User talk:Dodomakama

CIKAKKIYAR TARIHIN MA’ANA DA ASALIN ZAGEZAGI, BAZAZZAGHE, ZAZZAGHAWA DA ZAZZAGHANCI

Tarihi bazai manta da shigowar Zaghawa wannan nahiya tare da tallar addinin Muslinci ba. Wannan ya faru ne tun karni na fari a cikin rayuwar Musulinci ( 1300-1700 ), kuma kafin bayyanar Shehu bn Fodio. Domin Zaghawa wadan da harshen Hausa ya canja suna ya zuwa Zazzaghawa ( Hausa ya bambanta tsakanin sunan kabila da Zazzaghawa da harshe Zazzaghanci) wasu nau’in jama’a ne masu yare mai suna zaaghawa. Zazzaghanci ya samu ne a sanadiyar haduwarsu da yaren Bagi kuma daga baya Hausa ta kara mallake harshen har ya zuwa mutuwar harshen baki daya. Ita kanta a harshen kamar yadda na bayyana Zazzaghanci ba shine sulan sunan ba illah harshen Hausa ya kawo wadannan canje-canje. In har kuma muna son sanin wannan harshe sai tarihi ya koma da mu kasar Misira mu gangaro ya zuwa nahiyanmu ta Afurka. Amma maganar Hausa bakwai da banza bakwai duk tatsunniya ne. An tsara shi ne domin dai-daita kyakkyawar alaka tsakanin Daulolin dake Arewaci kasannan, don su daina yakan junarsu. Wannan ya taimaka kwai da gaske wajan samar da zaman lafiya, musamman yadda gidajen sarautunmu suka ginu wajan saka zumunci ta bada auren ‘ya’yansu ga junarsu. Amma idan muna son fahimtar kasar Zazzau sai mun koma ga tarihi na gaskiya, a inda zamu wai-wayi tarihin kasar Misira har ya gangaro ya zuwa Afurka a karke Nijeriya. Zazzaghawa sunan kabila ne kuma Zazzaghanci harshensu kenan. A yanayi tafiyar tarihi, Fulanin da suka taimaka wa Shehu bn Fodio wajan jihadinsa ko kuma wadan da mubi kida musha jauje, kan kira kasashen Hausa da suna Habe wanda ciki kuskure aka rinka kiran Zazzaghawa da suna Habe. Wannan ba karamin kuskure ne ba. Masarautar Zazzau ba masauta ne wandda tai asali da sunar Hausa ba, haka kuma wannan kalma ta Habe nau’in izgilanci ne wanda Fulani kanyi nuni ga jinsin da ba Fulani ba. Mafi yawan lokuta sukan kira duk wani Bahaushe da sunan Habe watau kafiri. Anan zamu iya fahimtar yadda suke kafurta jama’an Annabi tunda kuwa basu kasance kafuran ba. Kyakkyawan misali shine shi dai Shehu Usmanu Mujaddadi ne ba wai shi ya kawo Musulunci Arewacin Nijeriya ba, domin shima ya tadda ne. Akan haka kuskure ne babba na kiran jama’a a kurungus dinsu da sunan kafurai. Ba za’a rasa jama’a wadan da za’a iya ce masu Habe cikin Maguzawan Hausawa a kasar Zazzau ba. Domin akwai wurare da dama ida yake mazaunansu na harkan Maguzanci duk da wasu daga cikinsu sun matsa daga inda aka sansu a dalilan ko dai Sarakuna sun ja su a jika don kauce wa aiwatar da maduzanci da kuma wanda Malaman dake tare da su suka janye su don daidaita su zuwa cikin rumbun Musulunci. Da yawansu a yau sun canza ya zuwa gidagen Malamai. Amma akwai da dama wadanda har gobe basu bar al’amurra na tsurfan Maguzanci ba, ko dai a fakaice ko kuma kai tsaye. Ya Allah ka shirye mu ka samu cikin turban Musulunci amin. Sauran bayanai zai biyo baya a cikin Littafina, wanda yake cike da sharhi dangane da kasar Zazzau.

Ibrahim Abdullahi Dodo Dambo