User talk:Karine Mkrtchyan

== ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ ==

Արդի հայ քանդակագործության ասպարեզում նշանակալից դեր ունեցող քանդակագործ Գ. Բաղդասարյանը ծնվել է 1949թ. փետրվարի 26-ին Սիսիանի շրջանի Ծղուկ գյուղում: Նախնիներն այստեղ են գաղթել պատմական Խոյ գավառից: Մեկ տարեկան հասակում կորցնում է հորը` Հայրենական Մեծ պատերազմում ստացած վերքերի հետևանքով: Մեծ հորեղբայրը գյուղի դարբինն էր, ով հնարավորինս լրացրել է սկսնակ քանդակագործի կյանքում ծնողի կորստի հետևանքով առաջացած բացը: Այս դարբնոցն է, որ մանուկ արվեստագետի կյանքում որոշիչ դեր խաղաց` սաղմնավորելով  քանդակային արվեստի հանդեպ անսահման սեր, հակում, նվիրվածություն, և հանդիսանալով այս կյանքում գլխավոր առաքինության հիմնական թելադրողը: 1959 թվականին  Բաղդասարյան ընտանիքը տեղափոխվում է մայրաքաղաք Երևան: Նոր բնակավայրը նոր հնարավորություններ և ճանապարհներ է բացում ապագա արվեստագետի առջև: Մանուկ հասակում հաճախել է ժամանակի մշակութային կենտրոններից մեկը` <<Մանկական ստեղծագործական կենտրոն>>, որտեղ հնարավորություն է ստացել  մոտիկից շփվելու քանդակագործներ Ա. Հարութունյանի, Ղ. Չուբարյանի, Ա. Հովսեփյանի, Բ. Արզումանյանի և այլոց հետ: 1964 թվականին Բաղդասարյանն ընդունվում է Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանի քանդակի բաժին: Մինչ օրս էլ վարպետը մեծ ակնածանքով և երախտագիտությամբ է հիշում քանդակի դասախոս Թերեզա Միրզոյանին, նրա դասավանդման մեթոդները, փորձի նշանակությունը` բարձր գնահատելով նրա դերը իր ստեղծագործական կյանքում: 1968 թվականին ընդունվում է Գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի քանդակի բաժինը : 1974 թվականին ավարտելով  ուսումնառությունը` Գ. Բաղդասարյանը դասախոսական աշխատանքի է անցնում նույն բուհում (1975թ.)` այսպիսով դասավանդման փորձն ու շփումը համեմատաբար երիտասարդ սերնդակիցների հետ ի սպառ դնում են սեփական գաղափարների նորովի ներկայացման հիմքերը: 1993 թվականին տաղանդավոր քանդակագործը ստանձնում է Գեղարվեստի Պետական Ակադեմիայի քանդակի ամբիոնի վարիչի պաշտոնը` միաժամանակ ստանալով պրոֆեսորի կոչում: Ուսումնառության տարիները, կենդանի շփումները ժամանակի անվանի արվեստագետների հետ` Ա. Հովսեփյան, Բ. Արզումանյան, Ա. Հարութունյան, հայ միջնադարյան և հին արվեստի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները, դրանց նոր իմաստավորումը, պլաստիկական նոր արտահայտչամիջոցների փնտրտուքները տվեցին ցանկալի արդյունք` յուրահատուկ ձեռագրի հաստատում, ժանրային ու թեմատիկ լայն ընդգրկումներ, բազմազանություն և, ի վերջո, անդրադարձ ոչ միայն հաստոցային, մոնումենտալ քանդակին, այլ նաև մանրաքանդակին: Քանդակային պարզ ու զուսպ արտահայտչամիջոցներով Գ. Բաղդասարյանը կարողանում է հասնել առավելագույն էքսպրեսիայի: Իրենց յուրահատուկ պլաստիկական, գեղագիտական լուծումների, ազգային մտածողության շնորհիվ աշխատանքները փիլիսոփայական շունչ են ստանում, դիտողին մտածելու, խորհելու հնարավորություն տալիս: Բաղդասարյան քանդակագործն առանձնակի վերաբերմունք ունի նյութի նկատմամբ: Օգտագործելով ամենատարբեր նյութեր` մարմար, մետաղ, բնական քարեր, փայտ, նա անդրադառնում է նաև այդ նյութերի համադրման խնդրին:

== ՄԱՆՐ ՊԼԱՍՏԻԿԱ ==

Դեռևս հնագույն ժամանակներից Հայկական լեռնաշխարհում մանր քանդակի ինքնատիպ արտահայտչականությունը շատ բարձր է գնահատվել` լինի դա նախնադար, ուրարտական, թե անտիկ շրջան: Միջնադարում մանր պլաստիկան արդեն ներկայանում է ձեռագրակազմերի  դրվագազարդերում, դեկորատիվ-կիրառական արվեստում` կրելով զուտ կրոնական բնույթ: Նոր ժամանակներում կարծես մանր պլաստիկան ստվերում էր, իսկ XX դարի երկրորդ կեսն արդեն այս բնագավառի համար արգասաբեր ու բեղմնավոր էր: Գ. Բաղդասարյան արվեստագետն իր մանր պլաստիկական ստեղծագործություններում, և ոչ միայն, դիմելով փորձարարական տարբեր հնարքների, հայտնագործեց նաև նյութի մշակման, ձուլման և տեխնիկական այլ միջոցներ, որոնք ենթարկելով զուտ մանրաքանդակային արվեստի ստեղծագործական մտածողությանը, ընդլայնեցին այդ ճյուղին բնորոշ արտահայտչական հնարավորությունների նոր սահմաններ:  Մանր պլաստիկայի ընձեռած հնարավորությունները Գ. Բաղդասարյանի համար անսահման են. նա իրեն հավասարապես ազատ է զգում թե' անիմալիստական, թե' դիմաքանդակային և թե' թեմատիկ ժանրերում: Բաղդասարյանի անիմալիստական քանդակի սուր զգացողություններն ու ակունքները գալիս են շատ հեռվից` մեր հայացքն ուղղելով հայ էթնոսի ծագման, նրա հավատալիքների, պատկերացումների անհատակ աշխարհը: Տվյալ դեպքում քանդակագործը անդրադառնում է կոնկրետ մի քանի կենդանակերպերի` ցուլ, քարայծ, տարբեր թռչուններ, ձի, այսինքն` մեր լեռնաշխարհին բնորոշ կենդանիներին, որոնք մեր նախնիների հնամենի հավատալիքներում որոշիչ, կարևոր տեղ և դեր զբաղեցնող աստվածություններ էին: Սիրելի թեմաներին, կերպարներին Բաղդասարյանն անդրադառնում է բազում անգամներ և յուրաքանչյուր անգամ նորովի ներկայացնում միևնույն կերպարը: Կենդանաքանդակներում սիրված կերպարներից է ցուլը: Բաղդասարյանի ցուլը պայմանական է, պլաստիկական լուծումներով հանդերձ` երկրաչափականության հարող: Քանդակագործը չի ձգտում իսկական, բնական ցուլի կերտել: Նա կարևորում է ճիշտ ընտրված նյութը` քարի և մետաղի միաձուլումը, կերպարի և միջավայրի խաղի խնդիրը: Քանդակը դինամիկ է, բայց այդ դինամիկան ոչ թե իրական կենդանու բնական շարժումների, այլև միջավայրում ձևերի նախագծման և զարգացման հետ է կապված : Հատկապես հետաքրքիր են և մեծ ազդեցություն են թողնում նույն  կենդանու գետաքարե արձանիկները, որոնք անգամ իրենց փոքր չափերի մեջ մոնումենտալ տպավորություն են թողնում` ապացուցելով` քանդակի չափը չէ, որ կանխորոշում է քանդակի բնույթը: Ավելի հաճախ բնության ձևերը, քարի մակերևույթը, ժամանակի թողած հետքերն իրենք են քանդակագործին հուշում, թելադրում այս կամ այն մտահղացումը: 1980-ական թվականներին քանդակագործի` պատեհ առիթով ծննդավայր կատարած  այցելություններից մեկի  ժամանակ, երբ ընկերների հետ գտնվում էին հարազատ լեռնոտ գեղեցկուհի բնության գրկում` իրենց հոգիներում վաղուց կուտակված կարոտը հագեցնելու, վարպետի մասնագիտական սուր աչքը նկատեց իր առաջին լեռնաքարե <<Բեթհովեն>>-ին: Այս անգամ բնությունն էր կերտել տաղանդաշատ, հանճարեղ կոմպոզիտորի դիմագծերը, իսկ քանդակագործի առաքելությունը կայացել էր միայն այն նկատելու և մասամբ միջամտելու մեջ: Բնության կերտած, գետերի հղկած քարերն են, որ նրա վառ երևակայության արդյունքում տարբեր կենդանակերպ ու մարդակերպ կերտվածքների են վերածվում: Այդպիսով աշխատելով լեռների` բնակերտ անխաթար ձևեր ունեցող լեռ քարերի հետ, արվեստագետը դրանք հնարամտորեն օգտագործում և իր ստեղծագործական երևակայության, իմպրովիզացիոն ազատ, անկաշկանդ մտածողության շնորհիվ դրանց մարդկային կամ կենդանական խարակտերային բնորոշ կերպարանք է տալիս: Բնությունն ու քանդակագործը այստեղ հանդես են գալիս <<ձեռք ձեռքի տված>>,  հեղինակային համահավասար մասնակցությամբ :  Քանդակագործի զուտ մետաղյա կենդանական մանրակերտերը` հանդերձյալ կյանքի խորհրդանիշ հանդիսացող այծիկներ, քարայծեր, պտղաբերության խորհուրդ պարունակող եղջերուներ, որոնք կարծես մեր լեռնային բնության մարգարիտներն են` զգայուն, նրբիրան, սլացիկ թռիչքի, հանգստի պահերին, անգամ գարնանային զույգավորման պարը պարելիս կամ զույգավորվելիս,  կերտվածքներ,  որոնք միշտ էլ մեր լեռնային բնության անքակտելի մասն են կազմել, իսկ բնույթով ու կատարողականությամբ կարծես հիշեցնում են Վայոց ձորյան ու Գեղամա ժայռապատկերները: Պլաստիկական յուրովի լուծումներով է աչքի ընկնում Բաղդասարյանի <<Աքլորակռիվ>>-ը (1998): Մարդկային բորբոքուն, բուռն կրքերի ակնթարթային պոռթկման պահն է արտահայտել քանդակագործը այս փշաքաղված աքաղաղների կերպարներում:

Բաղդասարյան քանդակագործի արվեստը էքսպրեսիվ է, նա մեծ ուշադրություն է դարձնում մշակվածքներին, ձևերին, տարածական և ծավալային կապերին, ռիթմին, ստատիկ և դինամիկ հարաբերությունների բազմազանությանը, այդ ամենը դարձնելով կերպարի բացահայտման միջոցներ: Ստեղծագործելով գրեթե բոլոր ժանրերում` Բաղդասարյանը հատկապես կոմպոզիցիոն ժանրի երկրպագու է, ինչի վկաներն են քանդակագործի մարդկային ֆիգուրատիվ հորինվածքները` ամենատարբեր դիրքերով ու մտորումներով պարուրված: Կարելի է վստահ ասել, որ թե' ուսումնառության տարիներին, թե' Գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի բաժինն ավարտելուց հետո, թե' վաղ շրջանի ստեղծագործություններում նրա տեսադաշտում եղել է մարդն իր ներաշխարհով, հույզերով ու ապրումներով, շրջապատի նկատմամբ առողջ վերաբերմունքով: Դա ակնհայտ է քանդակագործի սիրելի կերպարներում` մտախոհ, իրենց խնդիրների, համամարդկային <<հավերժական>> հարցերի մեջ խորասուզված <<Մտածողը>> (1993), <<Փիլիսոփան>> (1996), <<Պատմիչը>> (1996) և այլ հորինվածքներում: Բաղդասարյանի խառնվածքի տիպիկ բնորոշումն է հեքիաթային երազով ու հավատով ներշնչված լինելը, ինչը վկայելու են գալիս առասպելական, հեքիաթային թեմաներով աշխատանքները` այդպիսով դառնալով քանդակագործի արվեստի կարևոր տարրը, իսկ դրա արմատները, քանդակագործի կարծիքով, պետք է փնտրել ստեղծագործողի մանկության տարիներում, երբ չիրականացված ցանկություններն իղձեր դարձած երազների միջոցով իջնելով թանձրանում են քանդականյութի` կավի, քարի, բրոնզի, մետաղի մասսաներում: Քանդակագործը հավատում է իր ժողովրդի բազմադարյան հեքիաթներին և առասպելներին: Այդ հավատից ծնված մետաղակուռ ու քարակոփ Հազարան բլբուլն է իջել <<Կենաց ծառին>> (1986), որը հսկում է մեր փառավոր անցյալն ու հզոր ուժը խորհրդանշող առյուծը: Ստեղծագործությունը հենց այդպես էլ կոչվում է` <<Հազարան բլբուլ>>` մետաղակուռ փոքր չափսերով, իսկ հետագայում մեծ չափսերի վերածված տարբերակներով: Վերջինս այժմ գտնվում է Արզնիում: Քանդակագործը Ղազարոս Աղայանի <<Հազարան բլբուլ>>  հեքիաթում տեսնելով հայկականին առնչվող ընդհանրություններ, այն կերտում է ազգային մոտիվներով ամփոփված իր պատկերացումներով, որտեղ երգող ծառը ստանում է ազգայինին տիպիկ խնձորներով զարդարված հայկական կենաց ծառի խորհրդաբանական կերպավորում, խոսող թռչունը` հայկական բարձրավանդակին բնորոշ գունեղ, երգեցիկ, սլացիկ թռչնատեսակի, իսկ երգող ծառին հսկող անտեսանելի ձայնին փոխարինելու է գալիս մեր փառավոր անցյալի հզոր ուժը, աննկուն կամքը խորհրդանշող առյուծը, որի պատկերագրությունը շատ մոտ է հայկական միջնադարյան եկեղեցական հուշարձաններում, խաչքարերում, ձեռագրերում հանդիպող առյուծների զարդամոտիվներին: Վարպետի երազներ, հեքիաթներ, առասպելներ, էպոսներ շարքից` դեկորատիվ գեղաճաշակ լուծում ստացած արձանագործության հիանալի օրինակ է շարժումների դինամիկայով աչքի ընկնող <<Ձի տանողները>> (1988) բրոնզե քանդակը: Հայոց էպոսի այս հրեղեն ձին` Քուռկիկ Ջալալին, մի վայրկյան կարծես իր փոթորկուն կեցվածքով հրաշագործ ջրի փրփրադեզ ալիքներն ի վեր է հառնել, առել նրանից անվերջ շարժն ու կենսունակությունը: Օդում սլացքից ծածանվող բաշն ու պոչը կենդանու ճկված մարմնին տալիս են պլաստիկական լարվածություն` հասնելով հաղթական մտքի արտահայտմանը: Այս կերպարը դառնում է Բաղդասարյանի առասպելական շարքը կազմող մանրաքանդակների տրամաբանական շարունակությունը հաստոցային աշխատանքների շարքում:  Իսկ ընթացքի մեջ գտնվող ձիու ոտքերն ուսներին դրած երկու պատանիների կերպարներում քանդակագործը մարմնավորել է հայկական ազգային էպոսի գլխավոր հերոսներից Սանասարին ու Բաղդասարին: Այս հորինվածքում քանդակագործը վարպետորեն կերտել  է ֆիգուրների շարժման մեջ գտնվող ազդրերը, ծնկոսկրերը, զիստերը, բազուկները, ծանրությունից կուռ եկած թիկնոսկրերը, լարված մկանները, որոնք տվյալ դեպքում ավելին են ասում, քան նրանց դեմքերը: Փաստորեն երազների, լեգենդների աշխարհը մշտապես ուղեկցում է քանդակագործին քանդակի բոլոր ասպարեզներում` լինի դա մանր պլաստիկա, հաստոցային, թե մոնումենտալ-դեկորատիվ պլաստիկա:

== ԳԵՏԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆԻ ՀԱՍՏՈՑԱՅԻՆ ՊԼԱՍՏԻԿԱՆ ==

Հարելով հաստոցային, մոնումենտալ արվեստի քանդակաձևերին` Բաղդասարյանը փորձում է դիմել նորարարությունների, նոր արտահայտչաձևերի, տեխնիկական հնարների` դրանցով իսկ մերձենալով, ձուլվելով դիտողի խորհրդածություններին, վերլուծություններին ու դատողություններին: Թեպետ հենց իր` արվեստագետի հավաստմամբ տեխնիկան արվեստ չէ, այլ արվեստին օգնող բաղկացուցիչ մաս, իսկ քանդակագործությունը պայքար է քանդակագործական նյութի` մետաղի, քարի, գիպսի, փայտի հետ: Բաղդասարյանի ստեղծագործական հմտություններն ու զարգացած պլաստիկ լեզուն հաստատելու են գալիս մետաղահյուս աշխատանքները, որոնք մեկ անգամ ևս վկայում են այս ասպարեզում քանդակագործի ֆանտաստիկ երևակայության անսահմանության դրսևորման ու տաղանդի մասին: <<Մետաղյա գծանկարներ բաց միջավայրում>>. կարելի է այսպիսի բնորոշումով ներկայացնել Բաղդասարյանի մետաղյա շարքի աշխատանքները, որոնք պահանջում են  համառություն,  համբերություն, աննկուն կամք, երկարատև, մանրակրկիտ, բարդ ու նուրբ մշակումներ: Անկարելի է անտարբեր անցնել համաշխարհային գրականությանը և արվեստին` վերածննդյան շունչ ու հոգի պարգևած Գրիգոր Նարեկացու մետաղակուռ դիմաքանդակի կողքով: Քանդակագործ Բաղդասարյանն իր Նարեկացու կառուցման սկզբունքում, ինպես ինքն է նշում, կիրառել է քանդակ գումարած գրաֆիկա, գումարած պտտվող կինետիկ արվեստ սկզբունքը, որն ընկալվում է նաև <<Ծավալային գրաֆիկա տարածության մեջ>> բնորոշմամբ: Նարեկացու այս նյութեղեն կերպարը հենց այդպիսին էլ պետք է լիներ` ոգեղեն, հույսով լի: Իսկ մետաղյա դիմագծերի գալարախաղը` ձուլվելով լուսախաղի հետ, մտավորականի հայացքն աշխուժացնում է կենսալի թրթիռով, ոգեղեն մեծ ուժով: Պտտվող դիմաքանդակը գերբնական ու միստիկ ներուժ ունի, փիլիսոփայական մտածումներ: Նարեկացու ոգեղեն կերպարին հակադրվելու, մետաղյա նյութի պլաստիկական հնարավորություններով է ներկայացվում մեծն իտալացու` Դանթեի մետաղաձույլ արծվենի դիմաքանդակը: Մետաղյա ձողափնջերի հատումներն ու ուրվագծերը պլաստիկ արտահայտչաձևերի վերածվելով` ստեղծում են ջղաձիգ ու մտախոհ փիլիսոփայի կերպար, իսկ ոսկեգույն դափնե պսակը, որով քանդակագործը պսակել է մտավորականի գլուխը, անտիկ մուսայի հավերժական կերպարի տպավորություն է թողնում: Սա կարծես խաղ է մետաղի հետ` նրա գունային հնարավորությունները, ճկուն ծավալաձևերն ի հայտ բերելու, քանդակային արվեստին ծառայեցնելու: Այսպես ծնվում են Մարտիրոս Սարյանի մետաղահյուս, Եղիշե Չարենցի բրոնզաձույլ արևակեզ ու գանգրահեր կերպարները և այլ աշխատանքներ:

ԳԵՏԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆԻ ՄՈՆՈՒՄԵՆՏԱԼ ՔԱՆԴԱԿՆԵՐՆ ՈՒ ՀԱՐԹԱՔԱՆԴԱԿԸ
Բացօթյա քանդակները, քանդակային խմբերն ու բարձրաքանդակները պլաստիկորեն շեշտադրում ու կազմակերպում են քաղաքային միջավայրը, բնակելի տարածքը կամ բնական լանդշաֆտը, շրջապատն աշխուժացնում կիրառվող նյութերի գունային ու ֆակտուրային այլազան հատկանիշներով, իսկ կարծր քարերի ու փայտի տարբեր տեսակների հետ մոնումենտալ-դեկորատիվ քանդակներում օգտագործվում են բազմերանգ մարմարը, գունազարդված խեցեղեն կավը, գունափառով ծածկված մետաղը ևն : Բաղդասարյանի ստեղծագործական պրպտումները, հավատը բարձր ու վեհ գաղափարների հաղթանակի նկատմամբ, սերն ու ակնածանքն ավագ սերնդի տաղանդավոր մտավորականների հանդեպ ծնունդ են տալիս մոնումենտալ նոր հուշարձաններին: Ահա նման սկզբունքներից են ծնվում Համո Սահյանի նախ բրոնզե, ապա մետաղյա մանրաքանդակները, իսկ այնուհետև` մոնումենտալ քանդակը: Երկու արվեստագետներն էլ` և' կերտող քանդակագործը, և' կերտվող գրողը, ծնունդով սիսական լեռնահայաստանից են, եղել են մտերիմ գաղափարակից բարեկամներ, դեռ ավելին` հասկանում, զգում էին միմյանց հոգեկերտվածքը: Քանդակագործը մինչ օրս էլ Սահյան մարդուն, արվեստագետին մեծ ակնածանքով է հիշում: Լինելով սահյանական պոեզիայի սիրահար և երկրպագու` արվեստագետը նոր պլաստիկական լուծումներով, արտահայտչաձևերով ու քարակերտ լեզվով է ներկայացնում բանաստեղծի կերպարը: 1980-ական թվականներին, երբ դեռ ողջ էր բանաստեղծը, քանդակագործը կերտել է նրա մանրաքանդակը, որն արդեն այդ օրերին արժանացել էր բարձր գնահատանքի և հավանության: Հետագայում Սիսիանի քաղաքապետի պատվերով վարպետը հանձն է առնում նույնանման մոնումենտալ հուշարձանի կերտման գործը: Երկար ու ձիգ տարիներ պահանջվեցին մինչև քանդակը շունչ առավ ու իր տեղը գտավ բանաստեղծի ծննդավայրում` Սիսիանում: Քանդակագործի երևակայության մեջ մեծ հայի կերպարը նախ երանգափառ բրոնզե լուծումներով պատկերվեց, իսկ հետո այն քարեղեն հանդերձներ ու հնչեղություն ստացավ: Եվ հիմա գյուղի երեք մետրանոց բազալտակուռ վեհաշուք հորինվածքը բազմել է հայրենի բնության ժայռակոփ բարձունքին: Թե' հուշարձանի տեղադրման վայրը, թե' նյութի ընտրությունը բացառապես հայկական, ազգային հնչեղությամբ են օժտում մտավորականի կերպարը: Հայրենի եզերքն այն մտերմիկ անկյունն է, որի հետ մենության ջերմ ու անկեղծ զրույցի է մտնում բանաստեղծը: Ինչպես քանդակագործն է պատմում` Համո Սահյանի քանդակային ֆորմայի փնտրտուքների մեջ էր գտնվում, երբ հյուրընկալվեց բանաստեղծի տանը, որտեղ տաղանդաշատ բանաստեղծը նստած էր` մի ձեռքը հենած ոտքին, իսկ մյուսը` թախտին: Ինքն էլ վերցրեց այդ ձևը որոշակի փոփոխություններով, մի ձեռքը կերտեց բանաստեղծի ոտքին հենած, մյուսը` լեռնահայաստանի բնության ամրակուռ ժայռին` փորձելով այդ կերպ քանդակին հաղորդել պոետիկ ներքին էություն, ներկայացնել հայրենասերին, նվիրյալ բանաստեղծին: Վարպետը խոստովանում է, որ բավականին բարդ գործընթաց է մեծ քանդակին հաղոդել բնորդի ներքին էությունը և իր իսկ կողմից ասվող զգացական ամբողջական համալիրը, քան փոքր մասշտաբներին, քանի որ, եթե երկրորդի դեպքում մի շարք մանրամասների, ավելորդությունների միջոցով կարող էր հասնել իր նպատակին, ասելիքին, ապա առաջինի դեպքում դա բացառվում է` ելնելով ավելորդությունների բացակայության անհրաժեշտությունից: Այդպիսով քանդակագործը բանաստեղծին տեսնում է լեռնակերտ, ժայռակոփ բարձունքին նստած` հպարտ ու ականջալուր բնության ձայնին: Այստեղ պատվանդանի դեր է կատարում հենց այն ժայռաբեկորը, որից էլ ծնունդ է առնում գրողի խրոխտ կերպարը: Ամբողջ հորինվածքը երեք հորիզոնական յարուսներից է կառուցված. առաջին շարքը ժայռակոփ պատվանդանն է, այնուհետև նստած ֆիգուրի ծնկների սահմանագիծը և, ի վերջո, քանդակի ուսերի եզրագծերը: 2008 թվականի ամռան ամիսներից Աշտարակի կենտրոնական հրապարակը զարդարող հոյակերտ հուշարձանը մոտ հինգ մետրանոց քարակոթողի միջոցով ներկայացնում է հայոց նոր պատմության նշանավոր դեմքերից մեկի՝ կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցու կերպարը։ Գետիկ Բաղդասարյանի ու անվանի ճարտարապետ Ջիմ Թորոսյանի տարիների աշխատանքի փայլուն արդյունք է Ներսես Աշտարակեցու մեծությանը համապատասխանող այս հրաշալի կոթողը։ Ցավոք, Հայաստանի պետական մրցանակ ստացած այս հոյակերտ հուշարձանը հանդիսավոր բացման չի արժանացել: Հայ ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչ, հետագայում Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցին, որն առաջին քարն էր դրել Արևելյան Հայաստանի փրկության, նրա հայկական դիմագծի վերականգնման, նաև Հայոց պետականության ձևավորման գործընթացում արժանի չէր նման անտարբեր վերաբերմունքի։ Այսպես, 2005 թվականին Վրաստանում կազմակերպված <> ցուցահանդեսում քանդակագործի <<Քրիստոնեության ընդունումը>> և <<Գրերի գյուտը>> ռելիեֆային աշխատանքներն արժանացան բրոնզե մեդալի: 2004 թվականից այս երկու ռելիեֆային հոյակերտվածքները զարդարում են Կանադայի հայկական եկեղեցու արևմտյան ճակտոնը` մուտքից աջ և ձախ ընկած հատվածները: 2002 թվականին ճարտարապետ Բաղդասար Արզումանյանի նախագծով է կառուցվել և Բաղդասարյանի հատիչով քանդակվել Գյումրի քաղաքի <<Սուրբ Հակոբ Մծբնեցի>> եկեղեցու 12 հարթաքանդակները: Վերջիններիս համար քանդակագործին շնորհվել է <<Վահագն>> մրցանակը: Հարթաքանդակի փորագրատեխնիկայի կատարելությամբ, պլաստիկ ուրվագծի հստակ ու ավարտուն պատկերագրությամբ են աչքի ընկնում 2004 թվականին ճարտարապետ Ջիմ Թորոսյանի նախագծով Երևանում կառուցված քաղաքապետարանի շենքի ինտերիերը զարդարող քանդակագործի աշխատանքները: Բարձրուղեշ ստելաներից մեկի մակերեսը քանդակագործը հարդարել է ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի երկայնաձիգ ֆիգուրով, որը գորովանքով իր գիրկն է առել մայրաքաղաքի գենպլանը: Մյուսի վրա ուրարտական հզոր արքայի` Արգիշտիի կերպարանքն է` ուրարտական պատկերագրությամբ, պլաստիկ լուծումներով: Երրորդ մակերեսին մեր ժամանակակիցն է` կառույցի ճարատարպետը, որին էլ քաղաքի հիմնաքարն է հանձնում ուրարտացի շինարարը: Քաղաքապետարանի մոնոտոն միակտոր ու երկնուղեշ շինությունն էլ իր հորինվածքով հիշեցնում է միջագետքյան և ուրարտական ճարատարապետական խստաշունչ հորինվածքները, և ռելիեֆային այս հարթային ու գծապատկերային ստեղծագործությունն ամբողջովին պատշաճում է նման ճարտարապետական կառույցի լուծումներին: 1988 թվականին քանդակագործի հատիչով են կերտվել Սիսիանի դարպասների հարթաքանդակները: Բաղդասարյանի արվեստը միայն զուտ ազգային մշակութային երևույթ չէ, նրա աշխատանքները միջազգային հնչեղություն են ստացել  և բարձր են գնահատվում ոչ միայն մեր հայրենակիցների, այլ նաև օտարազգի արվեստի ճշմարիտ գիտակների կողմից: Ավանդականության հաղթահարման և քանդակագործության համաշխարհային նորարարական զարգացման զուգակցմամբ է աչքի ընկնում քանդակագործի <<Մայրություն>> քանդակը, որը 2003 թվականին տեղադրվել է Դանիայի հյուսիսային երկրամասի Ռոսլիվ կենտրոնում: Պատվիրատուն` մեծահարուստ բարեգործ  Դան Դիսինգ Մադսենը, որոշել էր անակնկալ մատուցել կնոջը` Էլենին, որն իր կյանքը նվիրել էր անապահով երեխաներին: Չունենալով սեփական երեխաներ` դանիացի ամուսինները ոչ միայն որդեգրել ու մեծացրել են չորս անչափահասների, այլև յուրաքանչյուր ամիս իրենց հյուրընկալ հարկի տակ ընդունում են քառասուն երեխաների` ազգությամբ ռուսներ, հայեր և բելոռուսներ, օգնել են անգամ 1988 թվականի երկրաշարժի տուժածներին : Կնոջ ֆիգուրը, թվում է, հազիվ է կարողանում պահել մարմինը, բայց որքան բարձրացնում ենք հայացքներս, այնքան առավել կենդանություն ու կորով ենք զգում: Կնոջ կուրծքը լայնացել է շնչառությունից, ազդրերը պրկվել են քայլքից, մեջքը ճկվել է կյանքի ճակատագրական բեռի ծանրությունից, իսկ դեմքի արտահայտությունը գնալով ավելի կենդանի է դարձել` լցվելով զավակին կյանքի արհավիրքային դժվարություններից, միայնակության կապանքներից թոթափելու գիտակցությամբ: Կյանքի դժվարին ելևէջները հաղթահարելու այլաբանական խորհուրդ է կրում եռաստիճան պատվանդանը, որով իջնում է հաղթանակած մայրն իր դստեր հետ: Այս քանդակի դրական արժևորմամբ է հանդես եկել տեղի` Սիֆ քաղաքի <<Ֆոլկբլել>> ամսագիրը, որում տպագրված հոդվածում նշվում է, որ Էլեն Դիսինգ Մադսենի ապրած կյանքը մեկնաբանվել է Գետիկ Բաղդասարյանի այս էքսպրեսիվ քանդակի միջոցով : Ժամանակի ընթացքում վարպետի սիրելի թեմաներից մայրությունը մարմնավորող բազալտե ֆիգուրները վերածվում են գետաքարե, մետաղյա յուրահատուկ հորինվածքների, որոնք երբեք չեն կորցնում իրենց հնչեղությունը և նորովի են ներկայանում: 2012 թվականի ապրիլի 28-ին Սիսիանում  հանդիսավոր կերպով կանգնեցվեց Արցախյան հերոսամատի ժամանակ Քարվաճառում  տասնմեկ ընկերների հետ զոհված Վուրգ Ոսկանյանի երեքուկես մետրանոց բազալտե  մեծածավալ քանդակը: Հերոսի կերպարը, որպես զորաց քար,  ներկայացված է խաչի տեսքով ձեռքերը թևատարած` մեկը բռունցքակերտ, մյուսը` բաց:  Ձեռքերն ու դեպի երկինք հառած գլուխը բրոնզից են: Քանդակագործն այսօր էլ մեր կողքին է և շարունակում է կերտել` հարստացնելով մեր արվեստն անսպառ երևակայությամբ կյանքի կոչված մետաղակուռ ու քարեղեն հորինվածքներով, որոնց ներշնչանքի  աղբյուրը արվեստագետի հայրենիքն է, մայր բնությունը, ժողովրդական ասքերն ու հեքիաթները. <<Ես իմ ակունքների վրա եմ, ուրիշ տեղ կչորանամ…>> (Գետիկ Բաղդասարյան):

Subscript text

Գետիկ Բաղդասարյան
ԿԵՆՍԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ

Արդի հայ քանդակագործության ասպարեզում նշանակալից դեր ունեցող քանդակագործ Գ. Բաղդասարյանը ծնվել է 1949թ. փետրվարի 26-ին Սիսիանի շրջանի Ծղուկ գյուղում: Նախնիներն այստեղ են գաղթել պատմական Խոյ գավառից: Մեկ տարեկան հասակում կորցնում է հորը` Հայրենական Մեծ պատերազմում ստացած վերքերի հետևանքով: Մեծ հորեղբայրը գյուղի դարբինն էր, ով հնարավորինս լրացրել է սկսնակ քանդակագործի կյանքում ծնողի կորստի հետևանքով առաջացած բացը: Այս դարբնոցն է, որ մանուկ արվեստագետի կյանքում որոշիչ դեր խաղաց` սաղմնավորելով  քանդակային արվեստի հանդեպ անսահման սեր, հակում, նվիրվածություն, և հանդիսանալով այս կյանքում գլխավոր առաքինության հիմնական թելադրողը: 1959 թվականին  Բաղդասարյան ընտանիքը տեղափոխվում է մայրաքաղաք Երևան: Նոր բնակավայրը նոր հնարավորություններ և ճանապարհներ է բացում ապագա արվեստագետի առջև: Մանուկ հասակում հաճախել է ժամանակի մշակութային կենտրոններից մեկը` <<Մանկական ստեղծագործական կենտրոն>>, որտեղ հնարավորություն է ստացել  մոտիկից շփվելու քանդակագործներ Ա. Հարութունյանի, Ղ. Չուբարյանի, Ա. Հովսեփյանի, Բ. Արզումանյանի և այլոց հետ: 1964 թվականին Բաղդասարյանն ընդունվում է Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստի ուսումնարանի քանդակի բաժին: Մինչ օրս էլ վարպետը մեծ ակնածանքով և երախտագիտությամբ է հիշում քանդակի դասախոս Թերեզա Միրզոյանին, նրա դասավանդման մեթոդները, փորձի նշանակությունը` բարձր գնահատելով նրա դերը իր ստեղծագործական կյանքում: 1968 թվականին ընդունվում է Գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի քանդակի բաժինը : 1974 թվականին ավարտելով  ուսումնառությունը` Գ. Բաղդասարյանը դասախոսական աշխատանքի է անցնում նույն բուհում (1975թ.)` այսպիսով դասավանդման փորձն ու շփումը համեմատաբար երիտասարդ սերնդակիցների հետ ի սպառ դնում են սեփական գաղափարների նորովի ներկայացման հիմքերը: 1993 թվականին տաղանդավոր քանդակագործը ստանձնում է Գեղարվեստի Պետական Ակադեմիայի քանդակի ամբիոնի վարիչի պաշտոնը` միաժամանակ ստանալով պրոֆեսորի կոչում: Ուսումնառության տարիները, կենդանի շփումները ժամանակի անվանի արվեստագետների հետ` Ա. Հովսեփյան, Բ. Արզումանյան, Ա. Հարութունյան, հայ միջնադարյան և հին արվեստի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունները, դրանց նոր իմաստավորումը, պլաստիկական նոր արտահայտչամիջոցների փնտրտուքները տվեցին ցանկալի արդյունք` յուրահատուկ ձեռագրի հաստատում, ժանրային ու թեմատիկ լայն ընդգրկումներ, բազմազանություն և, ի վերջո, անդրադարձ ոչ միայն հաստոցային, մոնումենտալ քանդակին, այլ նաև մանրաքանդակին: Քանդակային պարզ ու զուսպ արտահայտչամիջոցներով Գ. Բաղդասարյանը կարողանում է հասնել առավելագույն էքսպրեսիայի: Իրենց յուրահատուկ պլաստիկական, գեղագիտական լուծումների, ազգային մտածողության շնորհիվ աշխատանքները փիլիսոփայական շունչ են ստանում, դիտողին մտածելու, խորհելու հնարավորություն տալիս: Բաղդասարյան քանդակագործն առանձնակի վերաբերմունք ունի նյութի նկատմամբ: Օգտագործելով ամենատարբեր նյութեր` մարմար, մետաղ, բնական քարեր, փայտ, նա անդրադառնում է նաև այդ նյութերի համադրման խնդրին:

ԳԵՏԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ ՔԱՆԴԱԿԱԳՈՐԾԻ ՄԱՆՐ ՊԼԱՍՏԻԿԱՆ

Դեռևս հնագույն ժամանակներից Հայկական լեռնաշխարհում մանր քանդակի ինքնատիպ արտահայտչականությունը շատ բարձր է գնահատվել` լինի դա նախնադար, ուրարտական, թե անտիկ շրջան: Միջնադարում մանր պլաստիկան արդեն ներկայանում է ձեռագրակազմերի  դրվագազարդերում, դեկորատիվ-կիրառական արվեստում` կրելով զուտ կրոնական բնույթ: Նոր ժամանակներում կարծես մանր պլաստիկան ստվերում էր, իսկ XX դարի երկրորդ կեսն արդեն այս բնագավառի համար արգասաբեր ու բեղմնավոր էր: Գ. Բաղդասարյան արվեստագետն իր մանր պլաստիկական ստեղծագործություններում, և ոչ միայն, դիմելով փորձարարական տարբեր հնարքների, հայտնագործեց նաև նյութի մշակման, ձուլման և տեխնիկական այլ միջոցներ, որոնք ենթարկելով զուտ մանրաքանդակային արվեստի ստեղծագործական մտածողությանը, ընդլայնեցին այդ ճյուղին բնորոշ արտահայտչական հնարավորությունների նոր սահմաններ:  Մանր պլաստիկայի ընձեռած հնարավորությունները Գ. Բաղդասարյանի համար անսահման են. նա իրեն հավասարապես ազատ է զգում թե' անիմալիստական, թե' դիմաքանդակային և թե' թեմատիկ ժանրերում: Բաղդասարյանի անիմալիստական քանդակի սուր զգացողություններն ու ակունքները գալիս են շատ հեռվից` մեր հայացքն ուղղելով հայ էթնոսի ծագման, նրա հավատալիքների, պատկերացումների անհատակ աշխարհը: Տվյալ դեպքում քանդակագործը անդրադառնում է կոնկրետ մի քանի կենդանակերպերի` ցուլ, քարայծ, տարբեր թռչուններ, ձի, այսինքն` մեր լեռնաշխարհին բնորոշ կենդանիներին, որոնք մեր նախնիների հնամենի հավատալիքներում որոշիչ, կարևոր տեղ և դեր զբաղեցնող աստվածություններ էին: Սիրելի թեմաներին, կերպարներին Բաղդասարյանն անդրադառնում է բազում անգամներ և յուրաքանչյուր անգամ նորովի ներկայացնում միևնույն կերպարը: Կենդանաքանդակներում սիրված կերպարներից է ցուլը: Բաղդասարյանի ցուլը պայմանական է, պլաստիկական լուծումներով հանդերձ` երկրաչափականության հարող: Քանդակագործը չի ձգտում իսկական, բնական ցուլի կերտել: Նա կարևորում է ճիշտ ընտրված նյութը` քարի և մետաղի միաձուլումը, կերպարի և միջավայրի խաղի խնդիրը: Քանդակը դինամիկ է, բայց այդ դինամիկան ոչ թե իրական կենդանու բնական շարժումների, այլև միջավայրում ձևերի նախագծման և զարգացման հետ է կապված : Հատկապես հետաքրքիր են և մեծ ազդեցություն են թողնում նույն  կենդանու գետաքարե արձանիկները, որոնք անգամ իրենց փոքր չափերի մեջ մոնումենտալ տպավորություն են թողնում` ապացուցելով` քանդակի չափը չէ, որ կանխորոշում է քանդակի բնույթը: Ավելի հաճախ բնության ձևերը, քարի մակերևույթը, ժամանակի թողած հետքերն իրենք են քանդակագործին հուշում, թելադրում այս կամ այն մտահղացումը: 1980-ական թվականներին քանդակագործի` պատեհ առիթով ծննդավայր կատարած  այցելություններից մեկի  ժամանակ, երբ ընկերների հետ գտնվում էին հարազատ լեռնոտ գեղեցկուհի բնության գրկում` իրենց հոգիներում վաղուց կուտակված կարոտը հագեցնելու, վարպետի մասնագիտական սուր աչքը նկատեց իր առաջին լեռնաքարե <<Բեթհովեն>>-ին: Այս անգամ բնությունն էր կերտել տաղանդաշատ, հանճարեղ կոմպոզիտորի դիմագծերը, իսկ քանդակագործի առաքելությունը կայացել էր միայն այն նկատելու և մասամբ միջամտելու մեջ: Բնության կերտած, գետերի հղկած քարերն են, որ նրա վառ երևակայության արդյունքում տարբեր կենդանակերպ ու մարդակերպ կերտվածքների են վերածվում: Այդպիսով աշխատելով լեռների` բնակերտ անխաթար ձևեր ունեցող լեռ քարերի հետ, արվեստագետը դրանք հնարամտորեն օգտագործում և իր ստեղծագործական երևակայության, իմպրովիզացիոն ազատ, անկաշկանդ մտածողության շնորհիվ դրանց մարդկային կամ կենդանական խարակտերային բնորոշ կերպարանք է տալիս: Բնությունն ու քանդակագործը այստեղ հանդես են գալիս <<ձեռք ձեռքի տված>>,  հեղինակային համահավասար մասնակցությամբ :  Քանդակագործի զուտ մետաղյա կենդանական մանրակերտերը` հանդերձյալ կյանքի խորհրդանիշ հանդիսացող այծիկներ, քարայծեր, պտղաբերության խորհուրդ պարունակող եղջերուներ, որոնք կարծես մեր լեռնային բնության մարգարիտներն են` զգայուն, նրբիրան, սլացիկ թռիչքի, հանգստի պահերին, անգամ գարնանային զույգավորման պարը պարելիս կամ զույգավորվելիս,  կերտվածքներ,  որոնք միշտ էլ մեր լեռնային բնության անքակտելի մասն են կազմել, իսկ բնույթով ու կատարողականությամբ կարծես հիշեցնում են Վայոց ձորյան ու Գեղամա ժայռապատկերները: Պլաստիկական յուրովի լուծումներով է աչքի ընկնում Բաղդասարյանի <<Աքլորակռիվ>>-ը (1998): Մարդկային բորբոքուն, բուռն կրքերի ակնթարթային պոռթկման պահն է արտահայտել քանդակագործը այս փշաքաղված աքաղաղների կերպարներում: Բաղդասարյան քանդակագործի արվեստը էքսպրեսիվ է, նա մեծ ուշադրություն է դարձնում մշակվածքներին, ձևերին, տարածական և ծավալային կապերին, ռիթմին, ստատիկ և դինամիկ հարաբերությունների բազմազանությանը, այդ ամենը դարձնելով կերպարի բացահայտման միջոցներ: Ստեղծագործելով գրեթե բոլոր ժանրերում` Բաղդասարյանը հատկապես կոմպոզիցիոն ժանրի երկրպագու է, ինչի վկաներն են քանդակագործի մարդկային ֆիգուրատիվ հորինվածքները` ամենատարբեր դիրքերով ու մտորումներով պարուրված: Կարելի է վստահ ասել, որ թե' ուսումնառության տարիներին, թե' Գեղարվեստաթատերական ինստիտուտի բաժինն ավարտելուց հետո, թե' վաղ շրջանի ստեղծագործություններում նրա տեսադաշտում եղել է մարդն իր ներաշխարհով, հույզերով ու ապրումներով, շրջապատի նկատմամբ առողջ վերաբերմունքով: Դա ակնհայտ է քանդակագործի սիրելի կերպարներում` մտախոհ, իրենց խնդիրների, համամարդկային <<հավերժական>> հարցերի մեջ խորասուզված <<Մտածողը>> (1993), <<Փիլիսոփան>> (1996), <<Պատմիչը>> (1996) և այլ հորինվածքներում: Բաղդասարյանի խառնվածքի տիպիկ բնորոշումն է հեքիաթային երազով ու հավատով ներշնչված լինելը, ինչը վկայելու են գալիս առասպելական, հեքիաթային թեմաներով աշխատանքները` այդպիսով դառնալով քանդակագործի արվեստի կարևոր տարրը, իսկ դրա արմատները, քանդակագործի կարծիքով, պետք է փնտրել ստեղծագործողի մանկության տարիներում, երբ չիրականացված ցանկություններն իղձեր դարձած երազների միջոցով իջնելով թանձրանում են քանդականյութի` կավի, քարի, բրոնզի, մետաղի մասսաներում: Քանդակագործը հավատում է իր ժողովրդի բազմադարյան հեքիաթներին և առասպելներին: Այդ հավատից ծնված մետաղակուռ ու քարակոփ Հազարան բլբուլն է իջել <<Կենաց ծառին>> (1986), որը հսկում է մեր փառավոր անցյալն ու հզոր ուժը խորհրդանշող առյուծը: Ստեղծագործությունը հենց այդպես էլ կոչվում է` <<Հազարան բլբուլ>>` մետաղակուռ փոքր չափսերով, իսկ հետագայում մեծ չափսերի վերածված տարբերակներով: Վերջինս այժմ գտնվում է Արզնիում: Քանդակագործը Ղազարոս Աղայանի <<Հազարան բլբուլ>>  հեքիաթում տեսնելով հայկականին առնչվող ընդհանրություններ, այն կերտում է ազգային մոտիվներով ամփոփված իր պատկերացումներով, որտեղ երգող ծառը ստանում է ազգայինին տիպիկ խնձորներով զարդարված հայկական կենաց ծառի խորհրդաբանական կերպավորում, խոսող թռչունը` հայկական բարձրավանդակին բնորոշ գունեղ, երգեցիկ, սլացիկ թռչնատեսակի, իսկ երգող ծառին հսկող անտեսանելի ձայնին փոխարինելու է գալիս մեր փառավոր անցյալի հզոր ուժը, աննկուն կամքը խորհրդանշող առյուծը, որի պատկերագրությունը շատ մոտ է հայկական միջնադարյան եկեղեցական հուշարձաններում, խաչքարերում, ձեռագրերում հանդիպող առյուծների զարդամոտիվներին: Վարպետի երազներ, հեքիաթներ, առասպելներ, էպոսներ շարքից` դեկորատիվ գեղաճաշակ լուծում ստացած արձանագործության հիանալի օրինակ է շարժումների դինամիկայով աչքի ընկնող <<Ձի տանողները>> (1988) բրոնզե քանդակը: Հայոց էպոսի այս հրեղեն ձին` Քուռկիկ Ջալալին, մի վայրկյան կարծես իր փոթորկուն կեցվածքով հրաշագործ ջրի փրփրադեզ ալիքներն ի վեր է հառնել, առել նրանից անվերջ շարժն ու կենսունակությունը: Օդում սլացքից ծածանվող բաշն ու պոչը կենդանու ճկված մարմնին տալիս են պլաստիկական լարվածություն` հասնելով հաղթական մտքի արտահայտմանը: Այս կերպարը դառնում է Բաղդասարյանի առասպելական շարքը կազմող մանրաքանդակների տրամաբանական շարունակությունը հաստոցային աշխատանքների շարքում:  Իսկ ընթացքի մեջ գտնվող ձիու ոտքերն ուսներին դրած երկու պատանիների կերպարներում քանդակագործը մարմնավորել է հայկական ազգային էպոսի գլխավոր հերոսներից Սանասարին ու Բաղդասարին: Այս հորինվածքում քանդակագործը վարպետորեն կերտել  է ֆիգուրների շարժման մեջ գտնվող ազդրերը, ծնկոսկրերը, զիստերը, բազուկները, ծանրությունից կուռ եկած թիկնոսկրերը, լարված մկանները, որոնք տվյալ դեպքում ավելին են ասում, քան նրանց դեմքերը: Փաստորեն երազների, լեգենդների աշխարհը մշտապես ուղեկցում է քանդակագործին քանդակի բոլոր ասպարեզներում` լինի դա մանր պլաստիկա, հաստոցային, թե մոնումենտալ-դեկորատիվ պլաստիկա:

ԳԵՏԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆԻ ՀԱՍՏՈՑԱՅԻՆ ՊԼԱՍՏԻԿԱՆ

Հարելով հաստոցային, մոնումենտալ արվեստի քանդակաձևերին` Բաղդասարյանը փորձում է դիմել նորարարությունների, նոր արտահայտչաձևերի, տեխնիկական հնարների` դրանցով իսկ մերձենալով, ձուլվելով դիտողի խորհրդածություններին, վերլուծություններին ու դատողություններին: Թեպետ հենց իր` արվեստագետի հավաստմամբ տեխնիկան արվեստ չէ, այլ արվեստին օգնող բաղկացուցիչ մաս, իսկ քանդակագործությունը պայքար է քանդակագործական նյութի` մետաղի, քարի, գիպսի, փայտի հետ: Բաղդասարյանի ստեղծագործական հմտություններն ու զարգացած պլաստիկ լեզուն հաստատելու են գալիս մետաղահյուս աշխատանքները, որոնք մեկ անգամ ևս վկայում են այս ասպարեզում քանդակագործի ֆանտաստիկ երևակայության անսահմանության դրսևորման ու տաղանդի մասին: <<Մետաղյա գծանկարներ բաց միջավայրում>>. կարելի է այսպիսի բնորոշումով ներկայացնել Բաղդասարյանի մետաղյա շարքի աշխատանքները, որոնք պահանջում են  համառություն,  համբերություն, աննկուն կամք, երկարատև, մանրակրկիտ, բարդ ու նուրբ մշակումներ: Անկարելի է անտարբեր անցնել համաշխարհային գրականությանը և արվեստին` վերածննդյան շունչ ու հոգի պարգևած Գրիգոր Նարեկացու մետաղակուռ դիմաքանդակի կողքով: Քանդակագործ Բաղդասարյանն իր Նարեկացու կառուցման սկզբունքում, ինպես ինքն է նշում, կիրառել է քանդակ գումարած գրաֆիկա, գումարած պտտվող կինետիկ արվեստ սկզբունքը, որն ընկալվում է նաև <<Ծավալային գրաֆիկա տարածության մեջ>> բնորոշմամբ: Նարեկացու այս նյութեղեն կերպարը հենց այդպիսին էլ պետք է լիներ` ոգեղեն, հույսով լի: Իսկ մետաղյա դիմագծերի գալարախաղը` ձուլվելով լուսախաղի հետ, մտավորականի հայացքն աշխուժացնում է կենսալի թրթիռով, ոգեղեն մեծ ուժով: Պտտվող դիմաքանդակը գերբնական ու միստիկ ներուժ ունի, փիլիսոփայական մտածումներ: Նարեկացու ոգեղեն կերպարին հակադրվելու, մետաղյա նյութի պլաստիկական հնարավորություններով է ներկայացվում մեծն իտալացու` Դանթեի մետաղաձույլ արծվենի դիմաքանդակը: Մետաղյա ձողափնջերի հատումներն ու ուրվագծերը պլաստիկ արտահայտչաձևերի վերածվելով` ստեղծում են ջղաձիգ ու մտախոհ փիլիսոփայի կերպար, իսկ ոսկեգույն դափնե պսակը, որով քանդակագործը պսակել է մտավորականի գլուխը, անտիկ մուսայի հավերժական կերպարի տպավորություն է թողնում: Սա կարծես խաղ է մետաղի հետ` նրա գունային հնարավորությունները, ճկուն ծավալաձևերն ի հայտ բերելու, քանդակային արվեստին ծառայեցնելու: Այսպես ծնվում են Մարտիրոս Սարյանի մետաղահյուս, Եղիշե Չարենցի բրոնզաձույլ արևակեզ ու գանգրահեր կերպարները և այլ աշխատանքներ:

ԳԵՏԻԿ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆԻ ՄՈՆՈՒՄԵՆՏԱԼ ՔԱՆԴԱԿՆԵՐՆ ՈՒ  ՀԱՐԹԱՔԱՆԴԱԿԸ

Բացօթյա քանդակները, քանդակային խմբերն ու բարձրաքանդակները պլաստիկորեն շեշտադրում ու կազմակերպում են քաղաքային միջավայրը, բնակելի տարածքը կամ բնական լանդշաֆտը, շրջապատն աշխուժացնում կիրառվող նյութերի գունային ու ֆակտուրային այլազան հատկանիշներով, իսկ կարծր քարերի ու փայտի տարբեր տեսակների հետ մոնումենտալ-դեկորատիվ քանդակներում օգտագործվում են բազմերանգ մարմարը, գունազարդված խեցեղեն կավը, գունափառով ծածկված մետաղը ևն : Բաղդասարյանի ստեղծագործական պրպտումները, հավատը բարձր ու վեհ գաղափարների հաղթանակի նկատմամբ, սերն ու ակնածանքն ավագ սերնդի տաղանդավոր մտավորականների հանդեպ ծնունդ են տալիս մոնումենտալ նոր հուշարձաններին: Ահա նման սկզբունքներից են ծնվում Համո Սահյանի նախ բրոնզե, ապա մետաղյա մանրաքանդակները, իսկ այնուհետև` մոնումենտալ քանդակը: Երկու արվեստագետներն էլ` և' կերտող քանդակագործը, և' կերտվող գրողը, ծնունդով սիսական լեռնահայաստանից են, եղել են մտերիմ գաղափարակից բարեկամներ, դեռ ավելին` հասկանում, զգում էին միմյանց հոգեկերտվածքը: Քանդակագործը մինչ օրս էլ Սահյան մարդուն, արվեստագետին մեծ ակնածանքով է հիշում: Լինելով սահյանական պոեզիայի սիրահար և երկրպագու` արվեստագետը նոր պլաստիկական լուծումներով, արտահայտչաձևերով ու քարակերտ լեզվով է ներկայացնում բանաստեղծի կերպարը: 1980-ական թվականներին, երբ դեռ ողջ էր բանաստեղծը, քանդակագործը կերտել է նրա մանրաքանդակը, որն արդեն այդ օրերին արժանացել էր բարձր գնահատանքի և հավանության: Հետագայում Սիսիանի քաղաքապետի պատվերով վարպետը հանձն է առնում նույնանման մոնումենտալ հուշարձանի կերտման գործը: Երկար ու ձիգ տարիներ պահանջվեցին մինչև քանդակը շունչ առավ ու իր տեղը գտավ բանաստեղծի ծննդավայրում` Սիսիանում: Քանդակագործի երևակայության մեջ մեծ հայի կերպարը նախ երանգափառ բրոնզե լուծումներով պատկերվեց, իսկ հետո այն քարեղեն հանդերձներ ու հնչեղություն ստացավ: Եվ հիմա գյուղի երեք մետրանոց բազալտակուռ վեհաշուք հորինվածքը բազմել է հայրենի բնության ժայռակոփ բարձունքին: Թե' հուշարձանի տեղադրման վայրը, թե' նյութի ընտրությունը բացառապես հայկական, ազգային հնչեղությամբ են օժտում մտավորականի կերպարը: Հայրենի եզերքն այն մտերմիկ անկյունն է, որի հետ մենության ջերմ ու անկեղծ զրույցի է մտնում բանաստեղծը: Ինչպես քանդակագործն է պատմում` Համո Սահյանի քանդակային ֆորմայի փնտրտուքների մեջ էր գտնվում, երբ հյուրընկալվեց բանաստեղծի տանը, որտեղ տաղանդաշատ բանաստեղծը նստած էր` մի ձեռքը հենած ոտքին, իսկ մյուսը` թախտին: Ինքն էլ վերցրեց այդ ձևը որոշակի փոփոխություններով, մի ձեռքը կերտեց բանաստեղծի ոտքին հենած, մյուսը` լեռնահայաստանի բնության ամրակուռ ժայռին` փորձելով այդ կերպ քանդակին հաղորդել պոետիկ ներքին էություն, ներկայացնել հայրենասերին, նվիրյալ բանաստեղծին: Վարպետը խոստովանում է, որ բավականին բարդ գործընթաց է մեծ քանդակին հաղոդել բնորդի ներքին էությունը և իր իսկ կողմից ասվող զգացական ամբողջական համալիրը, քան փոքր մասշտաբներին, քանի որ, եթե երկրորդի դեպքում մի շարք մանրամասների, ավելորդությունների միջոցով կարող էր հասնել իր նպատակին, ասելիքին, ապա առաջինի դեպքում դա բացառվում է` ելնելով ավելորդությունների բացակայության անհրաժեշտությունից: Այդպիսով քանդակագործը բանաստեղծին տեսնում է լեռնակերտ, ժայռակոփ բարձունքին նստած` հպարտ ու ականջալուր բնության ձայնին: Այստեղ պատվանդանի դեր է կատարում հենց այն ժայռաբեկորը, որից էլ ծնունդ է առնում գրողի խրոխտ կերպարը: Ամբողջ հորինվածքը երեք հորիզոնական յարուսներից է կառուցված. առաջին շարքը ժայռակոփ պատվանդանն է, այնուհետև նստած ֆիգուրի ծնկների սահմանագիծը և, ի վերջո, քանդակի ուսերի եզրագծերը: 2008 թվականի ամռան ամիսներից Աշտարակի կենտրոնական հրապարակը զարդարող հոյակերտ հուշարձանը մոտ հինգ մետրանոց քարակոթողի միջոցով ներկայացնում է հայոց նոր պատմության նշանավոր դեմքերից մեկի՝ կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցու կերպարը։ Գետիկ Բաղդասարյանի ու անվանի ճարտարապետ Ջիմ Թորոսյանի տարիների աշխատանքի փայլուն արդյունք է Ներսես Աշտարակեցու մեծությանը համապատասխանող այս հրաշալի կոթողը։ Ցավոք, Հայաստանի պետական մրցանակ ստացած այս հոյակերտ հուշարձանը հանդիսավոր բացման չի արժանացել: Հայ ազատագրական շարժման նշանավոր գործիչ, հետագայում Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Ներսես Աշտարակեցին, որն առաջին քարն էր դրել Արևելյան Հայաստանի փրկության, նրա հայկական դիմագծի վերականգնման, նաև Հայոց պետականության ձևավորման գործընթացում արժանի չէր նման անտարբեր վերաբերմունքի։ Այսպես, 2005 թվականին Վրաստանում կազմակերպված <> ցուցահանդեսում քանդակագործի <<Քրիստոնեության ընդունումը>> և <<Գրերի գյուտը>> ռելիեֆային աշխատանքներն արժանացան բրոնզե մեդալի: 2004 թվականից այս երկու ռելիեֆային հոյակերտվածքները զարդարում են Կանադայի հայկական եկեղեցու արևմտյան ճակտոնը` մուտքից աջ և ձախ ընկած հատվածները: 2002 թվականին ճարտարապետ Բաղդասար Արզումանյանի նախագծով է կառուցվել և Բաղդասարյանի հատիչով քանդակվել Գյումրի քաղաքի <<Սուրբ Հակոբ Մծբնեցի>> եկեղեցու 12 հարթաքանդակները: Վերջիններիս համար քանդակագործին շնորհվել է <<Վահագն>> մրցանակը: Հարթաքանդակի փորագրատեխնիկայի կատարելությամբ, պլաստիկ ուրվագծի հստակ ու ավարտուն պատկերագրությամբ են աչքի ընկնում 2004 թվականին ճարտարապետ Ջիմ Թորոսյանի նախագծով Երևանում կառուցված քաղաքապետարանի շենքի ինտերիերը զարդարող քանդակագործի աշխատանքները: Բարձրուղեշ ստելաներից մեկի մակերեսը քանդակագործը հարդարել է ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի երկայնաձիգ ֆիգուրով, որը գորովանքով իր գիրկն է առել մայրաքաղաքի գենպլանը: Մյուսի վրա ուրարտական հզոր արքայի` Արգիշտիի կերպարանքն է` ուրարտական պատկերագրությամբ, պլաստիկ լուծումներով: Երրորդ մակերեսին մեր ժամանակակիցն է` կառույցի ճարատարպետը, որին էլ քաղաքի հիմնաքարն է հանձնում ուրարտացի շինարարը: Քաղաքապետարանի մոնոտոն միակտոր ու երկնուղեշ շինությունն էլ իր հորինվածքով հիշեցնում է միջագետքյան և ուրարտական ճարատարապետական խստաշունչ հորինվածքները, և ռելիեֆային այս հարթային ու գծապատկերային ստեղծագործությունն ամբողջովին պատշաճում է նման ճարտարապետական կառույցի լուծումներին: 1988 թվականին քանդակագործի հատիչով են կերտվել Սիսիանի դարպասների հարթաքանդակները: Բաղդասարյանի արվեստը միայն զուտ ազգային մշակութային երևույթ չէ, նրա աշխատանքները միջազգային հնչեղություն են ստացել  և բարձր են գնահատվում ոչ միայն մեր հայրենակիցների, այլ նաև օտարազգի արվեստի ճշմարիտ գիտակների կողմից: Ավանդականության հաղթահարման և քանդակագործության համաշխարհային նորարարական զարգացման զուգակցմամբ է աչքի ընկնում քանդակագործի <<Մայրություն>> քանդակը, որը 2003 թվականին տեղադրվել է Դանիայի հյուսիսային երկրամասի Ռոսլիվ կենտրոնում: Պատվիրատուն` մեծահարուստ բարեգործ  Դան Դիսինգ Մադսենը, որոշել էր անակնկալ մատուցել կնոջը` Էլենին, որն իր կյանքը նվիրել էր անապահով երեխաներին: Չունենալով սեփական երեխաներ` դանիացի ամուսինները ոչ միայն որդեգրել ու մեծացրել են չորս անչափահասների, այլև յուրաքանչյուր ամիս իրենց հյուրընկալ հարկի տակ ընդունում են քառասուն երեխաների` ազգությամբ ռուսներ, հայեր և բելոռուսներ, օգնել են անգամ 1988 թվականի երկրաշարժի տուժածներին : Կնոջ ֆիգուրը, թվում է, հազիվ է կարողանում պահել մարմինը, բայց որքան բարձրացնում ենք հայացքներս, այնքան առավել կենդանություն ու կորով ենք զգում: Կնոջ կուրծքը լայնացել է շնչառությունից, ազդրերը պրկվել են քայլքից, մեջքը ճկվել է կյանքի ճակատագրական բեռի ծանրությունից, իսկ դեմքի արտահայտությունը գնալով ավելի կենդանի է դարձել` լցվելով զավակին կյանքի արհավիրքային դժվարություններից, միայնակության կապանքներից թոթափելու գիտակցությամբ: Կյանքի դժվարին ելևէջները հաղթահարելու այլաբանական խորհուրդ է կրում եռաստիճան պատվանդանը, որով իջնում է հաղթանակած մայրն իր դստեր հետ: Այս քանդակի դրական արժևորմամբ է հանդես եկել տեղի` Սիֆ քաղաքի <<Ֆոլկբլել>> ամսագիրը, որում տպագրված հոդվածում նշվում է, որ Էլեն Դիսինգ Մադսենի ապրած կյանքը մեկնաբանվել է Գետիկ Բաղդասարյանի այս էքսպրեսիվ քանդակի միջոցով : Ժամանակի ընթացքում վարպետի սիրելի թեմաներից մայրությունը մարմնավորող բազալտե ֆիգուրները վերածվում են գետաքարե, մետաղյա յուրահատուկ հորինվածքների, որոնք երբեք չեն կորցնում իրենց հնչեղությունը և նորովի են ներկայանում: 2012 թվականի ապրիլի 28-ին Սիսիանում  հանդիսավոր կերպով կանգնեցվեց Արցախյան հերոսամատի ժամանակ Քարվաճառում  տասնմեկ ընկերների հետ զոհված Վուրգ Ոսկանյանի երեքուկես մետրանոց բազալտե  մեծածավալ քանդակը: Հերոսի կերպարը, որպես զորաց քար,  ներկայացված է խաչի տեսքով ձեռքերը թևատարած` մեկը բռունցքակերտ, մյուսը` բաց:  Ձեռքերն ու դեպի երկինք հառած գլուխը բրոնզից են: Քանդակագործն այսօր էլ մեր կողքին է և շարունակում է կերտել` հարստացնելով մեր արվեստն անսպառ երևակայությամբ կյանքի կոչված մետաղակուռ ու քարեղեն հորինվածքներով, որոնց ներշնչանքի  աղբյուրը արվեստագետի հայրենիքն է, մայր բնությունը, ժողովրդական ասքերն ու հեքիաթները. <<Ես իմ ակունքների վրա եմ, ուրիշ տեղ կչորանամ…>> (Գետիկ Բաղդասարյան):