User talk:Elias Maher

د قرآن مجيد په اړه په زړه پوري معلومات

سپاري (۳۰)، سجدي (۱۴)، منزل (۷)،سورتونه (۱۱۴)، مکي (۸۶)، مدني (۲۸) ، رکوع (۵۴۰) ، آيات (۶۶۶۶) ، حروف (۳۲۳۷۶۰) ، زبر(۵۳۲۴۳)،زير (۳۹۵۸۲ )،پيش (۸۶۰۴)،مد(۱۷۷۱)،شد(۱۲۴۳)،نقطي (۱۰۵۶۸۱) الف(۴۸۸۷۲)،ب(۱۱۲۲۸)،ت(۱۱۹۹)،ث(۱۲۷۶)،ج(۳۲۷۳)،ح(۹۷۳)،خ(۲۴۱۶)،د(۵۶۴۲)،ذ(۴۶۹۷)،ر(۱۱۷۹۳)،ز(۱۵۹۰)،س(۵۸۹۱)،ش(۲۲۵۳)،ص(۲۰۱۳)،ض(۱۶۰۷)،ط(۱۲۷۴)،ظ(۸۴۲)،ع(۹۲۲۰۰)،غ(۲۲۰۸)،ف(۸۴۹۹)،ق(۸۶۱۳)،ک(۹۲۲۲)،ل(۳۴۳۲)،م(۲۶۵۳۵)،ن(۲۶۵۶۰)،و(۵۶۲۵)،ه(۱۹۰۷)،همزه(۴۱۱۵)،لام الف(۳۷۲۰)،ي(۲۵۹۱۹)

دقران الکریم د تلاوت كولو اداب

په ښى لاس سره دقرآن كريم اخيستل اوبل چاته وركول (۱). د تلاوت څخه مخکی دبدن ، لباس اوځاى پاکوالی او اودس کول ضروری (اړین) دی 1- تلاوت كوونكى بايد دنورو خلكو نه په اوچت ځاى باندى ناست وى. (۲).د قرآن د تلاوت په وخت کی مخ د قبلی په طرف کول (۳).د تلاوت پیل کولو څخه مخکی (اعوذباالله من شیطان الرجیم) ویل 3- دتلاوت په دوران كى دنياوي خبرى نه كول (۴). په قرآن کی کتل افضل ده ولی چی په قرآن نظر ساتل هم عبادت دی (۵). قرآن په ټیټ غیږ سره وایل (۶). په پریوتا (څملستا) د قرآن تلات روا ده خو له آدابو څخه خلاف دی 7- كله چه ډيرخلك وي نوپه ټيټ اواز سره تلاوكول 8- دنوروپه تلاوت كى اخلال نه كول (۷). چاچی قرآن کریم په تجوید سره ووایه هغه ته د شهید ثواب ورکول کیږی (۸). قرآنم کریم د حفظ څخه ورسته هیرول کبیره ګناه ده (۹). کله چی آیات د سجدی ولوستل شی ښه به دا وی چی سم د لاسه سجده د تلاوت وکړای شه (۱۰). لکه څنګه چی د هر شی ښایست وی د قرآن کریم ښایست په ښه آواز سره ویل دی 10- د دوزخ اوعذاب ايتونو دلوستلو پروخت ژړا كول اودجنت او نعمتونو دايتونو په لوستلو سره دهغى دعا كول (۱۱). د تلاوت کولو په دوران کی خندل، خبری کول ، ناوړه فکر سوچ کول مکروه دی (۱۲). د سهار په وخت کی د قرآن کریم تلاوت کوی ولی چی د سهار په وخت کی فرښتی حاضری وی!!! (سورة بنی اسرائیل ۱۷ آیت ۷۸) دتلاوت په اخر كى صَدَقَ اللهُ الْعَظِيْمَ ويل!!!

د قران کریم په اړه اساسی معلومات
د قرآن مجيد په اړه په زړه پوري معلومات

سپاري (۳۰)، سجدي (۱۴)، منزل (۷)،سورتونه (۱۱۴)، مکي (۸۶)، مدني (۲۸) ، رکوع (۵۴۰) ، آيات (۶۶۶۶) ، حروف (۳۲۳۷۶۰) ، زبر(۵۳۲۴۳)،زير (۳۹۵۸۲ )،پيش (۸۶۰۴)،مد(۱۷۷۱)،شد(۱۲۴۳)،نقطي (۱۰۵۶۸۱) الف(۴۸۸۷۲)،ب(۱۱۲۲۸)،ت(۱۱۹۹)،ث(۱۲۷۶)،ج(۳۲۷۳)،ح(۹۷۳)،خ(۲۴۱۶)،د(۵۶۴۲)،ذ(۴۶۹۷)،ر(۱۱۷۹۳)،ز(۱۵۹۰)،س(۵۸۹۱)،ش(۲۲۵۳)،ص(۲۰۱۳)،ض(۱۶۰۷)،ط(۱۲۷۴)،ظ(۸۴۲)،ع(۹۲۲۰۰)،غ(۲۲۰۸)،ف(۸۴۹۹)،ق(۸۶۱۳)،ک(۹۲۲۲)،ل(۳۴۳۲)،م(۲۶۵۳۵)،ن(۲۶۵۶۰)،و(۵۶۲۵)،ه(۱۹۰۷)،همزه(۴۱۱۵)،لام الف(۳۷۲۰)،ي(۲۵۹۱۹)

دقران الکریم د تلاوت كولو اداب

په ښى لاس سره دقرآن كريم اخيستل اوبل چاته وركول (۱). د تلاوت څخه مخکی دبدن ، لباس اوځاى پاکوالی او اودس کول ضروری (اړین) دی 1- تلاوت كوونكى بايد دنورو خلكو نه په اوچت ځاى باندى ناست وى. (۲).د قرآن د تلاوت په وخت کی مخ د قبلی په طرف کول (۳).د تلاوت پیل کولو څخه مخکی (اعوذباالله من شیطان الرجیم) ویل 3- دتلاوت په دوران كى دنياوي خبرى نه كول (۴). په قرآن کی کتل افضل ده ولی چی په قرآن نظر ساتل هم عبادت دی (۵). قرآن په ټیټ غیږ سره وایل (۶). په پریوتا (څملستا) د قرآن تلات روا ده خو له آدابو څخه خلاف دی 7- كله چه ډيرخلك وي نوپه ټيټ اواز سره تلاوكول 8- دنوروپه تلاوت كى اخلال نه كول (۷). چاچی قرآن کریم په تجوید سره ووایه هغه ته د شهید ثواب ورکول کیږی (۸). قرآنم کریم د حفظ څخه ورسته هیرول کبیره ګناه ده (۹). کله چی آیات د سجدی ولوستل شی ښه به دا وی چی سم د لاسه سجده د تلاوت وکړای شه (۱۰). لکه څنګه چی د هر شی ښایست وی د قرآن کریم ښایست په ښه آواز سره ویل دی 10- د دوزخ اوعذاب ايتونو دلوستلو پروخت ژړا كول اودجنت او نعمتونو دايتونو په لوستلو سره دهغى دعا كول (۱۱). د تلاوت کولو په دوران کی خندل، خبری کول ، ناوړه فکر سوچ کول مکروه دی (۱۲). د سهار په وخت کی د قرآن کریم تلاوت کوی ولی چی د سهار په وخت کی فرښتی حاضری وی!!! (سورة بنی اسرائیل ۱۷ آیت ۷۸) دتلاوت په اخر كى صَدَقَ اللهُ الْعَظِيْمَ ويل!!! Elias Maher (talk) 17:24, 1 February 2020 (UTC)

د محمد ص ژوند
حضرت محمد (ص) د عبدالله زوی، د عبدالمطلب لمسی، د هاشم کړوسی او د بني هاشم له کورنۍ څخه و. مور یې بي بي آمنه نومېدله او کله یې، چې د مور په نس کې و، خپل پلار یې له لاسه ورکړ. حضرت محمد (ص) د بني هاشم په شعب (مینه) کې، د دوشنبې په سهار، د ربیع الاول نهمه ، چې د ۵۷۱ م کال د اپرېل له شلمې یا دوه ویشتمې نېټې سره برابره ده، دې نړۍ ته سترګې وغړولې.

ابن سعد روایت کوي، چې د رسول الله (ص) مور بي بي آمنه وايي: کله، چې هغه (ص) وزېږېده، زما له وجود نه یو نور ووت، چې د شام ټولې ودانۍ یې روښانه کړلې. لومړنۍ ښځه، چې د محمد (ص) له مور آمنې څخه یې وروسته هغه ته شیدې ورکړي دي، د ابو لهب وینځه (ثوېبه) ده.

محمد (ص) تر څلور یا پنځه کلنۍ پورې په بني سعد کې له خپلې دایې (حلیمې) سره پاتې شو او په همدې سن کې د شق الصدر (د سینې څیرلو) له پېښې سره مخ شو. له دغې پېښې نه وروسته حلیمه ورباندې ووېرېدله او خپلې مور ته یې ورتسلیم کړ، چې تر شپږ کلنۍ پورې بیا له خپلې درنې مور سره و. وروسته یې مور بي بي هم وفات شوله او سرپرستي یې د نیکه عبدالمطلب پر غاړه شوه. عبدالمطلب هم په ښه توګه د خپل لمسي سرپرستي وکړله او آن له خپلو ځامنو نه به یې هم وړاندې ګاڼه. کله، چې د محمد (ص) د ژوند اته کاله، دوې میاشتې او لس ورځې بشپړې شولې، مهربان بابا یې هم په مکه کې وفات شو. عبدالمطلب له مرګ نه مخکې د خپل خواږه لمسي سرپرستي خپل زوی ابو طالب ته، چې د محمد (ص) د پلار (عبدالله) سکنی ورور کېده، سپارلې وه. ابو طالب هم د خپل وراره (محمد صلی الله علیه وسلم) سرپرستي په ښه توګه باندې وکړله او تر څلوېښتو کلونو پورې یې ورسره هر اړخیزه مرسته کوله.لومړیو کې کوم ځانګړی کار نه درلود، خو پر له پسې روایتونه وايي، چې شپون و او د بني سعد مېږې به یې څرولې. کله، چې پنځه ویشت کلن شو، د خدیجې (رضی الله عنها) مال یې د سوداګرۍ لپاره شام ته یووړ. له شام نه له بېرته راتګ څخه وروست، چې کله خدیجې د هغه (ص) رښتینولي او امانتداري ولیدله. دا مهال یې غلام، چې له پیغمبر (ص) سره د شام په سفر کې ملګری و، خدیجې ته د حضرت محمد (ص) د انسانیت، رښتینولۍ، لوړو اخلاقو او نورو ځانګړتیاوو کیسې کړې وي؛ نو خدیجې ورته د واده کولو وړاندیز وکړ، چې محمد (ص) هم د هغې وړاندیز ومانه او واده یې ورسره وکړ.

خدیجه (رضی الله عنها) د پیغمبر (ص) لومړنۍ مېرمنه وه او تر هغو پورې، چې ژوندۍ وه بل واده یې ونه کړ. له ابراهیم پرته یې نور ټول بچیان له خدیجې (رضی الله عنها) نه وو. مشر زوی یې قاسم نومېږي او ورپسې زینب، بیا رقیه، بیا ام ګلثوم، بیا فاطمه او بیا عبدالله زېږېدلي دي. ټول ځامن یې په وړوکوالي کې وفات شوي دي، خو لورانې یې مسلمانې شوي، هجرت یې کړی او له فاطمې (رضی الله عنها) څخه پرته، نورې ټولې د خپل مبارک پلار په ژوند کې وفات شوي دي، خو فاطمه بیا د آنحضرت (ص) له وفات کېدلو نه شپږ میاشتې وروسته وفات شوې ده.

حضرت محمد (ص) د غوره اخلاقو، پاک سیرت، اوچت کردار او سپېڅلي عمل خاوند و. له ټولو نه ډېر غیرتي، د ښو او خوږو اخلاقو او نېکې معاملې درلودونکی و. غوره او خوږ ګاونډی، پر زغم، رښتینولۍ، نرمۍ او ژمنه باندې ټینګ ولاړ انسان و. هر چا یې عظمت او عزت مانه. هغه د ټولو ښېګڼو ټولګه او نمونه وه او خپل قوم ورته د امین لقب ورکړی و.

کله، چې رسول الله (ص) څلوېښت کلنۍ ته نږدې شو، نو تفکر، خیال او لیدلوري یې د ده او نور قوم ترمنځ فکري او ذهني واټن ډېر سره لرې کړی و. همدا و، چې نور یې یوازېتوب ډېر خوښېده؛ نو د حرا غار ته به ولاړه او خپل ټول وخت به یې هلته په عبادت کولو تېراوه.

وروسته له دې څخه د حرا په غار کې د رسول الله (ص) د عزلت او ګوښه والي په درېیم کال د روژې په میاشت کې د ځمکې پر خلکو باندې د الهي رحمت باران وشو. الله تعالی محمد (ص) په نبوت مشرف کړ او د جبرائیل (علیه السلام) په وسیله یې د قرآنکریم څو آیتونه ورباندې نازل کړل. دغه د روژې د میاشتې یوویشتمه او د دوشنبې شپه وه، چې د ۶۱۰ م کال، د اګېسټ له لسمې نېټې سره برابره ده.

حضرت محمد (ص) د حرا په غار کې و، چې پرښته ورته راغله او ورته یې وویل: چې ولوله!، رسول الله (ص) وفرمایل: زه لوستونکی نه یم. وايي: چې دغه وخت نوموړې پرښتې په غېږ کې دومره ټینګ ونیولم، چې بې سېکه شوم. بیا یې پرېښودم او راته ویې ویل: ولوله!، ما بیا ورته وویل: زه لوستونکی نه یم. بیا یې راټینګ کړم. بیا یې بېرته خوشې کړم او راته یې وویل: ووایه!، ما ورته وویل: زه لوستونکی نه یم. بیا یې د درېیم ځل لپاره دومره ټینګ ونیولم، چې بېخي بې سېکه شوم، بیا یې خوشې کړم او دغه آیتونه یې راته ولوستل: (اقراء باسم ربک الذی خلق (۱) خلق الانسان من علق (۲) اقرا وربک الاکرم (۳) الذی علم بالقلم (۴) علم الانسان ما لم یعلم (۵))). ژباړه: ولوله اې محمده (قرآن) د خپل رب د نامه په برکت. هغه رب، چې ټول مخلوقات یې پیدا کړي دي، انسان یې له تړلیو شویو وینو له ټوټو څخه پیدا کړی دی، ولوله (اې محمده! قرآن) حال دا، چې ستا رب لوی کریم دی (پر ټولو کریمانو).

پر رسول الله (ص) باندې د وحې نزول د څه مودې لپاره بند شو، خو وروسته بیا دغه لړۍ بېرته پیل شوله. پر همدې ډول باندې خدای (ج) د جبرائیل امین په وسیله پر حضرت محمد (ص) باندې ټول قرآن را نازل کړ او پیغمبر (ص) یې د بشریت د لارښود په توګه پر ځمکه باندې وګماره.

حضرت محمد (ص) نور انسانان د اسلام مبارک دين ته رابلل، چې په لومړیو کې دغه بلنه شاوخوا درې کاله پټه وه، خو وروسته بیا د خدای (ج) په امر باندې په ښکاره ډول د اسلام سپېڅلي دین ته د خلکو رابلل پیل شول. پیغمبر (ص) د اسلام مبارک دین ته لومړی خپله کورنۍ او نږدې کسان راوبلل او بیا د صفا غونډۍ ته وخوت او هر ټبر ته یې بېل بېل غږ وکړ. خلک راټول شول، د نورو ترڅنګ ابو لهب هم راغی. پیغمبر (ص) ورته وویل: اې خلکو زه خدای (ج) تاسو ته د لارښوونې لپاره رالېږلی یم؛ نو د اسلام حق دین ومنئ او له ناروا لارې نه ښې لارې ته راواوړئ! ابو لهب، چې د پیغمبر (ص) دغه او دې ته ورته نورې خبرې واورېدلې، په غوسه شو او ویې ویل: اې محمده! هلاک شې! آیا مونږ دې د همدې لپاره راټول کړي یو؟ حضرت محمد (ص) د ابو لهب پر خبره باندې سر ونه خوږاوه او خپل حقه تبلیغ ته یې دوام ورکړ.

پیغمبر (ص) د اسلام سپېڅلي دین ته د مشرکانو په رابللو کې له ډېرو کړاوونو سره مخ شو، خو هغه (ص) دغه سپېڅلې او د حق لاره پرې نه ښودله او لا یې هم د اسلام د مبارک دین تبلیغ کاوه او خلک یې ورته رابلل. د دغو ستونزو او کړاوونو له امله او د اسلام د سپېڅلي دین د خپرولو لپاره، ده او نورو صحابه کرامو بېلابېلو ځایونو ته ډېر هجرتونه وکړل او د اسلام مبارک دین ته د رابللو په دغې لاره کې یې له مشرکینو سره ډېرې جګړې هم وکړلې. لنډه دا، چې د ډېرو کړاوونو په زغملو سره یې د اسلام سپېڅلی دین په عربي او نوره نړۍ کې په تدریجي ډول سره خپور کړ، چې اوسمهال الحمد لله په ټوله نړۍ کې په میلیاردونو میلیاردونو انسانانو په دغه مبارک دین باندې اېمان راوړی او لا یې هم راوړي. دغه ټول د حضرت محمد (ص) او صحابه کرامو د هغه ټینګ هوډ، بشپړ اخلاص، رښتینولۍ، باور او د تلپاتې سپېڅلې او نه ستړې کېدونکې مبارزې پایله ده، چې ټول کړاوونه یې په ځان ومنل، خو د اسلام مبارک دین یې تر مونږ پورې راورساوه.

رسول الله (ص) د ۱۱ هجري کال د صفر میاشتې په ۲۹ مه، د دوشنبې په ورځ په بقیع کې په یوه جنازه کې ګډون کړی و. کور ته د ستنېدلو په لار کې یې پر مبارک سر باندې درد شو، سختې تبې ونیوه، دومره سور و، چې د لمدې شوې پټۍ پر سر به یې هم تودوخه محسوسېدله. د خدای پيغمبر (ص) یوولس ورځې سره له دې، چې ناروغ و، خو بیا به یې هم خلکو ته لمونځ ورکاوه. د ناروغۍ ټوله موده یې ۱۳ یا ۱۴ ورځې وه. ناروغي یې ډېره شوله، ډېر په تکلیف شو، له خپلو مېرمنو نه به یې پوښتنه کوله: سبا مې له چا سره وار دی؟ زه سبا له چا سره یم؟ درنې مېرمنې یې په موخه وپوهېدلې او داسې اجازه یې ورکړله، چې هر چېرته یې، چې زړه وي، هماغلته دې پاتې شي. پیغمبر (ص) په داسې حال کې، چې د فضل بن عباس او علي (رضی الله عنهم) پر اوږو یې تکیه کړې وه، د عائشې (رضی الله عنها) کور ته ورغی، مبارک سر یې تړلی و، مبارکې پښې یې پر ځمکه څښېدلې او د عائشې (رضی الله عنها) کور ته ننوت او هملته یې د مبارک ژوند وروستۍ اونۍ تېره کړله.

د رسول الله (ص) ځنکدن را لنډ شو، د ځنکدن پر مهال یې مسواک وواهه، مبارک لاس یا ګوته یې پورته کړله، سترګې یې چت ته ونیولې، مبارکې شونډې یې وخوځېدلې، عائشې (رضی الله عنها) غوږ ورته ونیوه او وایې ورېدل، چې فرمايي: (له هغو کسانو سره، چې نعمت دې ورکړی، له انبیاوو (علیهم السلام)، صدیقانو، شهیدانو، او صالحینو نه، هغوی ډېر غوره ملګري دي. اې خدایه! بښنه را ته وکړې او ما له غوره ملګري سره یو ځای کړې. اې خدایه غوره ملګری درنه غواړم.)) دغه وروستۍ جمله یې درې ځله تکرار کړله، مبارک لاس یې په اړخ ولوېد او له غوره ملګري سره یو ځای شو. ((انا لله و انا الیه راجعون))

دغه وخت د د دوشنبې ورځ، غرمه مهال، د سختې ګرمۍ وخت و. د هجرت یوولسم کال، د ربیع الاول ۱۲ مه نېټه وه. د رسول الله (ص) مبارک عمر ۶۳ کاله او څلور ورځې و. Elias Maher (talk) 17:34, 1 February 2020 (UTC)

افغانستان
عمومي معلومات

نوم: د افغانستان اسلامي جمهوریت

بیرغ

نقشه

مساحت: ۶۵۲۸۶۴ کیلو متر مربع

پلازمینه: کابل

ولایتونه: ۳۴

نفوس: ۲. ۲۹ میلیون

طبیعي سرچینې: طبیعي ګاز، نفت، د ډبرو سکاره، مس، کرومایټ، تالک، سلفر، مینرالونه، زینک، سرب، اوسپنیزې ډبرې، مالګه او نورې ارزښتناکه او قیمتي او نیمه قیمتي ډبرې.

ځمکه: ۱۲ سلنه کرنیزه، ۴۶ سلنه څړځای، ۳ سلنه ځنګلونه، ۳۹ سلنه نور …

د سواد کچه: ۴۰٪ ( د افغانستان د پوهنې وزارت، ۲۰۱۶)

تاریخ افغانستان پنځه زره کلن تاریخ لري او افغانانو د مرکزي آسیا د امپراطوریو په ظهور کې مرسته کړې ده. د فرهنګ او مدنیت لرغوني مرکزونه یې د یوناني، عربي، ایراني، مرکزي آسیا، هندي او چينایي وګړو تر اغیز لاندې راغلي وو. په ۱۸۹۳ کال کې د افغانستان پولې مشخصې او ولایتي ادارې رامنځته شوې.

په ۱۹۱۹ کال کې افغانستان له بریتانیا څخه بېرته خپله خپلواکي واخیسته. له ۱۹۱۹ تر ۱۹۷۳ افغانستان عصري شو او د نړیوالې ټولنې په مرسته په کې ډېر زیربنایي کارونه وشول. دا دوره چې نسبتآ باثباته وه، په ۱۹۷۳ کې پای ته ورسېده. په ۱۹۷۸ او ۱۹۷۹ کلونو کې یو څو کودتاګانې ترسره شوې او یو کمونست حکومت چې د پخواني شوروي طرفدار وو او د هغوی له‌خوا یې ملاتړ کېده، رامنځته شو. افغانانو د دغه یرغل ځواب ووایه. د ۱۹۸۹ کال د فبرورۍ په ۱۵مه د شوروي اتحاد وروستی سرتېری د افغانستان د شمالي سرحد له لارې خپل هېواد ته له درنی ماتې سره ستون شو. د دغه تاوتریخوالي په پایله کې یو میلیون افغانان شهیدان او ۶،۲ میلیونه افغانان مهاجر شول چې د نړۍ د مهاجرو ۵۰ سلنه جوړوي. کله چې په ۱۹۸۹ کې شوروي اتحاد له افغانستان څخه ووت، د جمهور رئیس ډاکټر نجیب الله دولت یې کمزوری کړ او په کال ۱۹۹۲ کې له منځه یوړل شو.

د ډاکټر نجیب الله د حکومت له سقوط وروسته د افغان مجاهدینو دولت بې ثباته و ونه توانید چې له مختلفو ډلو سره یوې ملي اجماع ته ورسیږي. له دغې بې ثباتۍ څخه د اسلامي جنګیالیو یوې ډلې (طالبان) ګټه پورته کړه. طالبانو د بهرنیو دولتونو او سازمانونو په ملاتړ او سرچینو کندهار ونیوه او ۱۹۹۸ کال کې یې پلازمینه کابل هم ونیوله.

طالبان له دې امله چې پر میرمنو او په مخالفو ډلو به یې ظلم کاوه او فرهنګي میراثونه یې ویجاړ کړل، بدنام وو. طالبان د دې پر ځای چې د هېواد د جوړیدو او ثبات لپاره کار وکړي، د ځینو افراطي ډلو لکه د القاعده کوربه توب یې وکړ. د ۲۰۰۱ کال د القاعدې د بریدونو په پایله کې د امریکا متحدوایالتونو او متحدینو یې په افغانستان کې نظامي عمليات پیل کړل او د طالبانو دولت یې له منځه یووړ. په پایله کې یې یوه موقتي اداره رامنځته شوه.

د ۲۰۰۱ کال په ډسمبر کې افغانانو او د نړۍ مشرانو د جرمني په بُن کې د ملګرو ملتونو سازمان په مرسته غونډه وکړه تر څو داسې یوې پرېکړې ته ورسیږي چې په افغانستان کې ملي پخلاینې، دایمي سولې ثبات، انساني کرامت ته د درناوي او د بشري حقونو تحقق ته لاره اواره کړي. د دغې غونډې په پایله کې د خلکو په استازیتوب یوه اداره رامنځته شوه. د بُن کنفرانس سره سم ډېرې سیاسي او مدني ټولنې لکه د افغانستان د بشر د حقونو خپلواک کمېسیون، د مقننه قوې کمېسیون، د نشه‌یي توکو پر ضد اداره او د اساسي قانون کمېسیون رامنځته شو.

په سیاسي ډګر کې پرمختګ وشو، ټاکنې ترسره شوې چې په پایله کې یې جمهور رئیس انتخاب، پارلمان او اساسي قانون رامنځته شو. اوسنی افغان حکومت د نړیوالو په ملاتړ د یو باثباته افغانستان، سیاسي زیربناوو جوړولو او د ملي وسله‌والو ځواکونو د پوځي تجهیز لپاره کار کوي.

د بُن کنفرانس موافقت‌نامې سره سم د ۲۰۰۱ کال په ډسمبر کې آیساف (نړیوال مرستندویه ځواکونه) سازمان رامنځته شو. د ۲۰۰۳ کال اګست میاشت کې د شمالي اتلانتیک سازمان یا ناټو د آیساف همغږي یا قومانده په غاړه واخیسته. خو ناټو اوس د غوڅ ملاتړ ماموریت په چوکاټ کې افغانستان سره همکاري کوي. آیساف دا مهال په افغانستان کې ۹۷۰۰ سرتېري د دغه سازمان له ۳۷ غړو او غړیتوب نه لرونکو هېوادونو څخه لري. دغه سازمان د افغانستان په جنوني برخه کې زیات فعالیت لري.

د ۲۰۰۶ کال په جنوري کې د لندن کنفرانس جوړ شو تر څو د بُن تړون معادل په هکله پرېکړه وکړي او همدارنګه د افغانستان د ملي پرمختګ موقته سټراټیژي وړاندې کړي او د افغانستان لپاره کافي انداره منابع تامین کړي تر څو د کور دننه اړتیاوې پوره کړي. د افغانستان تړون د بُن پروسه پای ته ورسوله، پارلماني او ولایتي ټاکنې ترسره شوې او د همکارۍ لپاره یې یو پنځه کلن کاري چوکاټ چمتو کړ.

د افغانستان ملي پرمختګ موقته ستراتیژي د افغان حکومت، د هېوادونو استازو، علماو، خصوصي سکتور، غیر دولتي موسساتو او ټولنو د ډېرو سلا مشورو په پایله کې په ۱۲ میاشتو کې ترتیب شوه. دغه سند د دولت د پالیسۍ موخې او هغه خنډونه چې د پرمختګ مخه نیسي، راښيي.

جغرافیه

افغانستان په وچه کې اېسار هېواد دی، خو بیا هم د سیمې اقلیم ته په کتو د بدلون وړ دی. باران په کې ډېر کم اوري خو په غرونو کې کاریزونه او چینې د کرنې لپاره کافي اوبه برابروي. افغانستان د اسیا په زړه کې موقعیت لري او د اسیا او اروپا لپاره د یوې څلور لارې ارزښت لري. د نړۍ په کچه څلویښتم ستر هیوا دی او پلازمینه یې کابل دی. د افغانستان نور ستر ښارونه هرات، مزار شریف، جلال اباد، کندهار او کندز دي.

اقلیم

ژمی یې یخ وي. د ژمې په موسم کې د افغانستان په شمال او شمال ختیځو ولایتونو کې واوره اوریږي. ختیځ ولایتونه په اوړي کې ګرم خو بیا په ژمي کې ښکلې هوا لري. په ټوله کې افغانستان د یو ښه اقلیم درلودونکې دی او په پسرلي کې بیا په ځانګړي ‌ډول ښه هوا لري. د پسرلي په موسم کې باران ډېر اوري او په اوړي کې کم.

نفوس

د افغانستان د اسلامي جمهوري دولت د مرکزي احصایي دفتر د معلوماتو سره سم، د افغانستان ټول نفوس ۲. ۲۹ میلیونه دی چې له دې جملي څخه یې ۱۴،۹ نارینه، ۱۴.۲ ښځې، ۲۰،۷ میلیونه یې په کلیو او ۶.۹ میلیونه یې په ښارونو کې اوسېږي.

خلک او مذهبونه

په افغانستان کې مختلف فرهنګونه، مذهبونه او ژبې مروجې دي. له ژبې او قومي پلوه مختلط غني نفوس د افغانستان موقعیت په مرکزي، جنوبي او جنوب لویدیځې آسیا کې منعکسوي. د جوړښت له پلوه له ډېر پخوا راهیسې د بېلابېلو مذاهبو، ژبو او قومي ټولنو اړوندو وګړي یو د بل تر څنګ اوسیږي.

ستر قومونه یې پښتون، تاجک، هزاره، ازبیک، ترکمن، ایماق، بلوچ، نورستاني، عرب، ګوجر او قزلباش دي.

په اساسي قانون کې راغلي دي چې د پښتو، دري، ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌یي، نورستاني، پامیري او په هېواد کې د نورو مروجو ژبو له جملې څخه پښتو او دري د دولت رسمي ژبې دي.

همدارنګه په اساسي قانون کې یادونه شوې ده چې په هغو سیمو کې چې د خلکو اکثریت له ازبکي، ترکمني، بلوڅي، پشه‌يي، نورستاني او یا پامیري ژبو څخه پر یوې خبرې کوي له پښتو او دري سربېره هغه درېیمه رسمي ژبه ده.

افغانستان یو اسلامي هېواد دی. شاوخوا اتیا سلنه سني مذهبه مسلمانان او د حنفي فقهې پیروان دي او پاتې نور وګړي یې اکثریت شیعه مذهبه دي.

هندوان، سکهان او یو شمېر یهودان چې د جګړو پر مهال د هېواد پرېښودو ته اړ شول، د افغانستان مذهبي اقلیتونه ګڼل کېږي.

فرهنګ

په افغانستان کې هنري فعالیتونه د میلاد څخه د مخه د اتلس زره کلونو را پدېخوا پیل شوي دي. افغانستان تر پیړیو د اريايي، هندوستان او چین مدنیتونو پورې تړلی وو. له لسمې څخه تر دولسمې پیړۍ پورې غزنویانو او غوریانو هنري فعالیتونو ته وده ورکړه. د تیموریانو د کورنۍ سلطنت پر مهال د افغانستان فرهنګ لا نور غني شو او وده یې وکړه ځکه چې، پاچاهانو به د هنرمندانو او پوهو خلکو درناوي کاوه. د تیموریانو اولادونو د هرات ښار د فرهنګي فعالیتونو په مرکز بدل کړ او عبدالرحمان جامي، عبدالحی او کمال‌الدین بهزاد په شان هنري اشخاص یې وهڅول چې ودانیز هنر د کتاب په بڼه چاپ کړي.

افغاني ادبیات

فولکلورونه او افسانې چې د سندرو او کېسو له لارې ویل کېږي، د افغانستان لرغونی دود بلل کېږي چې تر ننه بډایه ساتل شوي دي. افغانستان غني ادبي عنعنات لري. په منځنیو پیړیو کې به ادبیات په دري او پښتو، عربي او ترکي ژبو لیکل کېدل. د سامانیانو، غزنویانو، تیموریانو او مغلو په شان د سیمې امپراطوریو شاهي دربار د فارسي ادب ستر ملاتړي وو چې ادبي نابغه لکه د رومي، رودکي، عبدالله انصاري، فردوسي او جامي ملاتړ به یې کاوه.

د دې دورې د ادبې کتابونو یو تر ټولو مهم او افسانوي کتاب د شاهنامې په نوم یادیږي په ۱۰۱۰ کال کې د فردوسي له‌خوا بشپړ شو او د شپیته زره قافیه لرونکو بیتونو درلودونکې دی. مولانا جلال‌الدین رومي بلخي یو بل نامتو شاعر دی (۱۲۷۳-۱۲۰۷) چي په رومي هم مشهور دی، د بلخ ولایت څخه دی او د سترو صوفي شاعرانو له جملې څخه ګڼل کېږي. د هغه زیاتره ادبي اثار له دري څخه انګلیسي ته ژباړل شوي دي.

د ۱۶-۱۸ پیړیو ترمنځ په افغانستان کې ګڼ شمېر ادیبانو او شاعرانو ظهور وکړ. نامتو شاعرانو له دې امله چې سیمه د فارسي صفویانو او مغلو امپراطورۍ ترمنځ وویشل شوه، ادبي مراکزو ته مخه کړه. د ۱۷مې پیړۍ د پښتو نامتو شاعر او اتل خوشحال‌خان خټک د هندوکش د غرو په لمنو کې اوسېده. هغه به دودیز قوانین په اشعارو کې بیانول. د ۱۹مې پیړۍ په وروستیو کې د پښتو اشعار چې په سندرو کې ویل کېدل، په شاهي دربار کې د غزل کلاسیک ژانر په نوم رسمي شول او دا کار د دې لپاره وشو تر څو وښیي چې، د موسیقۍ له لارې د اشعارو مفهوم په ښه بڼې بیانولی شي.

که څه هم چې افغاني ادبیات په فارسي، ترکي او پښتو ژبو وېشل کېږي خو بیا هم ګډ دود او میراث لري نو ځکه په دې ادبیاتو کې د ټولو افغانانو ذهنیت منعکس شوی دی. د بېلګې په توګه، پوځي زړورتیا او ماتې نه منل که هغه د خیبر پښتونخوا پښتانه د مرکزي اسیا ازبیکان او که تاجک غرني غازیان دي، په دغو ادبیاتو کې رانغښتل شوي دي.

په شلمه پیړۍ کې کابل د نشراتو په مرکز بدل شو. محمود طرزی، (۱۳۶۵-۱۹۳۳) چې یو اصلاح غوښتونکی و، د کابل لومړنۍ نشریه یعنې سراج الاخبار مسوول مدیر وو، د ادبي ټولنو په پرمختګ کې یې مهم کارونه وکړل.

خلیلي چې د یو نوي سبک پیاوړی شاعر او نثر لیکونکی وو، د افغاني رونسانس د شخصیت په نوم یادیږي.

تاریخي ځایونه

د افغانستان لرغونې او اوسنۍ معماري له هغو عناصرو جوړه ده چې له اریايي، هندي او یوناني سبکونو پورې اړه لري. د افغانستان معماري ډېره ښکلې او ځانګړې ده. جوماتونه، کلاګانې او منارونه د پخوانیو امپراطوریو د هنر، شان او شوکت استازیتوب کوي. که څه هم چې زموږ د هېواد هر ګوټ د معمارۍ ښکارندویي کوي، خو بیا هم د معمارۍ مهم ځایونه هرات، بامیان، مزارشریف، بلخ او غزني دی.

د افغانستان د تاریخي ځایونو د خوندیتوب لپاره اوسمهال هڅې روانې دي. له بده مرغه چې د افغانستان ستر فرهنګي میراثونه، لکه د بامیانو د بودا سترې مجسمې، د طالبانو له خوا ویجاړې شوې. د هرات جومات چې ډېرو خټینو کاشیو ډېر دقیق ډیزاین لري، د جام منار چې زیات خلک یې لیدو ته ورځي او د مزارشریف علیشاه جومات، هغه نور تاریخي، فرهنګي میراثونه دي چې خوندي ساتل شوي دي.

د کابل موزیم هم د احیا او بیا را ژوندي کېدو په حال کې دی. نوموړی موزیم چې یو وخت کې د مرکزي آسیا د تاریخ ستر ریکارډونه درلودل، په ۹۰ کلونو کې، څو ځلې بمبار شو او د دې موزیم خزانو او شتمنیو ته یې ستر زیان واړاوه. د ملګرو ملتونو او د دغه موزیم د متعهدو کارکونکو د موزیم د پاتې اثارو ساتلو هڅو سربیره چپاولګرو د دغه موزیم په زرګونه تاریخي اثار ولوټل.

نن ورځ، د دغو اثارو زیاته برخه بیرته ترلاسه شوې ده او د افغانستان د بډایه فرهنګ او تاریخي اثارو د خوندي ساتلو او لاسته راوړلو لپاره هڅې روانې دي.

د بامیانو د بودا مجسمې

د بامیانو د بودا سترې مجسمې چې د بامیانو په غره کې، د درې سره نږدې تراوسه پورې هم د پنځلس سوه کالو راپدېخوا شتون لري. د ۲۰۰۱ کال په مارچ کې د طالبانو له لوري د ۱۷۴ فوټه او د ۱۱۵ فوټه مجسمې ونړول شوې او په نړیواله کچه یې ستره غوغا راوپارولوله. په سیمه‌يیزه کچه په دې وروستیو کې هڅې شوې دي تر څو دغه مجسمې بېرته ورغول شي او خپل تاریخي ارزښت بېرته ترلاسه کړي.

دغه مجسمې چې بودایي راهبانو په څو لسیزو کې جوړې کړې، تر درېیمې او څلورمې پیړۍ پورې تاریخچه لري. دغه مجسمې چې له خټو او بوسو او همدارنګه ګچ څخه جوړې شوې دي، پر دېوالونو یې داسې نقاشیانې وې چې شاوخوا سیمې ته یې ښکلا وربخښلې وه. دغه سیمه چې د وریښمو په لار پرته ده، ډېر خلک یې لیدنې ته ورځي او همدارنګه دغه لاره چېن، مرکزي آسیا او اروپا سره نښلوي. د بامیانو ښایست او د بودا د مجسمې شتون په ډېرو پخوانیو کتابونو کې توصیف شوی دی.

دغه مجسمې چې ۱۵۰۰ کاله لرغونتوب لري، له ویجاړېدو وروسته بیا هم خپل اصلیت یو څه ساتلی دی. طالبانو چې دغه مجسمې غیراسلامي بللې، د څو اونیو د بمبار په پایله کې ونړولې. په ۲۰۰۳ کال کې د ویجاړیدو څخه وروسته یونیسکو بامیان د نړۍ د میراث مرکز وباله. لرغونپوهانو او نورو مسلکي اشخاصو د مجسمو هغه ټوټې او برخې چې په بمونو الوزول شوې وې، راټولوي تر څو بیرته یې سره یو ځای کړي. تراوسه پورې هم د دې هیله شته چې د دغو ټوټو د راټولولو او یو ځای کولو په پایله کې به دغه مجسمې بیا ورغول شي. د واضح فوټوګرافۍ نشتوالي له امله ډېره ستونرمنه ده چې دغه ټوټې دې په سم ډول بیرته سره یو ځای شي. اما، د اوسنۍ عصري ټکنالوژۍ له برکته جیولوجي پوهان کولای شي د دغو ټولو د فینګر پرنټ (د ګوتو نښه) او سکن له لارې سره یو ځای کړي. ډېری افغانان او متخصصین په دې باوري دي چې د بودا مجسمې به بیا ونه رغول شي او دا د طالبانو د رژیم د فرهنګي بربادۍ یو نه هیریدونکې نښان دی.

په دې وروستیو کې لرغونپوهانو، انجینرانو او معمارانو د بامیانو درې ته سفر وکړ تر څو هغه بودایي معبدونه چې د خاور لاندې دي پیدا کړي او همدارنګه ۱۰۰۰ فوټه اوږد تکېه غځیدلې بودا مجسمه هم پیدا کړې. افغان لرغونپوه زمریالی طرزي په دې باور دی چې د بامیانو په دره کې د خاور لاندې پټ د ستر بودا مجسمه اوس هم شته. یو چېنایي وګړي په ۶۳۲ کال کې وویل چې د بودا زر فوټه اوږده غځیدلې مجسمه، د معلوماتو د صحت له مخې، هغومره اوږده ده لکه د ایفل برج اوږدوالی.

تعلیمي نظام

اوسنی عصري تعلیمي نظام د ۱۹ می پیړۍ په وروستیو کې د افغان حکومت له‌خوا جوړ شو چې په تعلیمي نصاب کې یې دودیز اسلامي او عصري زده‌کړې رانغښتي دي. په ۱۹۳۵ کال کې تعلیم د ټولو لپاره لازمي او وړیا اعلان شو. د تعلیم له پراخېدو سره دنیايي معاصر سیستم د ملي فکر رامنځته کولو لپاره اصلي وسیله ګڼل کېدله چې تمرکز یې د ګټورو مهارتونو پر جوړولو و. د ۱۹۶۰ کالو د مخه، د افغانستان د پرمختګ په پایله کې تخنیکي زده‌کړو لا زیات اهمیت وموند.

د افغانستان تعلیمي نظام اوسمهال د بیا جوړېدو او احیا په حال کې دی. شل کلن جنګ ډېری تکړه ښوونکي او استادان تیښتې ته اړ کړل او د سواد کچه راښکته شوه. د هېواد دننه تاوتریخوالي، د روسانو یرغل، کورني جنګ او د طالبانو رژیم د لومړنۍ او منځنۍ دورې ښوونځي له نشتوالي سره مخ کړل. په دغو وختونو کې ځیني ښوونځي وو، خو د منابعو او با استعداده ښوونکو څخه برخمن نه وو.

په اوسمهال کې ماشومان په ۷ کلنۍ کې ښوونځی کې شامليږي، د شپږو کالو لپاره لومړنی ښوونځی وایي، درې کاله منځنی او بیا درې کاله لیسه وایي. د افغانستان د پوهنې وزارت یو مشخص تعلیمی نصاب او کتابونه څخه کار اخلی چې د نړیوالو همکارانو په مرسته یې وده ورکړې ده. نن ورځ ۸ میلیونه زده کوونکي په ښوونځیوو کې په زده کړو بوخت دي چې له ۲.۵ میلیونو څخه زیات یې انجونې دي، په داسې حال کې چې په ۲۰۰۲ کال کې په ښوونځیو کې د شاملو زده‌کوونکو شمېر د ۱ میلیون څخه کم و.

دودیزې مدرسې چې په کلیو او ښارونو کې جوړې شوي دي د قران کریم، حدیث او نورو مشهورو دیني کتابونو له مخې ماشومانو ته د اخلاقو او دودونو زده‌کړې ورکوي. هرات، غزنی، کندهار او کابل د دیني علماوو مهم مرکزونه ګڼل کېږي.

که څه هم چې د ۱۹۸۰ او ۹۰ کلونو کې لوړو زده‌کړو ته صدمه ورسېدله خو بیا هم افغان حکومت هڅه کوي تر څو بهرني پروفیسران وګماري، پوهنتونونه په کمپیوټري اسانتیاوو برابر کړي او ځوانو افغانانو ته روزنه ورکړي څو په راتلونکې کې د سیالۍ په بازار کې په مسلکي او با استعداده اشخاصو بدل شي. اوسمهال د افغانستان په پوهنتونو کې ۴۰۰۰۰۰ محصیلن په زده‌کړو بوخت دي چې له هغې جملې څخه یې ۱۹ سلنه انجونې او ۸۱ سلنه ځوانان دي او په ۲۰۰۲ کال کې ۴۰۰۰ محصیلن په پوهنتونونو کې په زده‌کړو بوخت وو چې لس چنده زیاتوالی ښیي.

روغتیا

د ۲۰۰۲ کال راپدېخوا حکومت روغتیايي خدموتونو ته د لاسرسي په برخه کې د پام وړ پرمختګ کړی دی. په دې وروستیو څو کلونو کې د افغانستان صحي سکتور له ډېرو ننګونو سره مخ دی اما د روغتیا وزارت هڅه کوي چې افغانستان پرمختګ لپاره کار وکړي. ځینې لاسته راوړنې یې دا دي:

د خصوصي سکتور او دولت په ګډه همکاري د روغتیایي سیستم اصلاح او بیارغاونه

د روغتیایي پالیسو او ستراتیژیانو جوړول؛

د لومړنیو روغتیايي خدمتونو کڅوړو زیاتوالی؛

د روغتیا وزارت په مرکزي برخه کې د ظرفیت زیاتوالی څو مرسته شوې بودجه همغږي او اداره کړای شي.

په کابل کې په عصری امکاناتو روغتونونه فعالیت لري، کلینکونه هم جوړ شوي دي، چې کارکوونکي يې په ټول افغانستان کې کار کوي. مګر بیا هم ډېر کارونه شته چې باید تر سره شي. اوسني نظام د خلکو روغتیایي خدمتونو په برخه کې پرمختګ کړی دی او د خلکو د متوسط عمر له ۴۲ څخه چې په ۲۰۰۲ کال کس وه په ۲۰۱۲ کال کس ۶۴ کالو ته پورته شوه. په ۲۰۰۱ کال کې ډېر کم تعداد افغانانو مسلکي روغتیایي کارکوونکو ته لاسرسی درلود.

ټیکنالوژي

په افغانستان کې د ټیکنالوژۍ په برخه کې په ډېره لږه موده کې ډېر زیات بدلونونه راغلل او همدارنګه په اوسمهال کې د هېواد هر ګوټ کې خلک انټرنټ او ټکنالوژیکي اسانتیاوو ته لاسرسی لري.

په ۲۰۰۲ کال کې به خلک د یو زنګ وهلو لپاره له کلیو څخه ښار ته راتلل، خو اوس د ټیکنالوژۍ له برکته دوی کولای شي په اسانۍ سره د هېواد له هر ګوټه ټیلیفوني اړیکې ونیسي. د افغانستان د مرکزي احصایي د موندنو سره سم په ۲۰۱۶ کې په ټول افغانستان کې د مخابراتو ۶۶۷۸ پايي ثبت شوي دي، البته د افغانستان په ټولو ولایتونو کې. دا په دې معنا چې ورځ تر بلې د موبایل استعمال په زیاتیدو دی. د مخابراتي خدمتونو ډېری کارونکي ځوانان دې چې غواړي د انټرنیټ له لارې معلوماتو ته لاسرسی پیدا کړي.

د ټیکنالوژۍ له برکته میډیا هم وده کړې ده. د دې پرمختګ له مخې د خواله رسنیو استعمال خورا زیات شوی دی لکه انلاین خبرونو، چېنلونو، معلوماتو، فیسبوک او نورو پروګرامونو ته لاسرسي. رسنیو ته لاسرسي لکه راډیو، تلویزیون، خواله رسنۍ، موبایېل او داسې نور ډېر زیات شوی دی چې د هېواد په هر دوو وګړو کې یو نفر ورته لاسرسی لري.

ملي رخصتۍ

نوروز

د بزگر ورځ د افغانستان د مقدس جهاد د بري ورځ د روژې لومړۍ ورځ درې ورځې د کوچني اختر درې ورځې د لوی اختر د خپلواکۍ د بېرته ترلاسه کولو ورځ د شهید اونۍ په مناسبت یوه ورځ رخصتي په افغانستان کې د پخواني شوروی اتحاد د سره پوځ د ماتی ورځ عاشورا

میلاد النبي

د عرفات ورځ

میلې

د افغانستان خلک نوی کال په ډېره خوښۍ او خوشحالۍ نمانځې. دوه نورې ډېرې د خوښۍ میلې د کوچني اختر او لوی اختر ورځې دي. کوچنی اختر د روژی میاشتې په پای کې نمانځل کېږي او همدارنګه لوی اختر د کوچني اختر څخه دوه میاشتې وروسته نمانځل کېږي چې په دې اختر کې میږې، پسونه، غويي او میښې د فربانۍ په ډول حلالېږي.

عاشورا یوه مذهبي ورځ ده، چې د امام حسین د شهادت پورې اړه لري. ټول مسلمانان دغه ورځ په جوماتونو کې د قران کریم تلاوت او خوړو وېشلو سره نمانځي.

میلاد النبي یوه بله مذهبي ورځ ده، چې د پیغمبر ص د پیدایښت او مړینې پورې اړه لري. ټول مسلمانان دغه ورځ په جوماتونو کې د قران کریم په تلاوت او د خوړو په وېشلو سره نمانځي.

حکومت

د ملي وحدت حکومت اجرایېوي څانګه یو منتخب جمهور رئیس، دوه معاونین او یو اجرایېه رئیس لري. په مقننه قوې کې ملي شورا قرار لري چې ولسي جرګه یې ۲۴۹ چوکۍ او مشرانو جرګه ۱۰۲ چوکۍ لري. قضائیه قوه د لویې څارنوالۍ، سترې محمکې او استناف محکمې څخه جوړه ده. د ولسې جرګې تصویب سره سم جمهور رئیس د سترې محکمې ۹ تنه ټاکي.

د ۲۰۰۴ کال د ډسمبر په ۷مه نیټه حامد کرزی د افغانستان لومړنی جمهور رئیس و، چې د ډموکراتیکو ټاکنو په پایله کې قدرت ته ورسېد. له دې مخکې، په ۲۰۰۲ کال کې حامد کرزی د موقتې ادارې موقتي جمهور رئیس و. Elias Maher (talk) 17:40, 1 February 2020 (UTC)