User talk:Henerd Kalldani

Rruga e zhvillimit të gjuhës letrare shqipe në KosovëBold text Rruga e derisotme e zhvillimit të gjuhës letrare shqipe ndër shqiptarët që jetojnë në Jugosllavi, ka pasur etapat e saj që janë njëkohësisht etapa historike të popullit shqiptar. Proçesin e pandërprerë të zhvillimit të gjuhës letrare, që mund ta quanim histori të gjuhës letrare shqipe, do ta ndanim në dy periudha të mëdha: në periudhën parakombëtare, atë para Rilindjes, që përfshin shekujt XVI-XVIII dhe fillimin e shekullit XIX, ndërsa etapa e dytë e historisë së gjuhës letrare shqipe nis me gjysmën e dytë të qindvjeçarit XIX e arrin deri në ditët tona. Këto periudha dallohen nga një varg veçorish të karakterit gjuhësor e historic. Për historinë e gjuhës letrare shqipe  I Buzukut shënon një kapërcyell me rëndësi të dorës së parë, sepse me botimin e tij gjuha shqipe zë të ngrihet në shkallën e një gjuhe të shkrimit, kur shqiptarët nisin e kapin fillet e kulturës, atëherë me karakter fetar-laik. Lidhur me gjuhën e  të Buzukut do theksuar një moment i rëndësishëm, që këtu kemi të bëjmë me një traditë të shkrimit të kësaj gjuhe, përndryshe nuk mund të kuptohet, me gjithë lëkundjet dhe inkonsekuencat, stabilizimi I formave fonetike, morfologjike dhe visari leksikor I veprës së përmendur. Karakter të përgjithshëm ka edhe gjuha e shkrimtarëve që vijnë pas Buzukut: e Budit, e Bogdanit e të tjerëve, çka duhet të lidhet me qenien e një tradite shkrimi të gjuhës shqipe, para se të dalë kjo lagje shkrimtarësh me Buzukun në krye. Baza e gjuhës së tyre ishte, pa kurrfarë dyshimi, e folmja e secilit autor veç e veç, e karakteri I përgjithshëm I gegërishtes së tyre mbidialektore do kërkuar te qëndrimi I shkrimtarëve të zënë ngoje në krahina të tjera dhe njohja nga ana e ligjërimeve të tjera të shqipes. Tipare themelore të gjuhës sonë letrare parakombëtare, sipas Androkli Kostallarit, mund të quhen këto: a)	Copëzimi I madh I bazës dialektore të gjuhës së shkrimit dhe funksionimi paralel I disa varianteve letrare të tipit njëkrahinor e disakrahinor; b)	Mbizotërimi I zhvillimit të veçuar e divergjent të varianteve krahinore me një farë konvergjence kryesisht brendadialektore; c)	Shkalla e ulët e normalizimit, qoftë brenda varianteve, qoftë midis tyre, dhe afërsia e madhe, për të mos thënë gati përputhja e strukturës fonetike-gramatikore e leksikore të varianteve letrare me strukturën e të folmeve e të nëndialekteve përkatësë. E gjuha e shkrimtarëve gegë të Veriut e të Kosovës të shekujve XVI-XVIII, na paraqitet më komplekse, një gegërishte më e përgjithsme, e ngritur në një gjuhë shkrimi mbidialektore. Mirëpo, funksionet shoqërore të asaj gjuhe ishin ngushtësisht të kufizuara; gjuha e shkruar me karakter fetar përdorej në një rreth të ngushtë klerikësh dhe meqë letërsia fetare e asaj kohe I drejtohej një pjese të kufizuar të shqiptarëve të besimit katolik, ajo s’kishte sit ë përhapej në masat e gjera të popullit shqiptar, përveç të tjerash edhe për arsye të karakterit fetar. Rëndësi të madhe ne planin funksional kishte mospërdorimi i shqipes së shkruar në këtë përiudhë si gjuhë shtetërore, as si ghuhë themelore e arsimit, në mungesë të shtetit, së paku në kuptimin e atëhershëm të organizimit të tij me institucionet arëimore-kulturore dhe me mekanizma të ngritura të tjera; përkundrazi zhvillimi I gjuhës bëhej në kushtet e përndjekjeve politike dhe fetare. Në periudhën e pushtimit osman gjuha shqipe zhvillohej duke u përdorur në kushte të veçnta. Në kushtet e forcimit të pushtetit, ngritja e institucioneve arësimero-kulturore të pushtuesit osman, kishte për qëllim nënshtrimin shpirtëror të popujve të Ballkanit, rrafshimin shpirtëror të të gjithë popujve që përfshiheshin në gjirin e Perandorisë, errësimin e shuarjen e elementeve thelbësore të vetëdijes së kombësisë, sikundër janë gjuha dhe formimi shpirtëror, që mbështetet te tradita të vjetra e të thella popullore, dhe, më në fund, asimilimin e plotë të popujve. Ky ishte objektivisht e në instancë të fundit qëllimi I ekzistencës së institucioneve politike, kulturore që kishin një rrjetë të gjerë në Shqipëri e kudo që gjëllinin shqiptarët brenda kufijve të Perandorisë Osmane. Letërsia që zhvillohej në atë kohë quhet zakonisht letërsi shqipe me shkronja arabo-turke. Kjo letërsi kishte përmbajte fetare, mbështetej tek dogma islame, te metafizika dhe fatalizmi dhe sillej në botën e misticizmit. Me tematikën dhe idetë e saj kjo letërsi ishte idealiste, prapanike dhe u shërbente interesave të huaja, duke forcuar dhe duke u dhënë krah pushtuesve dhe feudalëve të vendit. Në anën tjetër, letërsia me shkronja arabo-turke duhet të gjejë vend të caktuar në historinë e letërsisë shqipe, si dhe në historinë e gjuhës shqipe, posaçërisht në dialektologjinë shqiptare. Gjuha e asaj letërsie nuk mund të bëhej gjuhë e shkrimit as e shqiptarëve të besimit musliman, sepse me atë gjuhë nuk trajtoheshin punë dhe problem të mëdha të popullit shqiptar, sikundër ishin ato të periudhës së Rilindjes. Rilindja kombëtare vuri para shqiptarëve, në ato turbullira të kohës, detyra të dorës së parë për ekzistencën e tyre si komb. Njëherë përpara tyre shtrohej detyra të çliroheshin nga zgjedha e rëndë e pushtuesit osman, - e prej saj rridhnin problem e detyrime të shumta në plan të ngritjes së ndërgjegjes kombëtare, - dhe të lidheshin ngushtë me popullin, duke nxjerrë nga burimet e tij forcat prore këndellëse, që t’i bënin ballë luftës së egër kundër pushtuesit, duke u frymëzuar nga qëndrimi I tij stoic e trimëror në mbrojtje të trojeve të tija. Rezultatet e mëdha që u arritën në kohën e Rilindjes në fushën e gjuhës me të gjitha karakteristikat e saj, me prirjen e vazhdueshme konverguese të varianteve letrare shqipe, - nuk gjetën shprehjen e tyre kudo, sepse në vilajetet që pas vitit 1912 u integruan në shtetin jugosllav, mungonin kushtet për një krijim e zhvillim të kulturës më elementare në gjuhën shqipe. Kontributi I shqitarëve të krahinave që përfshiheshin në vilajetet e përmendura, në veprën e madhe të Rilindjes kishte karakter të qëndresës së armatosur kundër pushtuesit dhe në fushën e kulturës dhe të afrimit të gjuhës letrare shqipe, në punë të ndërveprimit, bashkëveprimit midis varianteve letrare, për arsye të ditura, nuk mund të ishte kontribut në përpjekjet e faktorëve kulturore në procesin e formimit të gjuhës sonë letrare. Pas viteve 1912-1918, në kushte të reja historike-shoqërore, shqiptarët që banonin në Jugosllavi, nuk mundnin të shtinin në përdorim gjuhën shqipe, për ç’arsye ata nuk morën pjesë në punën e konvergjencës së përgjithshme gjuhësore. Ndonjë përdorej në korrespondencën individuale uk mund të peshonte në lëvizjen e madhe të gjithë inteligjencës shqiptare për afirmim të kulturës së saj dhe për vënien në pah të vlerave positive popullore. Letërsia me shkronja arabo-turke vazhdoi, në kushte të saja specifike, të jetojë në përpjekjen anakronike të ndonjë hoxhe a dervishi, e larguar si gjithherë nga trualli I popullit, nga problemet shoqërore reale si dhe nga shqetësimet e detyrat e tij historike. Në anën tjetër, nga pikëpamja thjesht gjuhësore, shkrimet e asaj letërsie kanë rëndësinë e tyre, sepse na dalin të vetmet dokumente gjuhësore të kohës nga këto vende.(‘Emni Vehbije’ i Tahir Efendi Boshnjakut 1835; ‘Mevludi’ i Tahir Efendi Popovës nga Vuçitërni nga fundi I shekullit XIX, veprat e Rexhep Vokës nga Tetova fund I shekullit të kaluar dhe fillimi i këtij tonit; ‘Divani’ i Hilmi Maliqit të Rahovecit). Gjuha e letërsisë me shkronja arabo-turke ishte e trazuar me elemente të gjuhëve orientale, të sjella në shqipen nëpërmjet turqishtes, por ajo, sikundër u tha më parë, meqë na dilte e shkruar vetëm në atë letërsi, pasqyron shkallën e zhvillimit të ligjërimeve shqiptare të këtyre anëve me të gjitha karakteristikat e tyre e që nuk mund të mos ketë rëndësinë e vet në historinë e dialektologjisë shqiptare. Në kohën e shkurtër gjatë Luftës së parë dhe të dytë botërore, kur shqipja u përdor në shkallën fillore dhe në të mesmet, nuk kishte se si të shtrohej çështja e madhe e gjuhës letrare. Në ata pak vjet gjatë Luftës së Dytë botërore, kur në Kosovë dhe në Maqedoninë Perëndimore u hapën shkollat në gjuhën shqipe dhe punoi shqip administrate, u përdor bashkëvarianti letrar verior I mesëm. Dihet se kuadri mësimor I shkollave fillore kishte mbaruar Normalen e Elbasanit, dhe në shumicën dërmuese përdorte gjuhën e mesme a variantin letrar verior të mesëm. Nga fundi I LUftës së Dytë botërore, pikërisht në vitin 1944, u botua një libër që përmblidhte disa monografi, të cilat rrihnin të shpjegonin disa nga problemet e mprehta të gjuhës letrare shqipe, si edhe vetë çështjen e madhe të gjuhës sonë letrare. Atje ngrihej teza mbi themelimin e gjuhës letrare të gegërishtes, e cila nuk pati mbështesë fhe nuk u tumir, as u kuptua nga shkrimtarë e lëvrues të gjuhës shqipe; teza e pangegërishtes I binte ndesh prirjes së përgjithshme konverguese të varianteve letrare të shqipes. Ngjallja e disa formave tashmë të vjetëruara gramatikore, siç është pjesorja e adjektivuar, bie fjala I lani, I palani, i shkrueni, I punueni, dhe paraqitja e pretendimit që ajo lagje adjektivesh të merreshin e të shtriheshin në gjuhen letrare, të themi më saktë, ne variantin letrar verior, ishte shfaqje e një koncepti anakronik, që në efektet e tij të fundit kërkonte të hiqej dorë nga çdo përpjekje për njësimin e gjuhës letrare shqipe. Kjo tezë, sikundër dihet, pretendonte të kishte epërsi mbi dy variantet e tjera: të bashkëvarianteve letrare veriore: atij të mesmit dhe arij skijor. Ngritja e këtij pretendimi përkundër tendencave dhe prirjes konverguese të varianteve letrare shqipe, njehej shfaqje e një ndërmarrjeje që nuk I jepte krah bashkëveprimit ndërdialektor dhe nuk I favorizonte përpjekjet, proçesin e stabilizimit dhe vendosjen përfundimtare të gjuhës njësore shqipe, meqë kërkonte veçimin dhe konstitucionalizimin e prerë të pangegërishtes letrare, duke arritur në përfundimin fatalist se ,sikundër shkabën e flamurit e kemi me dy krerë, ashtu edhe gjuhën e kombit do ta kemi me dy kryedialekte>. Anët pozitive të pangegërishtes, siç na del te autori I saj, duken sheshazi te elementet që e bëjnë atë shumë të afërt me koinenë jugore, në plan të drejtshkrimit, në fushën e fonetikës, të gramatikës e të fjalëformimit. Pas luftës së egër e të rëndë katërvjeçare, në të cilën edhe shqiptarët e atyre anëve dhanë kontributin e tyre duke marrë pjesë active në të me sakrifica, - në rendin e ri shoqëror që u vendos pas saj në bashkësinë e re të popujve të Jugosllavisë, ndër të drejtat e para që shqiptarët zunë të gëzonin, ishte edhe hapja e shkollave të profileve të ndryshme në gjuhën shqipe. Gjuha e shkollave dhe e administratës vazhdoi të mbetet bashkëvarianti letrar verior I mesëm, po ai variant I gegërishtes që në kohën e luftës shtrihej në përdorim në ato pak shkolla edhe në administratën. Varianti letrar verior, i mesmi, që po përdorej në shkolla, në shtypin e përditshëm dhe në atë periodic, në administratën, si edhe në të gjitha mekanizmat zyrtare të Krahinës në punën e drejtshkrimit, nuk mund të hiqte dorë menjëherë nga shumëformësia e gjuhës letrare, që, në instancë të fundit, nuk i jepte krah konvergjencës gjuhësore dhe përpjekjes që të çonte në vondosjen e njësisë njëformëshe të gjuhës së përbashkët letrare. Problemmi I madh i njësimit të gjuhës së përbashkët letrare shqipe, që ishte krejt I natyrshëm në ata vjetët e para pas çlirimit, nuk shtrohej në plan të parë të veprimtarisë kulturore-shkencore. Arsyet duhen kërkuar në qenien e pamjaftueshme të ekspertëve të gjuhës që ishin të kënaqur me ç’ishte arritur në punën gjuhësore, prandaj çështja e njësimit të gjuhës së përbashkët letrare nuk i shqetësonte. Zhvillimi spontan I gjuhës së përbashkët letrare ishte rruga e saj e natyrshme për ta, që një ditë do të çonte në vendosjen e njësisë njëformëshe të gjuhës letrare shqipe. Duke u rritur vazhdimisht niveli I kuadrove të arsimit fillor ë të mesëm, këro kuadro nuk mnd të pajtoheshin mëme lëkundjet drejtshkrimore që po dukeshin. Kjo shpuri në formimin e dy lagjeve pikëpamjesh në fushën e drejtshkrimit të gjuhës letrare. Problemit të drejtshkrimit të gjuhës letrare shqipe iu kushtua një mbledhje në nëntor të vitit 1952(në Prishtinë), me ç’rast u trajtuan disa çështje të ortografisë shqipe, për të cilat në praktikën e përditshme të variantit tonë letrar, nuk kishte një mënyrë të njësishme shkrimi. Pika kryesore e drejtshkrimit mbi të cilën u këmbyen mendimet në mbledhjen e parë të ekspertëve të gjuhës, përveç të tjerash, ishte përdorimi i gjysmëzanores ë në gjuhën letrare shqipe, për shkrimin e së cilës largoheshin pikëpamjet e gjuhëtarëvë. Për problemin gjithnjë të mprehtë të gjuhës letrare shqipe, të shtruar në mbledhjen e përmendur, thuhej: “Meqenëse pakica kombëtare shqiptare në RFPJ flet nji dialect të gegënishtes, gjuha e shkrimit për ne nuk mund të jetë veçse gegënishtja”,(‘Përparimi’ 1955, 1-2 f. 14). Kur shikohen me kujdes të veçantë disa nga pikat e konkluzioneve të dala nga Mbledhja e 1952-së, bien në sy menjëherë dy rryma që ortografinë e gegërishtes letrare e përudhnin në drejtime të ndryshme: njëra përpiqej që ajo të shkonte duke u përputhur, qoftë edhe vetëm në punë të drejtshkrimit, me gjuhën letrare kombëtare që ishte në përdorim në të gjitha fushat e veprimtarisë krijuese të shoqërisë Socialiste të Shqipërisë së re; ishin ata përkrahës të vetëdijshëm të vijës konverguese të gjuhës letrare shqipe, që nesër do ta kishin gjithë shqiptarët; lagja tjetër e gjuhëtarëve nuk shihnin rëndësinë historike të tezës që karakterizohej nga përpjekjet që, mbi baza dialektore të ndërtohet një gjuhë njëformëshe letrare shqipe; ata mendonin që gjuha letrare shqipe duhet të ketë një zhvillim të lirë e spontan; një palë tjetër e kësaj teze perspektivat e gjuhës letrare I shihnin në zhvillimin e dalluar e të prerë të gegërishtes letrare nga , sikundër thoshnin ata. Ana pozitive e kësaj Mbledhjeje qëndron në faktin që, duke u krijuar kushtet dhe mundësitë, problemi I gjuhës letrare po shtrohej vazhdimisht dhe po kërkoheshin shtigje të drejta e e efikase që gjuha letrare e shqiptarëve në Jugosllavinë e re, duke u stabilizuar e duke u bërë gjuhë e njësishme, të kryejë një rol të madh shoqëror në ngritjen e masave shqiptare, në bashkësinë e atjeshme. Pas pesë vjetësh, në vitin 1957, prapë u shtrua puna e ortografisë së gjuhës letrare shqipe(Prishtinë, 30-31 maj 1957). Mbledhja e gjuhëtarëve dhe e punonjësve të arsimit e të kulturës e 1957-ës, mori në shqyrtim e trajtoi një numër të madh çështjesh nga të gjitha kategoritë gramatikore të shqipes; së dyti, u propozua që ë-ja pa zë të hiqet nga të gjitha pozicionet ku ajo del e pathekse, bie fjala: randësi rekomandohet të shkruhet randsi; nuk lejohej të përdorej imperfekti asigmatik: punonja a punoja, por vetëm punojsha. Mbështetja vetëm e vetëm në ortoepinë, si shprehen gjuhëtarët në konkluzionet që nxorën nga Mbledhja ku merrnin pjesë punonjës të arsmit e të kulturës, u binte ndesh edhe fort, prirjeve kryesore të zhvillimit të mëtejshëm të gjuhës letrare shqipe dhe të drejtshkrimit të saj. Është e vërtetë se parimi themelor I drejtshkrimit të gjuhës sonë mbështetet në shqiptimin më të përgjithshëm të saj, por krahas me to rrihet që në shkrim të ruhet njësia e trajtave të pjesëve të ndryshme të ligjëratës, me fjalë të tjera të ruhen morfemat fjalëformuese. Kundër tendencave diverguese të atyre konkluzioneve dhe rekomandimit të tyre u ngritën reagime, e ndër të parat në ‘Për parimin’ 1958/7-8, u botua artikulli: “A ka gja ma punë në ortogrfinë e shqipes”. Në atë punim të shkurtër, autori ngrihej kundër konceptit që synon të ecet në një rrugë që dialektet letrare shqipe I largon njërin nga tjetri. Këshillimi i tretë I lëvruesve të gjuhës shqipe, i arësimtarëve dhe intelektualëve të tjerë rreth problemeve të drejtshkrimit të gjuhës letrare shqipe, zhvilloi punimet e tij pikërisht më 14, 15, 16 kallnor 1963. Dokumenti (Prishtinë 1964), që u paraqit një kohë të gjatë para MBledhjes si dhe pas saj nga një komision ekspertësh të gjuhës, është dëshmi e mirë se studimi I gjuhës letrare shqipe kishte arritur si nga sasia, si nga cilësia në një shkallë të mirë dhe se funksioni I saj shoqëror sa vente e po merrte përpjestime të gjera në masat e popullit shqiptar(në Jugosllavinë e pasluftës). Nga kjo pamje e shkurtër mbi historiatin e drejtshkrimit të gjuhës letrare shqipe, nga kujdesi e interesimi i shoqërisë që ajo të studjohet e të përpunohet gjallërisht, si fenomen shoqëror që është – gjuha po bëhet mjet I fuqishëm në punën e ndërtimit të gjithandshëm të shoqërisë. Pas një kohe jot ë gjatë, më 22 e 23 prill 1968, në kushtet që sa vinin e po krijoheshin duke u thelluar e zgjeruar ditë për ditë, me iniciativën e Institutit albanologjik dhe të Katedrës së gjuuhës dhe të letërsisë shqipe të Fakultetit filozofik u bë Konsulta e përfaqësuesve të arësimit, të kulturës, të shkencës e të publicistikës të shqiptarëve në Jugosllavi, në të cilën u aprovua kërkesa që gjuha letrare kombëtare shqipe e kohës sonë të merret e të zbatohet edhe nga shqiptarët e atjeshëm. Edhe pse në atë kohë nuk shihnim mundësinë e përhapjes së shpejtë të gjuhës së njësishme letrare shqipe, ngulmi me të cilin u shtrua çështja e saj, disponimi i parezervë i tyre të përdorin gjuhën e përbashkët letrare shqipe, na jepte shpresa të mëdha se, me t’u miratuar, ajo do të përhapej shpejt në shkolla, në botime dhe në programe të emisioneve të radios e të televizionit. Vitin pasues 1969, redaksitë e të gjitha ndërmarrjeve botuese zunë të zbatojnë vendimin e marrë në Konsultën e gjuëhës, duke botuar dhe ribotuar libra shkollore në gjuhën letrare shqipe; gjuhën letrare e shtinë në përdorim në të gjitha botimet zyrtare, në shtypin e përdithsëm dhe në atë periodic si dhe në botimet shkencore. Disponimi pozitiv i të gjithë faktorëve për ta zgjidhur drejt gjuhës letrare shqipe, entuziazimi I të gjitha kategorive që atë ta shtien në përdorim, guximi i madh i të gjithëve ta shkruajnë e ta flasin atë janë garanci se procesi I përhapjes dhe i zotërimit të gjuhës letrare shqipe, në fazën e saj të dytë, o të bëhet me një ritëm shumë më të shpejtë sesa mund të mendohet. (Shkëputur nga “Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe I”, Prof. Idriz Ajeti  f. 265-280)