User talk:Elmi Dhigal

WAX KA BARO TAARIIQDA GOBOLKA HIIRAAN

Gobolka Hiiraan wuxuu ka mid ahaa 6dii gobol ay ka kobneyd koofurta Soomaaliya oo uu talyaaniga gumaysan jiray.Gobolka wuxuu ku yaallaa bartamaha Soomaaliya oo ah halbowlaha iskuxira Gobollada koofureed, kuwa waqooye iyo gobolka ismaamulka Soomaalida ee Etoobiyo. Gobolku wuxuu xuduud kala leeyahay waqooyiga iyo waqooyi bari gobolka Galgaduud, dhinaca waqooyi galbeed wuxuu xuduud kala leeyahay Gobolka ismaamula ee Soomaalida Itoobiyo amaba loo yaqaan dhulka Soomaali galbeed, dhinaca galbeed Bakool. Dhinaca koofur galbeedna gobolka Bay, Dhinaca koofur galbeed wuxuu xuduud kala leeyahay sidoo kale Shabeellada Hoose, dhinaca koofureed iyo koofur bari wuxuu xaduud kala leeyahay gobolka Shabeellada dhexe.

Gobolka waxaa dhexmaro Webi Shabeelle wuxuuna hodon ku yahay xoolaha sida Geela ,Ariga iyo Lo’da,sidoo kale wuxuu caan ku yahay wax soo saarka beeraha sida masaggada, khudaarta iyo furutada oo wax badan oo ka mid ah loo dhoofiyo gobollada waqooyiyaga ka xiga.

Dhinaca Gumeysiga iyo Dulmiga.

Gobolka dadka ku nool waxay ku caan baxayn gumaysi diidka inagoo tusaale u soo qaadaneyno qaar ka mid ah dhacdooyinkii la soo maray waqtigaas sida in Ugaas Rooble Ugaas Warfaa oo ka mid ahaa hogaamiyaashii dhaqanka ee barigaa uu hor istaagay in Talyaaniga ula dhaqmo dadka reer Hiraan siduu ula dhaqamay gobollada uu soo qabsaday kuwaas oo beeraha lagu falijiray (Colonazation). Guddoomiyahii waqtigaas dowlada Taliyaaniga wakiilka uga ahaa gobolka wuxuu qaadan waayay in nin soomaali ah uu ku dhihikaro hadal noocaas ah,isagoo ku jeesjeesayo ayuu ku yiri maxaad sameynkartaa.Ugaas Rooble ayaa gaalkii Taliyaaniga ahaa ugu jawaabay waxaan sameynayo aniga ayey i jirtaa waana lagu kala tagay goobtii dooda leysku dhaafsaday iyadoo ay arintii gaartay xaniyo taabad. Maalintii ay wadahadleen habeenkii ka dambeeyay ayaa ciidammadii talyaaniga waxaa soo weeraray Halyeey Indhaceel Raage Dable ahaana abanduulahii ciidamada daraawishta wuxuuna halkaas ku dilay 7 askari oo ka tirsan ciidammada Talyaaniga.

Guddoomiyihii talyaaniga wakiilka uga ahaa gobolka Hiiraan isla subaxii wuxuu u yeeray Ugaas Rooble wuxuuna kula heshiiyay in Gobolka Hiiraan si gaar ah loola dhaqmi doono. sidoo kale waxaa xusid mudan in Indhaceel Raage Dable uu ka mid yahay shaqsiyaadka fara ku tiriska ah ee ay ilaa maanta magaciisa maqlaan jiilkasta oo reer Hiiraan ah maadaama loogu magac daray mid ka mid ah 4ta xaafadood ee ay ka kooban tahay magaalada Bulo Burde oo lagu magacaabo Indhaceel.Dadka reer Hiraan waxay ahaayaan kuwii ka dhiidhiyay gumaysiga Talyaaniga waxaana tusuule u ah in nabaddoonkii caanka ahaa ee Sandhool Guure Fiidow uu noqday ninkii ugu horreeyay oo Soomaali oo laga musaafiriyo dalkiisa loona musaafiriyo Asmara halkaasna uu ku xirnaa muddo 7 sano ah.

Sidoo kale markii Siyad Max’ed Cabdullee Xasan la dagaallamay gumaysiga waxay bulshada Hiiraan Sayidka siyeen saldhig iyo ciidan,hasayeeshee waaliga Max’ed Cabdulle Xasan uu u dhaqmay sida ay haddeer u dhaqmaan shabaabka oo waxii mabda'ooda ka soo horjeeda gaaleeya, sidaas si la mid ah dadka u dhihi jiray wuu xujoobay oo la mid ah wuu gaaloobay. Dadka gobolku waxay go’aansadeen in ay iskaxureeyaan daraawiishta wuxuuna ku gulaystay Caqiid Ibraahim Seedow in gacanta ku soo dhigo dhiigyacab Cagadhiig oo ahaa waaligii daraawiishta ee uu Sayidka u soo wakiishay Hiiraan kana soo diray Taleex gacantana u geliyay Talyaaniga sidaasina hamigii iyo gumeysigii uu la danacsanaa Sayid Max'ed Cabdulle Xasan bulshada Hiiraan ku lumay.

Dadka gobolka intaas kuma ekaanin ee waxay gacan ku siiyeen kacdoonkii looga soo horjeeday maamulkii Cali yuusuf oo dhibaataynayay berigaa dadka daggan gobolka Mudug.Wuxuu Ugaas Rooble ahaa ninkii siiyay magangalyada nimankii dilay Godegode iyo Guushaa. .inkasta oo buugaan laga qoray taarikhda Soomaaliya iyo Hiiraan uu aad u dheer yahay walina uusan soo bixin waxaan isku dayi doonaa in aan qeyba mar u dul marno bulshada iyadoo qeybaha ugu xiiso badan ay yahiin kuwa ka hadlaya dhinaca hogaamiyayaashii soo maray dalka iyo sidey waqtigii ay joogeen u maareeyeen siyaasadii guud ee dalka siiba kuwii Daaroodka ahaa amaba hadaan si hoose bulshada ugu iftiimino siyaasiyiintii Majeerteenka ahaa sida Cabirisaaq Xaaji Xuseen iyo C/rashiid Ali Sharma arke iyo odoyaashii xiligaasi la shaqeynayey ee beeshaasi ka soo jeeday ay dhagarta aan loo baahneyn ugu maleegayeen umada Soomaaliyeed oo markaad tariikhda dib u eegto u badnaa dad daacad ah.

Hadaan u soo laabano gobolka Hiiraan sidaan horey u sheegnayna ka mid ahaa Gobolladii uu Taliyaaniga xakumijiray hadane guud ahaan gobolada dalka waxey ahaayeen 8 gobol oo ay kala gumeysan jireen Taliyaaniga iyo Ingiriiska.gobollada waqooyi ee uu ingiriiska gumaysan jiray waxay ka koobnaayeen 2 gobol.Gobollada koofureed waxay ahaayeen sida hoos ku qoran inagoo bulshada u itfiimineyna gobolka kasta inta degmo uu ka koobnaa iyo tirada baarlamaanka.

Magaca gobolka Magaca degmada Tirada xildhibaannada G/Majeerteeniya : Bosaaso2 ,Iskushuban 2, Qandala 1,Caluula 1, Qardho 3 Eyl 1, Garawe 2 B Bayla 1 Isu geyntu waatu 13.

Gobolka Mudug: Gaalkacyo 2,Hobo 2,Jarriiban 1, Dhuusomareb 3 Ceelbuur 2,Ceeldheer 2 Isu geyntu waa 12.

Gobolka Hiiraan:B/Weyne ,5 Bulo Burte 7 Isu geyntu waa 12.

Gobolka Banaadir: Muqdisho 2,Jowhar 2, Aadanyabaal 1, Cadale 2,Balcad 1Wanlewayn 1,Marka 2, Qoryooley 1,Baraawe 3,Afgooye 2 Isu geyntu waa 17.G/ Juba Sare Waxey baarlamaanka ku lahaayeen 23 mudane

G/Jubada Hoose Waxey barlamaanka ku lahayeen 12 mudane

Qeybtaan waxaanu bulshada ugu soo bandhigeynaa sida xiligii dowladii Kacaanka gobolada dalka loo badiyey iyo sida xaquuqdii ay dalka ku lahaayeen bulshada Hiiraan loo xaqiray iyadoo hogaamiyahii xiligaas jiray Mohamed Siyaad Bare oo meelo cidlo ah qabiilo gaar ah oo ka soo jeeda beesha Daarood u sameeyey gobolo cusub waxuuna dalkii ka dhagay 18 gobol waana sidan hoos ku qoran. 1.Gobollada waqooyi oo 2 gobol ahaa waxay ku lahaayeen barlamaanka 33 xildhibaan waxana loo qaybiyay 5 gobol oo kala ah: a)- Gobolka Waqooyi Galbeed b)- Gobolka Togdheer c)- Gobolka Sool d)- Gobolka sanaag f)- Gobolka Awdal 2.Gobolka Majeerteeniya oo ku lahaa barllamaanka 13 xildhibaan waxaa loo qaybiyay 2 gobol oo kala ah: a)-Gobolka Bari b)-Gobolka nugaal 3.Gobolka Mudug oo ku lahaa barllamaanka 12 xildhibaan waxaa loo qaybiyay 2 gobol oo kala ah: a)-Mudug b)-Galgaduud 4. Gobol Banaadir oo ku lahaa barllamaanka 17 xildhibaan waxaa loo qaybiyay 3 gobol oo kala ah: a)- Muqdisho oo magaalo madaxda soomaaliya ah b)-Shabeellada dhexe c)- Shabeellada hoose 5.Jubbada Sare oo ku lahayd barllamaanka 23 xildhibaan waxaa loo qaybiyay 3 gobol oo kala ah: a)- Bay b)-Bakool c)- Gedo 6.Jubbada Hoose oo ku lahayd barllamaanka 12 xildhibaan waxaa loo qaybiyay 2 gobol a) Jubada hoose b) Jubada Dhexe.

Markii aan dib u jellecno sida loo qaybiyay gobollada waxa Kuu muuqaanayo habka loo qaybiyay gobollada in lagu saleeyay hab qabiil oo qabillo gaar ah loo sameeyay gobollo u gaar ah,gobolka Hiiraanna isaga lagaba tagay. Dadka ku nool gobolka Hiiraan waxay had iyo jeer ka horjeedaan cabbirka noocaas ay rabaan dadka ka soojeedo gobollaadi sadbursiga loo sameeyay in wax lagu cabbiro.Dhulka iyo dadka ku nool gobollada tiradooda kala badannin ee maxaa in loogu saleeyo tirada xildhibaannada uu yeelanayaan gobollada.

Marka laga soo tago qoraaga buugaan cusub ee aanu qeyba mar bulshada Hiiraan u soo bandhigi doono hadane marka xaqiiqada laga hadlo markaan xaalada siyaasadeed ee maanta jira dhinackasta ka eegnay dastuurkaan ay reer Puntland iyo Mahiga soo dhoodhoobeen ee ay ula baxeen Garoowe 1 iyo Garoowe 2 waxuu quseeyaa intii soo saxiixday ee goob jooga ka aheyd meeshii lagu sameeyey reer Hiiraan dastuurka dalka lagu dhaqi doono waxaa ka quseeya oo kaliya labo qodob waxa kale waa wax u baahan farsamo laakinse labada qodob ee iyaga ka quseeya.

1-Reer Hiiraan ma aaminsana wax la yiraahdo 18 gobol in ay dalka ka jiraan waxey aaminsan yahiin 8-deedii gobol ee ugu horeysay in dib loogu noqdo sidaasna wadanku ku yeesho 8 dowlad goboleed halkii ay ka ahaan jireen gobolo.

2-Hadii dastuurkaan leysku raaco in la qaato 18-kii gobolka Hiiraan oo ka haray 8-dii gobol ee ugu horeeyey maadaama 7dii gobol ee kale lagu daray gobolo cusub isaguna waxuu ka kooban yahay 3 gobol oo kala ah.

a) Koofurta Hiiraan oo ay caasimad u tahay magaalada Jalalaqsi ( Southren Hiran Region) b) Hiiraanta dhexe oo ay caasimad u tahay magaalada Bulo Burde ( Central Hiran Region) c) waqooyiga Hiiraan oo ay caasimad u tahay magaalada Belet Weyne (Northren Hiran Region)

Magaca guud ee maamul goboleedkuna waa maamul goboleedka Hiiraan ee Soomaaliya (Hiran State- of Somalia).cid iney hada ku dhawaaqan ka hortaagan ma jirto ma doonayaan in ay wax ay xaq u leeyahiin ku raadiyaan xumaan Soomaalida markii ay diyaar u noqoto in ay ka hadlaan dastuurkii dalka lagu dhaqi lahaa caad kama saarno bulshada Hiiraan go,aankooda waxaana loo qaatay kuwa bulshada jahwareerinaya ee u heysta iney qiyaanadii iyo sanbursigii ay bulshada Soomaaliyeed ku heyn jireen ay sii soconeyso waxaa loo qaatay iney qiyaaligaas ka baxaan bulshada ay horboodanayaane lugooynin waayo dadka sharciyada lagu qaldi jiray waxaa ugu horeyey reer Hiiraan riwaayadaasne maanta kama soconeyso degaanadaas iyo bulshadooda.

DR.AXMED MAXAMED DR.AXMED XIJI ALAHA DHOWREE AYAA DIYAARIYEY QORALKAN TAARIIKH IYO DIINBA KU QOTOMA OO LA MAGAC BAXAY HALKII CIR LAGA SUGAYAY AYAY CEERYAAMO KA TIMID. HALKII CIR LAGA SUGAYAY AYAY CEERYAAMO KA TIMID

Nasiibdarrada ku habsatay shacbiga soomaaliyeed ma waxa ugu wacan dulmi iyo gaboodfal ay dhexdooda kala galeen mise jahli camimmay ayaa ugu wacan?

Sidaa aan ka warqabno shacbiga soomaaliyeed halggan dheer kaddib, wuxuu helay gobonnimadiisii,hasayeeshee halkii lagu sugayay in uu mahadaceliyo rabiigii siiyay deeqdaas weyn oo gobannimada ah, wuu ku caasiyay nimcadaas la siiyay isagoo dhexdiisa iskudulmaySidaas darteedna waxaa ku habsaday caradii rabbi sida ku cad aayadaan naskeeda uu yahay “Hadii aad iiga mahadcelisaan waxan idiin siiyo waan idiin sii kordhinayaa, hadiise aad igu jisaartaan cadaabkayka waa ku aad u adag.”Dhibaatada dalka Soomaaliya ka jirto waxay salka ku haysaa dulmigii iyo gobodfalkii aan samaynay muddadii 54 sano ahayd oo la soo dhafay laga soo billaabo 1956kii ilaa manta aan joogo oo ah 2010kii.Waxaan rabaa in halkan ku soo qaado sifooyin badan aad u xum oo aan la wadaagno reer baniiisraaiil sida hoos ku qoran:

1-Ismaqal la'aan 2-dulmigaa aan layska reebin 3-Wax iskuquurid la'aan 4-munaafaqnnimo 5-bakhiilnnimo 6-Islawayni Waxan rabaa in mid mid aan soo qaato ariimaha aan kor ku soo xusay iyo waxii ka dhashay.

1.Ismaqal la’aanta: reer Banii Israaiil markii nabi Muuse uu rabbigiisa amray in ay dagaal ku galaan magaalada Qudus ,waxay ku yiraahdeen “ Muusow adiga iyo rabiigaada baxee soo dagaallama annagana halkan ayaan idiin sii fadhinaynaa”. Natiijadii ismaqal la'aantii waxay keentay in uu Alle u carooday kuna abtaleeyo tiih iyo talo ay ku jireen muddo 40 sano ah oo la mid ah midda aan hadder ku jirno.

2.Dulmiga aan layska reebin :waxay noqonaysaa natiijadeedu sida ku cad aayadda lagu sifayay reer Banii Israaiil “ lacnnad ayuu ilahay dusha uga tuuray reer banii Israaiil kowoodii gaaloobay isagoo u adeegsaday carraabka nabi Daauud iyo kii nabi Ciise waxaana ugu wacnaa caasinnimadii iyo gardarradii ay ku gardarrojireen dadka, waxayna ahaayeen kuwo aan iskareebin munkarka ay sameeynayaan, waxaa xumaa waxay camalfalijireen ".Natiijadii munkarkii ay iskareebin ciribteedii waa tan aan maanta ku jirno.

3.Wax isuquurid la'aanta: sida quraanka ku cad markii reer banii Israail ay dhibaatoodeen " wuxuu ilahay u soo diray nabi,waxayna ku yiraaahdeen nabi allow noo magacaaw hoggaamiaye.Makii uu nabigooda dhaaluut in uu boqor u noqdo waxay ku yiraahdeen siduu noogu noqanaa boqor ma ahaan nin xolo badan iyo xoog badan toona an lahayn.Nabigoodii ayaa ku yiray alle ayaa idiin dooray waxana caddayn uu ah in alle idiin soo dajiyo haraagii ka haray nabi Muuse iyo nabi Haaruun oo ay malaaik siddo.Reer Banii israail waa diideen in adeecaan awoomirtii nabigooda.Maxaan kaga duwannahay reer baniisraail wax iskuquurid la’aanta xaqiraadda? Waa taan qabiil qabiil iyo sida loo kala hub badanyahay isudilnnay annago weliba magacyo xun xun isugu yeernay sida laan gab,looma ooyaan iwm?.

4.Munaafnnimada Reer Banii israail waxay caan ku ahayaan in xaqqa qariyaan sidaas darteedna wuxuu Alle ku yiri xaqa ha qarinina adinka oo og waxa xaqa ah. Annagana wax xaq iyo wixii aan xaq ahayn waan kala saariweynay ciribteedana waa tan aan manta hayno?.

5.Bakhiilnimmada maalin malmaha ka mid ah ayaa rasuulka alle Maxammad(scw) ayaa laba jeer oo iskuxigxiga yiri aamiin isagoo mimbarka fuulayo,dadkii maqlayay ayaa warastay rasuulka alle wuxuu labada jeer oo iskuxigxiga u yiraahda aamiin. Wuxuu rasuulkii alle yiri: malak Jibriil ayaa igu "Ilahaw qofkii wax sadaqo ah la baxo beddelkiisa sidaas ayaan u iri aamiin.Qofkii aan wax la bixinna wixiisa dabargoo sidaas ayaan u iri aamiin.Maxay xaaladeena kaga duwantahy Reer Baniiisraaiil?

6.Islaweyniga : waa calaamadaha lagu yaqaanno Ibliiska. Iilaahay markii uu aabuuray nabi Aadam (csw) dhamaan malaaikta waxaa la amaray in ay u sujuudaan Aadan sujuudu sharaf,wuu diiday ibliis amarkii alle isagoo yiri miyaan u sujuudaa qof aad ka samaysay dhoobo anigoo ka samaysan dab" sidaas darteedna looga dhexsaaray malaaikta oo uu hore uga tirsanaa.Islawayniga ciribtiisaa waa taas annagana islaweyne ayaan qarannimadaynii ku duminnay.

Ugu dambeyntii waxan rabaa in halkan ku xuso in shacbiga soomaaliyeed uu ka soo daalay dhibato mana qabato manta in dad sheeganayo in matalaan ay u diidaan waxa ugu sahlaan ee noloshooda oo ah in ay dib-u-sooceliyaan qarannidoodii burburtay 20 sano ka hor.Waxaa wax lala yaabo ah in nin masuul sare ah sida guddomiyaha barllamaanka uu horistaago in xeerhoosadkii codbixinta ka dhigo marmarsiyo uu ku kala diro kalfadhigii la rabay in in lagu ansixiyo raiisulwasaare Md.Max’ed Cabdullaahi Max’ed Diirshe oo dib loo dhigo cad bixinta muddo aan xaddidnayn taasi waxay tusaale u tahay sida guddomiyaha ay ugu go’aantahay in uu horistaago geedi u socodka sidii s deg deg ah loogu dhisi lahaa xukummad midnnimo qaran.Waxaa sidoo kale ah wax lala yaabo in nin sheeganayo in uu yahay aqaoonyahan sida md. Cabdiraxmaan Cabdishukuur in khilaaf kala dhexeeyo madaxweyne Sheekh Shariif uu kala garawaayo danta guud iyo midda gaarka ah. e.

Shacbiga soomaaliyeed wuxuu ku jiraa xilli oo roob ka sugayay circa hasayeeshee sida muuqato halka uu roob ka sugayay ay ceeryaamo ka timid.

Waa nasiibdarro haddii kuwo matalayana ay yihiin kuwo aan dan ka lahayn oo dantooda ka hormarinayo midda shacabka Soomaaliyeed.

Dr.Axmed Maxamed Weheliye (Axmed xiji)

Dr.Ax’ed Max’ed Weheliye (Ax’edxiji)

Raisuulwaasaraha cusub waxan marka hore u dirayaa habalyo ku wajahan magacaabista loo magacaabay jagadaas wayn, isagoo loo arkay in uu samattabixikaro shacbiga Soomaaliyeed haddii uu allaha awoodda leh uu talada saarto, kuna shaqeeyo aqoonta uu leeyahay siyaasadda iyo maamulkaba.Md.raiisulwasaare howsha shacbiga soomaaliyeed uu ka sugayo ma ahan mid sahlan.Marka labaadna waxaa lagaa sugayo waa adigoo ku dadalo in aad dalka ku soocelisid nabadgelyadii iyo kala dambeeyntii ka jirijirtay burburkii ka hor.

Labadaas arrimood xaqiijintooda waxay ku imaankaraan oo kaliya adigoo isubaadigoobo dadkii soomaaliyeed oo kala aamminbaxay laga soo billaabo maalintii la sameeyay xukunkii soomaaliyeed ee daakhiliga ahaa laga soo billaabo 1956kii ilaa waqtigii qaranjabka ku yimid dowladdi qaran ee 1990kii.

Muddadaas 34 sano ah dadka soomaaliyeed waxay tabanayeen cadaaladdarro,qaraabokiil, eex iyo maamulxumo.

muddadii ka dambeysay qaranjabkiina oo ah 20 sano wuxuu dalka u gacan galay wax ma garad aan waxba ka fahmaynin waxa la yarahdo dowlannimo ,waxayna u garteen qarannimada wax yar oo qoys maamulkiisa laeg,tasna waxay keentay in hantidii dowladda sida xafiisyadii, dugsiyadii,isbitaalladii,Saldhigyadii booliska,xeerooyinka ciidamada ,dakadihii iyo garoomadii diyaaradaha in loo maamusho sidii hanti gaar ah oo la kala dhacay.

Fursad uma helikaro in aan halka aan mid mid u soo qaato howlaha ku sugayo balse waxan rabaa in ka tilmaamo qar ka mid ah sida hoos ku qoran:

1.In xiriirka madaxweynaha kala dhexeyo uu noqdo xirri adag oo ku salaysan wadashaqayn si loo xaqiijiyo dib-u-soocelinta qaranjabkii ku yimid dalka.

2.In xulka xukuumadaadda aad ku salaysasid aqoon, khibrad iyo tayo adigoo aan waqtigan xaadirka ah ka tagayn waxa loo yaqaanoo 4.5 haddana iyadoo sidaas ay tahay qolakasta oo ka mid ah qaybahaas ma laga waynayo dad aqoon iyo khibrad noocaas leh.

3.In xiriirka kaala dhexeeyo barlamaanka uu noqdo mid ku dhisan isixtiraam iyo in aad dhayalsan kaalitooda mar hadii ay iyaga yihiin golohii sharcidajinta.

4.In kooxaha islaamiyinta aad la furtid wadahadallo dhab si aad u ogaatid hadii layswaafajikaro ajendahooda iyo ajendaha siyaasadda ee ku wajahan dib-u-soocelinta qarannidii Soomaaliyeed.

5.In la xoojiyo tirada iyo tayada ciidanka nabagelyada dalka loona helo ilo dhaqaale ay ku fuliyaan howshooda.

6.In maamullada ka jiro Soomaaliya oo la ogyahay la tixgeliyo,

meelaha aysan ka jiranna lagu dhiirigeliyo in ay iyagana samaystaan maamullo ay leeyihiin.

7.In ilaha dhaqaale ee dakhliga dalka uu noqdo mid la ogyahay lana xakhiijiyo soo xaraytiisa iyo karajgarayntiisaba.

8.In arrinta distuurka la xiriirto oo aad xasaasi u ah si taxaddir ku jiro lagu wajaho layskana ilaaliyo wax allaale wixii ciifo ka cikaro.

Talo soojeediye

Dr.Ax’ed Max’ed Weheliye (Ax’edxiji)