User talk:Luvvashisth

िवश्वस्य सवाशस्विप भाषासॆ देववाग्राः सवशप्राचृनत्वं तद्व्याकरणेनैव सम्भवित। संस्कॊ तभाषापीरष्कारे पाुणनृयव्याकरणस्य महत्त्वाधायकं स्थानमूस्त। पाुणिनपैवाशः अनेके आचायाशः व्याकरणशास्त्रिवषयमवलब्य म स्वृयं महत्त्वपैणं योगदानं प्रददॆः, िकन्तॆ सवाशङ्गत्वुसद्ध्याभावात् तेषां प्रभावो नाुधको वतशते। पाुणिनराचायशः संस्कॊ तव्याकरणस्य सवाशङ्गुसद्धये महतृं साधनां िविहतवान्। तस्य तपश्चयशया संस्क ॊ तव्याकरणस्य अिॆतं स्वरूपं प्रादॆरभैत्। पाुणिनिनिमशतायां पॊष्ठभैमौ वररुुचपतञ्जुलभ्यां नवानॆसिानं िविहतम्। तदेवानॆसिानं वाितशक-महाभाष्यरूपेण प्रुथितम् उपगतम्। सैर्त्-वाितशक-महाभाष्येित र्त्याणां मेलनेनैव 154 पाुणनृयव्याकरणस्य सम्पैणशत्वं ुसद्ध्यित। र्त्याणामेतेषामाधारेणैव प्रिक्रया-ग्रन्ाः िनबद्धाः नैकै ः वैयाकरणैः। अनेन पाुणिनव्याकरणस्य साफल्यं प्रत्यक्षरूपेण पीरदृिम्। एतादृशस्य तपूस्वनो- भाषाशास्त्रपीरष्कतॆशः पाुणनेः उिवकालः िनणेतॆमशक्यः। िकन्तॆ कै ुश्चत् प्रमाणैीरदं ज्ञायते यदस्य िपतॆः नाम अपत्यवाचकसंज्ञाधारेण िनधाशीरतम्। काुशकानॆसारं नकारान्त ‘पुणन्’ शब्दात् अपत्याथेऽणप्रत्यये सित ‘पाुणन’ शब्दो िनष्पद्यते। ‘पाुणन’ शब्दादृञ्प्प्रत्यये सित ‘पाुणिन’ शब्दो व्यॆत्पद्यते। पाुणिनना कॊ तं पाुणनृयिमित तस्य कॊ तेः अिाध्य्र्य्ायाः अिप पाुणनृयम् इत्युभधानमूस्त। अस्य मातॆः नाम दाक्षृ आसृत् – ‚सवे सवशपदादेशाः दाक्षृपॆर्त्स्य पाुणनेः‛ इित महाभाष्ये उक्तत्वात्। महाभाष्यमितीरच्य ‘दाक्षृपॆर्त्’ इत्यस्य उल्लेखेिः पाुणनृयुशक्षायाम् अिप प्राप्यते – ‚शङ्करः शाङ्करृं प्रादाद् दाक्षृपॆर्त्ाय धृमते‛348। पाुणनेः गॆरोः नाम वषाशचायश इित अूस्त। भारतवषशस्य प्रमॆििवद्याके न्द्रे तक्षुशला िवश्विवद्यालये अयम् अधृतवान्। अस्य जन्म ‘शलातॆर’ इत्युभधाने ग्रामेऽभैत्। यश्च गािारप्रदेशस्य पाश्वशवितशिन जनपदे स्यात्। शलातॆरग्रामसम्बद्धत्वात् अस्य व्याकरणस्य शालातॆरृय इित संज्ञा सवशिविदता अूस्त। वस्तॆतः पाुणिनिवषये इदानृमिप सॆस्पितया ज्ञातॆमसम्भवमूस्त। पॆरातनकाले िवद्वांसः स्विवषये न िकमिप ुलिून्त स्म। तद् ग्रन्वैुशष्ट्यिववेकः अपरैः िक्रयते स्म। ऐितह्यिवुिः गौतमबॆद्धस्य िनवाशणितथ्यनॆसारं तत्प्राग्फितश-िवदॆषां ूस्थतकालसम्बद्धः ुसद्धान्तः प्रस्तॆतः। अतः पाुणनेः ूस्थितकालस्य िनणशयः बौद्धकाले संस्क ॊ तभाषायाः प्रचारप्रसारसम्बद्धां ूस्थितं दृष्ट्वा िक्रयते। आचायशः पाुणिनः स्वािाध्यार्य्ां के षाञ्चन पैवशवितश आचायाशणां नामोल्लेखेिं कॊ तवान् तथािप तेषां कालिनणशये पाुणिनः मैक इव प्रितभाित। संस्कॊ तभाषायाः सम्पैणशमिप सािहत्यं प्रायः पाुणनृयािाध्य्र्य्ां समािवशित। तत्कालृनासामाुजकॅ व्यवस्था देशस्य भौगोुलकूस्थितः च पाुणनृयसैर्त्ेषॆ यर्त् तर्त् उपलभ्यते। बिहः साक्ष्याधारेण वतशमानपीरप्रेक्ष्ये वा पाुणनेः ूस्थितकालः िव॰पै॰750 तः 500 िव॰पै॰ मध्ये मन्यते। 348 पाुणनृयुशक्षा, श्लोकसंख्या-56 155 माहेश्वरसैर्त्ाुण – पाुणिनव्याकरणस्य आधारभैतािन माहेश्वरसैर्त्ाुण (चतॆदशशप्रत्याहारसैर्त्ाुण) अस्य माहात्म्यं प्रदशशयून्त। इमािन सैर्त्ाुण इििका सदृशािन सून्त यदॆपीर पाुणनृयप्रासादस्य दार्ढ्शम् अद्यावुध िवद्यमानम् अूस्त। पाुणिनुशक्षायाम् – ‚महेश्वरः अक्षरसमाम्नायस्य उपदेिाऽूस्त‛ इित उूल्लेखुितं िवद्यते। आचायेण पाुणिनना स्वतपसा ुशवम् आराधयामास। भगवतः ुशवस्य ढक्कािननादजन्यािन चतॆदशशसैर्त्ाुण आचायेण आत्मसात् कॊ तािन। एतान्येव अक्षरसमाम्नायरूपेण िवख्यातािन सून्त। ‚नॊिावसाने नटराजराजो ननाद ढक्कां नवपञ्चवारम्। उद्धतॆशकामः सनकािदुसद्धान् एतिद्वमशे ुशवसैर्त्जालम्‛।। ‚येनाक्षर समाम्नायमुधगम्य महेश्वरात्। कॊ त्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाुणनये नमः‛।।349 नुन्दके श्वरः स्वकाीरकासॆ प्राथम्येन एतस्य िवषयस्य उल्लेखेिं कॊ तवान् इित। आिपशुलः पाुणनेः प्राग्फितश-आचायशः अूस्त। वणशसमाम्नायः तेनािप प्रत्याहाररूपेण समॆूल्लेखुितः। ज्ञायतेऽनेन यत्सोऽप्यक्षरसमाम्नायेन पीरुचत आसृत् पैवशम्। पाुणनृयाक्षरसमाम्नाये िर्त्चत्वाीरंशत्प्रत्याहाराः िनमीयन्ते। अक्षरसमाम्नायस्य वणशमातॊका इित संज्ञा अिप अूस्त। पाुणनृयुशक्षायां वणाशनां गणना इत्थं प्रितपािदता िवद्यते – ‚िर्त्षििश्चतॆष्षििवाश वणाशः शम्भॆमते मताः। प्राकॊ ते संस्कॊ ते चािप स्वयं प्रोक्ताः स्वयं भॆवाः।। स्वरा िवंशितरेकश्च स्पशाशनां पञ्चिवंशितः। यादयश्च स्मॊता ह्यिौ चत्वारश्च यमाः स्मॊताः।। अनॆस्वारो िवसगशश्च क पौ चािप पराुश्रतौ। दॆःस्पॊिश्चेित िवज्ञेयो लॊकारः प्लॆत एव च‛।।350 349 पाुणनृयुशक्षा, श्लोकसंख्या-57 350 पाुणनृयुशक्षा श्लोक संख्या 3,4,5 156 अयमाशयः - सम्पैणशवणाशः – ६३,६४, एतेषॆ स्वराः – २१, व्यञ्जनािन (स्पशशसंज्ञकाः) – २५, अन्तःस्थवणाशः –४, ऊिवणाशः – ४, यमवणाशः – ४, ुजह्वामैलृयः – १, उपध्मानृयः – १, अनॆस्वारः -१, िवसगशः – १, दॆःस्पॊिः – १, प्लॆत लॊकारः – १। वस्तॆतः चतॆदशशमाहेश्वरसैर्त्ाुण अिाध्य्र्य्ायाः मॆख्यतमान्यङ्गािन सून्त। अिाध्यायृ – अिाध्यायृ महिषशपाुणनेः अमरक ॊ ितरूस्त। अस्य रचनया इदं सॆस्पिृभवित यद् भाषायाः आधारम् अुभलक्ष्य आचायशपाुणिनः स्वपैवशवितशनां वैयाकरणानां मयाशदाम् अत्यक्राम्यत्। अिाध्यायेषॆ 3995 सैर्त्ाुण सून्त ुसद्धान्तचुन्द्रकानॆसारम्। प्रत्येकम् अध्याये चत्वारः पादाः सून्त। व्याकरणस्य महनृये ग्रन्े अूस्मन् संस्कॊ तभाषायाः समग्रं िववेचनम् अन्तभशवित। आचायेण पाुणिनना अिाध्यार्य्ां प्रकरणानां तत्सम्बूिसैर्त्ाणाञ्च िवभाजनं वैज्ञािनकप्रिवुधना कॊ तम् अूस्त। आचायशः अिाध्य्र्य्ां भागद्वयम् अुधकॊ त्य सैर्त्ाुण रचयामास। I. सपादसप्ताध्यायृ (प्रथमाध्यायात् आरभ्य अिमाध्यायस्य प्रथमपादपयशन्तम्) II. िर्त्पादृ (अिमाध्यायस्य र्त्यः पादाः) एतयोः मध्ये आचायेण ‚पैवशर्त्ाुसद्धम्‛351 इित सैर्त्ं िनिदशश्य स्पियित यत् सपादसप्ताध्यायृं प्रित िर्त्पाद्युसद्धाः सून्त। िर्त्पािदषॆ पैवं प्रित परं शास्त्रम् अुसद्धम् इित सपादसप्ताध्याियषॆ शास्त्रिवरोधे सित परं शास्त्रं िवधेयिमत्यिप िवप्रितषेधे परं कायशम् इत्यनेन ज्ञायते। अिाध्यार्य्ाम् आचायशस्य अितसैक्ष्मा दृििः ग्रन्स्य प्रामाुणकतां वैज्ञािनकताञ्च िवतनोित। संक्षेपेण प्रयोगसारल्येन च ग्रन्स्य िवषयगहनता िवश्वूस्मन् िवश्वे िवदॆषां सम्मभूॆिे महदाश्चयं िक ं वा कौतैहलम् अिप जनयित।