User talk:Gagan0022

ਵਾਰਤਕ ਵਿਵੇਕ (ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਪਛਾਣ  ਵਾਰਤਕ‌ ਵਿਵੇਕ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਅਤੇ ਜਗਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੋਗਾ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਉਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲੀ ਵਾਰਤਕ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਕਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲ ਰਹੇ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਦਰਭਾਂ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਦਸ ਲੇਖ ਹਨ । ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੈ ਜੋਂ ਕਿ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਲੇਖ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆਂ-ਇਤਿਹਾਸ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਹੈ ਜੋਂ ਕਿ ਹਰਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

'''• ਵਾਰਤਕ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ''' ਵਾਰਤਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਤੀ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ‘ਨਸਰ’ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਖਿੰਡੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਜੋ ਰਚਨਾ ਛੰਦ ਵਿਚ ਨਾ ਬੱਝੀ ਹੋਵੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵਾਰਤਕ ਲਈ ਪਰੋਜ਼ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ (Prosus) ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੀ ਹੈ। ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈਕਿ ਵਾਰਤਕ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਤਕ ਭਾਵੇਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਉਲਟ ਆਮ ਗੱਲਬਾਤ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਲਾਤਮਿਕ ਰੂਪ, ਵਿਆਕਰਨਕ ਬੰਧੇਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਰਥ ਰਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

੧• ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ  ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਪ੍ਰੋ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਦਾ ਲੇਖ 'ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ' ਮਾਨਵੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਨਵੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਹਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡਾ. ਢਿੱਲੋਂ ਖੁਦ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੱਥ,' ਤਾਰਕਿਕ ਦਲੀਲਬਾਜ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਬੁਲੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਨਸੀਬ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: “ਧਰਮ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕੋ ਮੰਤਵ ਹੈ: ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ

ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਬੋਝ ਤੋਂ ਸੁਰਖਰੂ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਵਾਉਣਾ।" ਗਿਆਨ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਹਨੇਰ ਢੋਣਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਖ ਕੇ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆਨ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲ ਅਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਵਿਸ਼ਵ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬੇਸੁਰੇ ਅਰਥ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਿੰਦੇ ਆਏ ਹਾਂ । ਹੁਣ ਲੋੜ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਅਰਥ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬੋਝਲ ਨਾ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਤੌਕ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਸਕੀਏ। ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਇਹੋ ਸਹੀ ਅਰਥ ਹਨ। ‘ਸੱਚ’ ਬੜੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਨਿਖੜਵਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਬਰੀਕਬੀਨ ਸੂਝ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਘਾਟ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਸਮੁੱਚਾ ਸੱਚ’ ਇਕੋ ਵਾਰ ਉਘੜ ਕੇ ਕਦੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਹਟ ਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦਾ ਹੋਰ ਦੂਜਾ ਰਾਹ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੋ-ਜਿਹਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਅੱਜ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਵਿਸਤਰਿਤ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਣੀ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ:

“ਜਿੱਥੇ ਪਰਖ ਗਿਆਨ ਦੀ ਹੱਦ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਰ ਧਰਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

੨• ਗੁਰੂ-ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਦੇਣ ਦੂਸਰਾ ਲੇਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਣਗੌਲੇ ਵਰਕਿਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਉੱਘੇ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨੀਤੀਵੇਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਢੁਕਵੇਂ ਹਵਾਲੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖ ‘ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਦੇਣ’ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਪਰ ਅਣਮੁੱਲੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂਸਾਹਿਬਾਨ, ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਲਪ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਂ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦਾ ਉਚੇਚਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਲਾਂ ਦੀ ਵੱਡਮੁੱਲੀ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਹੜੇ ਠੋਸ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਲਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਹੱਲ ਉਸਾਰਨ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਖੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਅਗਵਾਈ ਦੇਣ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਲ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਧੁਰੋਂ- ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸੁਖਾਵਾਂ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਜੀਅ-ਜਾਨ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ ਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਨਿਰਬਾਹ ਗੁਰੂ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਗੁਰੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਮਹਿਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 'ਗੁਰੂ ਮਹਿਲ ਪਰੰਪਰਾ' ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ  ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਤੀ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ- ਐਸਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਦਸਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ  ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਿਚ 'ਲੰਗਰ' ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਿਹਰਾ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਨੇਕ ਜਨ' ਕਹਿਕੇ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਲੰਗਰ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਸੱਤੇ-ਬਲਵੰਡ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਉੜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨਾਮ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਘਿਓ ਵਾਲੀ ਖੀਰ ਵੰਡੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਉਚੇਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਆਦਲਾ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਹਨ- '''ਬਡਵੰਡ ਖੀਵੀ ਨੇਕ ਜਨ ਜਿਸੁ ਬਹੁਤੀ ਛਾਉ ਪਤ੍ਰਾਲੀ ॥ ਲੰਗਰ ਦਉਲਤਿ ਵੰਡੀਐ ਰਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੀਰਿ ਘਿਆਲੀ॥

(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਗ 976)'''

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ  ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਨੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸੇਵਾ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰੀ, ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬੜੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਾਲੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ  ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ, ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਬੜਾ ਗੌਰਵਮਈ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਕ ਐਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਦਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਸੰਸਥਾਗਤ ਬਣਤਰਾਂ ਉਸਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ (ਸੰਨ 1589) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ (ਸੰਨ 1606) ਤੱਕ ਦਾ 17 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੇ ਰਖ-ਰਖਾਓ ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ, ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ—ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ (ਸੰਨ 1606) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ (ਸੰਨ 1628) ਤੱਕ ਦਾ 22 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਬਹੁਤ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਦੋਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦੀ ਹਰ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ  ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਦੀ ਦੇਣ ਵੀ ਕੌਣ ਭੁਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੋਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਾਸੂਮ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨੇ ਆਪ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਇਸਤਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸਤਰੀ ਜ਼ਾਤ ਦਾ ਗੌਰਵ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਕਰੀਬਨ 40 ਸਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਕੇ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ੧ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੀਰਤ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਗੁਣ ਦਾ ਉਭਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਬਾਟਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਪਤਾਸਿਆਂ ਦੀ ਮੁੱਠ ਵਿਚ ਪਾਈ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਸੰਕੇਤ ਸੀ ਉਸ ਮਿਠਾਸ ਵਲ, ਜਿਹੜੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸਮੋਈ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

੨ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਕਰੀਬਨ 40 ਸਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਕਰਕੇ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ੩ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੂੰ ਦਸਮ ਪਿਤਾ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਥ ਦੀ ਮਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਕ ਰੂਹਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਤੇ ਸੁੱਚਤਾ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਗੋਦ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੁੱਤਰ' ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ।

੩•ਨਿਰਾਸ ਹੋਣਾ ਮਨ੍ਹਾ ਹੈ  ਤੀਸਰਾ ਲੇਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤੇ ਸੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਪ੍ਰੋ. ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਅਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਆਮ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ ਹਨ। ਉਹ ਕੱਟੜਤਾ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹਰ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਚੁਸਤ ਫਿਕਰੇਬਾਜੀ ਅਹਿਮ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਇਉਂ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੁਟੇਸਨਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਣ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਉਹ ਸੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁਟੇਸ਼ਨ ਬਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਰਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਬੋਝਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ। ਸਗੋਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਰਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੇਖ 'ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਮਨ੍ਹਾ ਹੈ’, ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤੇ ਸੁਝਾਉਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਜਾਣ। ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ |  ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ

1. ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ

੧ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ

੨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ

੩ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਰਵਈਆ

੪ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਲਾਲਚ

2. ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਅਹਿਮ ਗੱਲਾਂ


 * ਆਪਣੀ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖੋ।


 * ਬੰਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਰਿਟਾਇਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।


 * ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਲਈ ਧਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।


 * ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਰੱਖੋ।


 * ਜੋ ਵੀ ਕਰੋ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਕਰੋ।

◈ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿਓ।


 * ਹਾਰ ਦਾ ਡਰ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਰੱਖੋ।
 * ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰੇ।


 * ਮਨੁੱਖ ਵਰਤਮਾਨ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ।

◈ ਅਸੰਭਵ ਅਤੇ ਅਯੋਗ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰੋ।


 * ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਸਾਰਥਕ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰ ਰੱਖੋ।


 * ਹਾਰਾਂ ਤੇ ਮਾਯੂਸੀਆਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰੋ।


 * ਲੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖੋ।


 * ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਖੜ੍ਹੇਗਾ।


 * ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੱਖੋ।

੪• ਮੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ  ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਇੰਜਨੀਅਰ ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦਾ ਲੇਖ 'ਮੇਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ' ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚੋਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਬੜੇ ਤਾਰਕਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਫੰਡੇ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਵਰਤਣਾ ਵੀ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫ਼ਰ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਇੰਜਨੀਅਰ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣਾ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਿਰਜੀ ਹੈ।

੫•ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਥੇ ਮੈਂ ਬਿਰਖ ਬਣਿਆ ਪੰਜਵਾਂ ਲੇਖ ਕੋਮਲ-ਕਲਾ ਕਾਵਿ ਮਨੋ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨਤ ਕਵੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚੰਗੇ ਨਾਟ- ਅਨੁਵਾਦਕ, ਸਾਹਿਤਕ ਟੀ.ਵੀ. ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ ਦੇ ਪਟਕਥਾ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋਈ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖ 'ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਬਿਰਖ਼ ਬਣਿਆ' ਬੜੇ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੇ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਾਹੌ ਨੂੰ ਪਕੜਿਆ ਹੈ। ਕਥਾ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਾਂਗੇ ਵਰਗੇ ਵਾਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਹਾਸਲ ਹਨ। ੬• ਪੰਜਾਬੀਆ ਦੀ ਧੱਕੜ ਖੇਡ ਕਬੱਡੀ ਛੇਵਾਂ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਨ ਪਸੰਦ ਖੇਡ ਕਬੱਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਕੇਵਲ ਖੇਡ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੋਢੀ ਹਨ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਮਾਨਤਾ ਵੀ ਦਿਵਾਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੇਖ 'ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਧੱਕੜ ਖੇਡ ਕਬੱਡੀ' ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਬੂਬ ਖੇਡ ਕਬੱਡੀ ਬਾਰੇ ਦਸਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਲੀਕਦਿਆਂ ਕੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਖੇਡ ਹੋਣ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਚੁਸਤੀ, ਫੁਰਤੀ ਤੇ ਤਾਕਤ ਹੈ।

੭•ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ  ਸੱਤਵਾਂ ਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਜੋਂ ਕਿ ਸਿੰਗਰ ਪਰਮੀਸ਼ ਵਰਮਾ ਦੇ ਬਾਪੂ ਜੀ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਉਹ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਾਟ ਆਲੋਚਕ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਫਿਲਮ-ਸਕਰਿਪਟ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਵਕਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਲਮ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਜਮਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖ ‘ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿਚ ਬੱਲੇ ਬੱਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਨਅਤ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਫਰੋਲਦਿਆਂ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਨਅਤ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਭਿਨੈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਤਕ, ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗਾਉਣ ਤਕ, ਸੰਗੀਤ ਦੇਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਤਕ, ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰਧਾੜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਟੰਟਮੈਨਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਕੈਮਰੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੈਮਰਾਮੈਨਾਂ ਤਕ। ਇਹ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਹਾਲੀਵੁੱਡ (ਅਮਰੀਕਾ) ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਰੀਸੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਬੰਬਈ (ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ) ਨੂੰ ‘ਬਾਲੀਵੁੱਡ’ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸੇ ਕੜੀ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ‘ਲਾਲੀਵੁੱਡ’ ਕਹਿਣ ਦੀ ਰੀਤ ਚੱਲ ਪਈ। ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹੁਣ ਕੋਈ ਨਹੀਂ (ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਰਹੇ) ਲੇਕਿਨ ਪੱਪੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ‘ਪਾਲੀਵੁੱਡ' ਬਣ ਗਿਆ। ਉਂਜ ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਨੌਤ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਐਕਟਰ ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ (ਅਸਲ ਨਾਂ ਯੂਸਫ਼ ਖਾਨ) ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਮੇਰੇ ਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਕਲਮਕਾਰ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤੇ ਦਲੀਪ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਘਰ ਮੁੰਬਈ ਵਿਚ ‘ਪਾਲੀਹਿੱਲ’ ਤੇ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਲਈ ‘ਪਾਲੀਵੁੱਡ' ਸ਼ਬਦ ਚਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕੜੀ ਵਿਚ ਟੀਵੀ ਇੰਡਸਟਰੀ ਲਈ ‘ਟੈਲੀਵੁੱਡ' ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਲੇਕਿਨ ਤੱਥ ਤੇ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਲਾਲੀਵੁੱਡ' ਤੋਂ ‘ਬਾਲੀਵੁੱਡ’ ਤਕ, ‘ਪਾਲੀਵੁੱਡ’ ਤੋਂ ‘ਟੈਲੀਵੁੱਡ’ ਤਕ ਹਰ ਥਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਬੱਲੇ-ਬੱਲੇ ਹੈ।

੮• ਪਾਲਦੀ ਅੱਠਵਾਂ ਲੇਖ ਮੀਡੀਏ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਪਰਵਾਸੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਟੈਲੀਫਿਲਮ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਰੌਚਕ ਬਿਆਨ ਹੈ।ਸ੍ਰੀ ਜਸਵੰਤ ਦੀਦ ਕਵੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਟੀ.ਵੀ. ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੇਖ ‘ਪਾਲਦੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਕੈਨੇਡਾ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਉਥੇ ਵਸਦੇ ਇਕ ਪਰਵਾਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਹਾਣੀ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਖੋਜ-ਲੇਖ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੋਂ ਗਏ ਪਰਵਾਸੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਾਲਦੀ ਪਿੰਡ ਵਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਗੌਰਵ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਤਾਂ ਮੱਠੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਪਰਵਾਸੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਟੈਲੀ-ਫ਼ਿਲਮ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ।

੯• ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਚਾਰ ਥੰਮ ਨੌਵਾਂ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।ਸ੍ਰੀ ਨਿੰਦਰ ਘੁਗਿਆਣਵੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਤੋਂ ਤੂੰਬੀ ਤੇ ਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਾਂ ਜੱਜ ਦਾ ਅਰਦਲੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਸਬੰਧਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀਆਂ ਲਿਖਣ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਲੇਖ 'ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਚਾਰ ਥੰਮ' ਅੰਦਰ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸਹਿਜ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਦਗੀ ਭਰੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਪੱਖ ਪੂਰਿਆ ਹੈ। ਉਸਤਾਦ ਲੋਕ-ਗਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ-ਮਾਣੇ ਗਏ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1910 ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਟੋਭਾ ਟੇਕ ਸਿੰਘ (ਚੱਕ ਨੰਬਰ 384) ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਖੇੜਾ ਰਾਮ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨੇ ਨਾਨਕੇ ਤੇ ਦਾਦਕੇ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤ-ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲਦਿਆਂ ਨੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੀਤ 'ਘੜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਚੱਲ ਨਦੀਓਂ ਪਾਰ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਏਧਰ ਆਣ ਕੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਵਾਇਆ। ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਦੇ ਗਾਏ ਸੈਂਕੜੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਾਏ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਆਪ ਹੀ ਰਚੇ। ਅਕਾਸਵਾਣੀ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੰਨ 1949 ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 'ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਸੱਸੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ। 'ਤੇਰੇ ਨੀ ਕਰਾਰਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪੱਟਿਆ' ਆਪ ਦਾ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਗੀਤ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਉਸਤਾਦ ਪੰਡਤ ਸਾਹਿਬ ਦਿਆਲ ਤੇ ਚੌਧਰੀ ਮਜ਼ੀਦ ਸਨ। ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਫ਼ੱਕਰ ਤਬੀਅਤ ਵਾਲਾ ਦਰਵੇਸ਼ ਫ਼ਨਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ 'ਤੂੰਬੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ' ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1989 ਵਿਚ ਲਾਲ ਚੰਦ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨੂੰ 'ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ' ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਨ 1976-77 ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਤੇ 1988-89 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਆਦਿ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਨਾਲ ਦੋਗਾਣਾ ਗਾਉਣ ਲਈ ਸਾਥ ਮਹਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਕਈ ਦੋਗਾਣੇ ਗਾ ਕੇ ਦਿੱਤਾ। ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਦੇ ਪੰਜ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਸਦੇਵ ਯਮਲਾ ਤੇ ਜਸਵਿੰਦਰ ਯਮਲਾ ਨੇ ਗਾਇਨ-ਕਲਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਸੰਨ 1990 ਦੇ ਇਕ ਦਿਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਦਾ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਰਸ਼ ਤੋਂ ਪੈਰ ਤਿਲਕ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੂਲੇ 'ਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ੍ਰੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਨਾਥ ਨੇ ਉਚੇਚਾ ਘਰ ਆਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। 1991 ਦੇ ਦਿਨ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਦਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੇਰੀ ਲੀਲਾ ਨਿਆਰੀ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਆਜਾ ਹੈ ਜੋਂ ਕਿ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਤੇ ਸਪੀਕਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਮੇਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਗੀਤ ਹੋਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਤੇਰੇ ਨੀ ਕਰਾਰਾ ਮੈਂਨੂੰ ਪੱਟਿਆ ਦੱਸ ਮੈਂ ਕੀ ਪਿਆਰ ਵਿਚੋਂ ਖਟਿਆ

ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਗਤਿ ਤ ਦੁਗਾਣੇ ਗਾਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਧੁਰ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਫਿਜ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਘੋਲਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੋਇਲ ਵਜੋਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਮੰਚ ਉਤੇ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਭਰਵਾਂ ਇਕੱਠ ਦੇਖਣ ਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੋਖੀ ਮਸਤੀ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ। ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਰਾਗ ਲੂਹਰੀਆਂ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮਿੱਠੇ-ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦੇ। ਉਹ ਮਸਤੀ ਵਿਚ ਖੋ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਸੀ।

ਚਾਂਦੀ ਰਾਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਜੋੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਦੋਗਾਣੇ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਗਾਇਕ ਜੋੜੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਦੋਗਾਣੇ ਐਚ.ਐਮ. ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਏ, ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹਾਂ ਵਾਲੇ ਘਰੀਂ ਦੇ ਮੰਜੇ ਜੋੜ ਕੇ ਬੱਧੇ ਸਪੀਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋ ਹੀ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਸੀ। ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਧੀਆਂ, ਪੁੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਚਾਂਦੀ ਰਾਮ ਤੋਂ ਦਿਨ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅਖਾੜਾ ਲੱਗਣਦੀ ਸੂਚਨਾ ਕਈ-ਕਈ ਦਿਨ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਧੁੰਮ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅਖਾੜੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂਵੇ ਏਨਾ ਇਕੱਠ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਵੀ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਾਇਕ ਜੋੜੀਆਂ ਬਣਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਹ ਫ਼ਨਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗਾਏ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਹਨ ਤੇ ਸਦਾ-ਬਹਾਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫਨਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕ-ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਚਾਰ ਥੰਮ ਸਨ।

੧੦•ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ-ਇਤਿਹਾਸ, ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਸਵਾਂ ਲੇਖ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਅਲਾਮਤ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।ਡਾ. ਹਰਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਡਾਕਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਹੈ। ਲੇਖਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਵਰਗੀ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਲਿਖਤ ਗੰਭੀਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜ਼ੋਰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਾਲੜੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਰਹੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਖੋਂ ਨੰਗਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਵਿਕਰਾਲਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਣਾ ਹੈ।

ਸਿੱਟਾ  ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤਕ, ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਲਾ ਤਕ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਅੱਗੇ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਰਥਕ ਹੱਲ ਵੀ ਸੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ‌ਗਗਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ Gagan0022 (talk) 07:19, 11 April 2024 (UTC)