User talk:Ibrahimnazm

فیزیكی كوانتەم چیە؟
نیلز بۆر (1962-1885)، لە دامەزرێنەرانی فیزیای كوانتەم، لە بارەی ئەوشتەی كە دەستی تێدا هەبوە لە بونیادنانی دەلێت : "ئەگەر كەسێك بڵێت كە لە فیزیای كوانتەم تێگێشتوە، كەواتە با بزانێت ، لێی تێنەكێشتوە" بۆیە ئێمەش دەمانهەوێ‌ شتێكتان لێرە بۆ باس كەین كە قەرارە هیچی لێ تێنەگەن...........

دابەش بونی مادە :
وەرن با لە سەرەتادا پەرداغێك ئاو بكەین بە دوو بەش، پاشان جارێكیتر دوو بەشی كەینەوە، پاشان جارێكی تر......له كۆتایی دا دەكەین بە گەردی ئاو، واتە بچوكترین پارچەی پیكهاتەی ئاو. ئەگەر جارێكی تر دەس بكەینەوە بە دابەش كردنەكەمان ، ئەمجارە ئەوەی كە لێی پەیدا دەبێت هێچكە پێی ناگوترێت ئاو وە هەروەها تایبەتمەندیەكانی ئاویشی تێدا نابێت، بە دەگەین بە گەردیلەی ئۆكسیجن و دوو گەردیلەی هایدرۆجین. كەواتە بە یارمەتی فیزیای كلاسیك گێشتین بەوە كە مادە لە بەشی زۆر بچوك پێك دێت كە پێی دەگوترێ گەردیلە.

دابەش بوونی وەزە :
وەرن با ئەوجارە دابەش كردنێكی سەیرتر بكەین، بۆ نمونە دەنگ دابەش كەین!!!!! هەلبەت مەبەستمان ئەوە نیە كە لە ناو قتوەك بقیژێنین و سەرەكەی دەبخەین و پاشان بمانهەوێت قیژەكەمان پارچە-پارچە بخەینە دەرەوە!!!!! دەنگ شەپۆلێكی میكانێكیە كە دەتوانێت لە هوا و شلە و مادە رەقەكان دا بڵاو بێتەوە. سەرچاوە دەنگیەكان، پێك هاتوە لە سیستەمەكی لەراوە.سادەترینیان، ریشالی دەنگی(سیمی كانزا) لاراوەیە كە لە گەروی مرۆڤ دا هەیە.بە ئاسانی، تەنانەت بە یارمەتی فیزیای كلاسیك دەتوانین پێشان بدەیەن كە زۆرێك لە بڕە فیزیاویەكان وەك : لەرە(frequency)،وزە و توانا و...هتد، بە شێوەی پارچە-پارچەن (discrete). لە میكانیكی شەپول دا گشت برە كان تەنها ژمارەیەكی ساغ لە لەرە وەردەگرن( بو نمونە قەت ناگوترێ لەرەیەك و نیو یا1.75 لەرە ، دەلێین 3,2,1.....لەرە). بۆ زانیاری زیاتر دەتوانن كەلك لە (فیزیای هالیدی) وەرگرن.كەواتە دەنگیش نمونەیەكی شەپۆلێكی میكانیكیە لە فیزیای كلاسیك دا.مەفهومی شەپول یەكێكە لە مەفهومە اساسیەكانی فیزیای كوانتەم كە پاشان باسی لێوە دەكەین.كەواتە تەنها لە فیزیای كوانتەم باس لە (discrete) نەكراوە، كەواتە ئەگەر وا بیر كەینەوە كە فیزیای كوانتەم لە بەر ئەوە گرنگە بە هەڵەدا چوینە چونكە هەروەك دیتمان ئەم مهفهومە لە فیزیای كلاسیكیشی باسی لێوە كراوە.

گەردی روناكی:
ئەگەر هاتو ڕوناكیەك كە بەناو درزێك دا تێدەپەڕێ كەرت-كەرت بكەین لە كۆتایی دا دەگەین بە گەردی ڕناكی كە (ئالبێرت ئەنیشتاین) ناوی لێناوە (فۆتۆن).سەرچاوەی دروست كەری روناكیش (وەك دەنگ،كە لە مبكانیكی كلاسیك بە نمونە هێنامانەوە) مادەیە.مادەش كە لە گەردیلە پێك هاتوە. كەواتە دەبێ بزانین كە گەردیلەكان كە سەرچاوەی ڕوناكین دەبێ بزانین چۆن ڕوانكی بەرهەم دێنن.

دیاردەی دەرچونی تیشك لە گەردیلە:
لە ساڵی 1911 رادرفۆرد (1871-1947) بۆی دەرگەوت كە گەردیلەگان وەك میوەكان ناوكیان هەیە.ناووك لە بارگەی موجەب پێك هاتوە و ئەلكترۆنەكان بە دەوریا دەسورێنەوە.بەڵام ئەلكترۆنەكانەكان تاودانیان هەیە وبە پێی یاساكانی (كارۆموگناتیسی) "هەر بارگەیەك كە تاودانی هەبێ ،شەپۆلی كارۆموگناتیسی دروست دەكا". كەواتە دەبێ ئەاكترۆنەكان وردە وردە وزە لە دەست بدەن و لە سەر ڕڕەوەكی مارپێچ بخولێنەوە و بەردەوام دوریەكەی لە ناووك كەم كات تا دەكەوێتە ناو ناووك. میكانیكی كلاسیك بەم شێوەیە چارەنوسی هەموو ئەو ئەلكترۆنانە دیاری دەكات كە بە دەوری ناووك دا دەسوڕێنەوە!!! بڵام شەپۆلی ڕوناكی(كارۆموگناتیسی)كە لە گەردیلەكان دەردەچوو پچر- پچر بوو ، بە واتایەكی تر بەشی تاریك و ڕوناكی تێدا دەردەكەوێ!!هەروەك دەزانن ئەگەر ئەلكترۆنەكان بە قسەی میكانیكی كلاسیكیان بكردایە گشت ماددەیەك تەنانەت ئێمەش كە لە گەردیلە پێك هاتویین بەردەوام تیشكمان لێدەردەچوو ( وەك دەزانین ئەمە بو سەلامەتیمان باش نیە) بەڵام هەر وەك دەبینین شتی وا ڕوو نادات .هەروەها ئەو تیشكانەی كە لە گەردیلە دەردەچن پچر- پچرن ، وەك ئەو كۆدانە(barcode) وایە كە لە سەر كاڵا بازرگانیەكان دەدرێت.

واتا هەر گەردێك بە هۆی دەردانی تیشك لێك هەڵناوەشێت و له ناوو بچێت و تەنانەت چەند تیشكێكی دیاریكراوی لێی دەردەچێ(بە ڕەنگ و لەرەی(frequency) جیاواز). دیاردەی پچڕاوی لە تیشكی دەرچوی هەر گەردێك نیشانەی پرسیار (؟)و تێڕامانی بۆ فیزیای كلاسیك و زانایانی 1890 دروست كرد.

تیشكی سەرووەنەوشەیی:
با بگەڕێینەوە سەر دابەش كردنی ڕوناكی: زانا ماكسوێڵ (1831-1879) ڕوناكی وەك شەپۆلی كارۆموگناتیسی تەسەوور دەكرد.هەر بۆیەش هەموو وایان دەزانی كە ڕوناكی شەپۆلە و بیرۆكەی گەردی ڕوناكی نوكتەیەكی خۆش بوو.بە هەر حاڵ وا پێدەچوو كە زمانە چارەنوسێكیشی بۆ (شەپۆلی بوونی) ڕوناكی دیار كردبوو .كە دە بۆیە هۆی دروست بوونی پرسیار(؟) كە ئایا بە ڕاستی ڕوناكی شەپولە ؟؟؟ ئەمەش بە هۆی دیاردەی تیشكی سەرو وەنەشەیی بوو. -مەحفەزەیەكی داخراو كە تەنها كونێكی تیدایە لە نا فرنێك دەكەین و ڕادەوەستین تا هەموو بەشەكانی دەگەنە پلەیەكی یەكسان. لە پلەی گەرمی بەرزدا ڕوناكیەكی وەك سور بونەوەی ئاسن لە كونەكە دەردەچێ. بەم مەحفەزەیە (تەنی رەش) دەگوترێت.واتا ئەگەر كونەكە زۆر بچوك بێت و ڕوناكی بچێتە ناوی و تێیدا عاسێ بێت (هەلیمژێت). ئێستا وا دابنێن بڕی ووزە لە سەر ڕوبەر (intemsity) ، دەرچوو لە مەحفەزەكە بە ( U) هێما بكرێت. پرسیار: چ بڕێك لە وزەی ئەو تیشكە كە بە شێوەی ڕوناكیە ، درێژی شەپۆلەكەی دەگاتە نێوان 548 {رەنگی زەرد} تا 578 {ڕەنگی سەوز}نانۆمیتر ؟ وەڵامی فیزیای كلاسیك بۆ هەندێ لە شەپۆلەكان زۆر گەورە دەردەچێ. واتە لە مەحفەزەیەكی داخراو دا ووزەیەكیدیاریكراوی هەیە (بە یاساكانی كلاسیك) بەرەو بێ كۆتایی دەچێ (infinity) ئەم حاڵتە بۆ تیشكی سەرو وەنەوشەییەكان زۆرتر دەبێ و (هاوكێشە كلاسیكیە كان) زیاتر فەشەل دێنن.

رەفتاری (شەپۆل- مادەی) ڕوناكی:
لە سالی 1901 ماكس پلانك (1858-1947) یەكەم كەس بوو كە بیرۆكەی گەردیلەی ڕوناكی داهێنا بە دوزینەوەی یاسا بەناو بانگەكەی كە بو بە سەرهەڵدانی (كوانتەم مكانیك) و وەڵامی ئەم پرسیارەی دایەوە. بە پێی ئەم یاسایە ووزەی ڕوناكی یەكسانە بە لەرە (v) -كە بەس ژمارەی تەواو وەر دەگرێ -جارانی (h)  كە بە -نەگۆڕی پلانك- ناسراوە. واتە ووزەی ڕوناكی بڕێكی پچڕ-پچڕە ، وایە.لەڕاستی دا میكانیكی كلاسیك - هەروەك باسمان كرد- هیچ كێشەیەكی لە گەل مەفهومی پچر- پچر (پارچە- چاچە) بوونی وزە نیە، بەڵكو مەسەلەی گرنگتر ئەوەیە كە میكانیكی كوانتەم دەڵێ ڕوناكی هەم شەپۆلە هەم ماددەشە، واتە تایبەتمەندی هەر دووكیانی تێدایە!!!! ماددە چیە؟ ماددە بڕێكی فیزیاویە كە بارستەی (یا ووزەی)چڕ كراوەی هەیە و خێرایی و مەكانی زانراوی هەیە (دەتوانین بیپێوین)ز شەپَل چیە؟ واتە ووزەیەك كە بڵاو دەبێتەوە و درێژی شەپۆلی و لەرەی زانراوی هەیە. ماددەكان دەتوانن بەریەك بكەون بەڵام شەپۆل بەر یەك كەوتنیان نیە.بەڵكو (بەناویەك چوون)یان هەیە. ڕوناكی بە پێی تەفسیری میكانیكی كوانتەم له هەردوكیان پێك هاتووە (دوو شتی جیا لە یەك)!!