaa kana irraa qarshii baayyee akka argatu ibsee uummattoonni miliyoOna 1.2 ol tahu mooticha kanaan garba tahuudhan gurguramani jirachuu ibsa. (makuriyaa Bulchaa ) Kana malees ragaalee Finfinne –broad casting intercept irraa Waggaa 151 mootummoota Habashaatiin gabroomne yeroo jennu Teedroosiin wagaa---13 Yohaannisiin waggaa-17 Minilikiin waggaa-25 Iyaasuun rakko keessa osoo jiruu waggaa--3 Zawdituu dhaan waggaa---7 Haylasilaseen waggaa44 Mangistuudhaan waggaa--16 Mallasaadhaan waggaa ---21 Haaylamaariyaamiin waggaa-5 Waliigala umriin gabrummaa 151 Oromoon motumma Habashaatin gabroomte jedhanii ragaalen baayyeen raga baha Kanafuu BAGA DHUMNEE Seenaa baga dhumnee sadarkaa 1ffaa barreessaa fi seeneessaan kitaaba kanaa obbo kadiir Mumee Qaasoo(Fandishee Dagaa ) Galata Warren waan kan barreessuuf na gargaaran hunda galanni isaanii badhaadhin hunda galeessaa tii fi Gadaa afran Qalloo haa ta’u Maddii seenaa BAGA DHUMNEE barsiisaa seena sooreessa Nadhii Gamadaa irra bareyfadhee fi bara 1991 tti nabarsiise irraa Oromoo giraafiiyaa irraa Sooressa Jaafar Alii Afoolaa manguddootaan dabraa turan irraa kan funaaname Seenaalee Afran Qalloo baayyee hafan kitaba baga dhumne sadarkaa 2ffaa keessatti nu eeggadhaa.

Barreessaan Kadiir Muumee Qaasoo Dhaamsa barreessaa Tokkummaa cimaa qabaachuun manaa eegala. Manaa eegaluun burjaaja’uu eenyummaa ofiiti hanbisa. Seenaa aadaa fi duudhaa ofii sirritti madda burqaa latiinsa saba ofii gaafa mataa ofii irraa eegalanii hanga sabaatti beekanii beeksisuu, baranii barsiisuudhaan hubannoo gayaa qabaachuun burjaaja’uu eenyummaa keessaa baanee wal baasuun barbaachisaa dha. Kanaafuu, dhaloota amma jiruu fi fuula dura dhufuuf ka’uumsa madda beekkumsaa akka ta’uufiin kitaaba Jaldii 1ffaa ‘Baga Dhumne’ jadhu kana isiniif gumaachee bitadhaa dubbisaa dhalootaaf fakkii taha. Dagaqalo (talk) 21:41, 27 November 2021 (UTC)