User talk:MMM944s

فهرست

مقدمه 		صفحه	2 دیدگاه اول 	صفحه	3 دیدگاه دوم : (نوشته آیت الله مکارم شیرازی) 	صفحه	7 1-سر چشمه اعتقاد به جبر	صفحه	7 - نكته اصلى اشتباه جبرى ها	صفحه	7 - عوامل اجتماعى و سياسى مكتب جبر	صفحه	7 روشن ترين دليل بر آزادى اراده و اختیار 	صفحه	9 - وجدان عمومى انسان ها جبر را نفى مى كند	صفحه	9 - تضاد منطق جبر با منطق مذهب	صفحه	10 منابع و مآخذ	 صفحه	11

مقدمه

از مسائلى كه ارتباط نزديك با مسئله عدالت پروردگار دارد مسئله جبر و اختیار است. زيرا به اعتقاد جبريون انسان در اعمال و رفتار و گفتار خود هيچ گونه اختيارى از خود ندارد، و حركات اعضاى او درست همانند حركات جبرى مهره هاى يك ماشين است. سپس اين سؤال پيش مى آيد كه اين عقيده با مسئله عدل الهى چگونه سازگار است؟ و شايد به همين دليل، گروه اشاعره - همان گروهى كه قبلا از آنها نام برديم و حسن و قبح عقلى را انكار مى كنند - جبر را پذيرفته و عدالت را انكار كرده اند، چرا كه با قبول جبر ديگر مسئله عدالت مفهوم نخواهد داشت. ما در این مقاله د ودیدگاه را بررسی می کنیم. که دیدگاه اول متفاوت با دیدگاه های گذشته و مکتوب است و با استفاده از قوانین ریاضی به رشته تحریر در آمده ولی مشکوک به نظر می رسد. در دیدگاه دوم که نوشته آیت الله مکارم شیرازی است و شبیه به استدلال های مکتوب گذشته است و تنها برای اطلاع بیشتر از دیگر استدلالات آمده است. امید است این مقاله مفید واقع شود. جای تشکر و قدردانی از جناب ستاد ساعدی و آیت الله حسن اسد الهی سلطان آبادی و کسانی که دراجرا و انجام این مقاله نقشی ایفا کردند. دیدگاه اول :

فرضیات مورد نیاز در این نوشته این است که خدا هست و خالق ماست و همه مفهوم تابع آشنایی داشته و منظور از انسان که این نوشته یک آدم عادی است. در این نوشته می خواهیم روند و دلیل یا دلایل انجام یک عمل توسط انسان را بررسی کنیم. در اینکه اگر کسی در یک چند راهی در یک زمان خاص تنها به یکی از آنها راه ها می تواند برود شکی نیست یعنی نمی تواند در یک زمان هم در مسیر A و هم در مسیر B حرکت کند. حال به یک مرحله قبل تر برمیگردیم، جایی که فرد راهی از آن چند راه را انتخاب می کند می خواهیم بفهمیم علت انتخاب فرد از یک عمل برای به فعلیت رساندن چیست؟ عامل انتخاب فرد برای به فعلیت رساندن یک کار عواملیند که در اینجا از آنها به عنوان ویژگی های او نام می بریم و عبارتند از: توانایی جسمی، سن، فطرت، فکر، عقل، هوس ها و شهوت ها، حس کنجکاوی، عادتها، استعدادها، اعتماد به نفس و اراده و... بعضی از ویژگی های ما در هر لحظه تغییر م کنند شاید خیلی اندک اما باز هم تغییر می کنند یعنی همان تکامل شخصیتی فرد (ولی اگر شما به این باورید که تغییر نمی کنید مشکلی از مشکلات مسئله را حل کرده اید.) که این تغییرات به ویژگی های قبلی فرد بستگی دارد. عامل تکامل استعدادها با ویژگیها جز خود فرد چیست؟ این عامل یا از درون خود فرد است یا از محیط اطراف. پس عامل تکامل انسان جز ویژگیهایی که وارد محیط اوست که این محیط متشکل از هر چیزی و شخصی جز خود اوست. این تغییرات که ویژگیهای ما از محیط باعث می شود. از ناظری که باز هم جز خود همین ویژگیهاست عبور می کند و باعث تغییر ویژگیها می شود. این تغییرات چون رشته ای اند که یک سر آن هنگام انتخاب عمل برای به فعلیت رساندن است و سر دیگر هنگام تولد یا قبل از آن هنگام تشکیل این ویژگیها اگر به اول رشته برگردیم یک سری ویژگیهای خاص داریم که محیط باعث تغییر آنها می شود و این تغییرات به اینجا می رسد. جایی که فرد با استفاده از آنها راهی را انتخاب می کند. و تنها عامل موثر ویژگیهای فردی و محیط فرد است. سه سوال مطرح می شود اول اینکه اگر فرد دیگری در همان زمان ودر همان مکان ولی با ویژگیهای متفاوت به دنیا می آید آیا در انتخاب وی تاثیر داشت؟ جواب مثبت است زیرا تغیرات از محیط به ویژگیهای فرد بر می گردد مثلا ممکن است یک نفر از یک محیط تغییر کند که دیگران آن تغییر را نداشته باشند (مثل داستان حر) سؤال دوم اینکه اگر همین فرد با همین ویژگی ها در محیط دیگری به دنیا می آمد و یا در زمان دیگر آیا باز هم در انتخاب وی تغییر ایجاد می کرد. باز هم جواب مثبت است زیرا محیط یکی از عامل های تغییر ویژگی ها هستند و این ویژگی هایند که عمل را انتخاب می کنند سوم اگر کسی دیگر با همین ویژگی ها در همین محیط به دنیا می آمد آیا باز هم تغییر در انتخاب او داشت؟ باید گفت سؤال غلط است چون اگر ویژگی ها همان باشد شخص دیگر شخص B نیست بلکه همان شخص A هست انسانها هیچ گاه عین هم نیستند ولی اگر چنین فرض کنیم تغییر نخواهیم داشت. الف) آیا هر فرد خود این ویژگی ها را هنگام تولد انتخاب می کند؟ پس چه کسی به او داده است ؟ ب) آیا هر فرد در انتخاب زندگی خود هنگام تولد نقشی داشته است؟ پس چه کسی به او داده است؟ پس دلیل و منشا تمام اعمال ما عواملی شده اند که ما انتخاب نکرده ایم یعنی در حالی که فکر می کنیم اختیار داریم هیچ اختیاری نداریم و فقط همین یک راه را میتوانیم انتخاب کنیم. آیا این انصاف است که شخص A به خاطر کارهایی که انجام داده ولی در واقع در دلیل و منشا آنها و تغییر آنها هیچ نقشی نداشته است پاداش گیرد و یا مجازات شود؟ تشبیه یی برای فهم بهتر: تابع هیچ گاه برای یک دامنه دو جواب انتخاب نمی کند آیا یک تابع اختیار دارد که اگر ما به او X دهیم او یک Y دل خواه خود را به ما بدهد. بیاید به درون تابع برویم زمانی که یک X به یک تابع ضابطه مخصوص خود داد می شود و او بر اساس ضابطه خود از درون هم دامنه عددی را برای بر انتخاب می کند. این تابع خود فکر می کند که با اختیار خود y0 را داده است ولی اگر از بیرون به تابع نگاه کنیم هیچ اختیاری ندارد. تابع شخصی است و ضابطه تابع ویژگی ها او، دامنه عوامل محیطی و برد عمل انتخابی برای به فعلیت رساند و هم دامنه گرینه هایی است که فرد می خواهد یکی را انتخاب کند. تفاوت های اصلی شخص و تابع 1) تابع همیشه ضابطه اش ثابت است ولی شخص در هر لحظه ویژگی های مخصوص دارد 2) اگر X بدهیم وy بگیریم تابع تغییر نمی کند ولی ویژگی های شخص در انتخاب های مختلف تحت تاثیر قرار می گیرد. 3) شخص نسبت به تابع خیلی خیلی پیچیده تر است. اختیار جبری مسئله ای است که درونا توجیه می شود ولی با محیط اطراف سازگار نیست یعنی زمانی که اختیار جوی تثبیت شود حکمت خدا زیر سؤال می رود پس باید بیشتر فکر کرد.

دیروز (5/3/88) با آیت الله حسن اسدالهی سلطان آبادی در این مورد بحث کردم حرف ایشان منطقی بود ولی اگر حرفهایش درست بود با یک حدیث و آیه برایش پیدا می کردیم به این نتیجه رسیدیم که: قضیه: رابطه انسان (موجودات) با خدا مثل رابطه حرارت آتش است با آتش یعنی اگر خدا باشد انسان (موجودات) هم باید باشد. اثبات: زیرا خدا خالق است و اگر خدا وجود داشته باشد و خلق نکند و این صفت بروز پیدا نکرده باشد این صفت عبث می شود پس باید خلق کند نتیجه 1: از زمانی که خدا بود موجودات هم بودند و فقط از شکلی به شکل دیگر تغییر می کنند نتیجه 2: هر چیز که می تواند و امکان خلق شدن داشته باشد خداوند خلق کرده است. حال زمانی شخص A دیگر نمی تواند به ویژگی های خود اعتراض کند چون این ویژگی هایی است که او را A کرده است و A بودن او به همان ویژگی هاست. (مثلا عدد 4 نمی تواند بگوید که چرا من 4 هستم. )

او می گفت که انسان را سه ویژگی تشکیل می دهد و یک مثلث را شکل می دهد محیط ، وراثت(ویژگی ها) و اختیار برای اثبات حرف خود دو دلیل ارائه دادند. الف) حکمت خدا: می گفت اگر انسان مسیر مشخص برود ، دیگر دلیلی برای ادامه کار ندارد و حکمت نقض می شود و آمدن پیامبر عبث می شود می گفت اگر یکی از انسانها در کارش حکمت داشته باشد خدا هم باید داشته باشد(خدا بسیط است) . او می گفت :زمانی که به معادله ای برمیخوریم که نمی توان حل کرد چون معادله از چهار عمل اصلی تشکیل شده ما چهار عمل اصلی را رد نمی کنیم. ب) او می گفت تمام موجودات اختیار دارند ولی میزان آنها متفاوت است 1- جامدات 2- گیاهان   3- حیوانات  4- انسان

او می گفت که یک کوه خود اختیار کرده است که کوه باشد. ولی اگر این طور بود چرا شخص A شخصیت A را انتخاب کرده است؟

راستی خدا جبر دارد یا اختیار ؟

خدا در چند راهی که گیر میکند باید بهترین کار را انتخاب کند ، پس از قبل معلوم است که خدا چه کاری را انتخاب می کند ولی ما بر این باوریم که کسی نیست که خدا را اجبار کند پس خدا مجبور نسیت. اگر خدا را مختار بگیریم. به این نتیجه رسیدیم که معنایی که برای جبر و اختیار فهمیده ام اشتباه ست.

جبر : جبر یعنی تنها یک راه داشته باشی که انجام دهی و دیگر در چند راهی گیر نمی گنی. یعنی در جبر چند راهی معنا ندارد. اختیار : اختیار یعنی انتخاب (برگزیدن) یک راه از چند راهی. این که گویی این کنم یا آن کنم 			خود دلیل اختیار است ای صنم گفتیم که زمانی که در چند راهی قرار میگیریم. میرویم بررسی می کنیم و راهی را انتخاب می کنیم. این همان اختیار است. حال این شبهه مطرح میشود که اگر در چند راهی همه راه ها را جز راه انتخابی حذف کنیم در انتخاب تغییر ایجاد نمی شود ، و این به معنایی به ارزش بودن بررسی (اختیار ) است. اگر یکی از راه ها حذف شود بررسی ما تغییر میکند و شاید راه انتخابی تغییر کند ، چون ما بهترین راه را انتخاب نکریدم و بر اساس تأثیرات که محیط (چند راهی و ...) بر ما میگزارد راهی را انتخاب میکنیم .اگر راه انتخابی حذف شود باز هم ما بررسی میکنیم و راه دیگری را انتخاب می کنیم. ولی آیا برای خدا جبر واختیار معنا دارد؟

دیدگاه دوم : (نوشته آیت الله مکارم شیرازی)

1-سر چشمه اعتقاد به جبر هر كس در درون وجودش احساس مى كند كه در تصميم گرفتن آزاد است، فى المثل فلان كمك مادى را به فلان دوستش بكند يا نكند، و يا اين كه در حالى كه تشنه است و آب جلو روى او گذارده اند مى تواند بنوشد يا ننوشد، فلان كس در مورد او كار خلافى كرده مى تواند او را ببخشد و عفو كند و يا نبخشد. يا اين كه هر كس ميان دستى كه بر اثر پيرى يا بيمارى لرزان است و دستى كه با اراده حركت مى كند فرق مى گذارد. با اين حال كه مسئله آزادى اراده يك احساس عمومى انسان است چرا جمعى به دنبال مكتب جبر رفته اند؟! البته دلائل مختلفى دارد كه يك دليل مهم آن را در اينجا يادآور مى شويم، و آن اين كه انسان مى بيند محيط روى افراد اثر مى گذارد، تربيت نيز عامل ديگرى است، تلقينات و تبليغات و فرهنگ اجتماعى نيز بدون شك در فكر و روح انسان مؤثّر است، گاه وضع اقتصادى نيز انگيزه حركت هايى در انسان مى شود، عامل وراثت را نيز نمى توان انكار كرد. مجموعه اين امور سبب مى شود كه گمان كند انسان از خود اختيارى ندارد، بلكه عوامل «درون ذاتى» و «برون ذاتى» دست به دست هم مى دهند و ما را وادار مى كنند كه تصميم هايى بگيريم، و اگر اين عوامل نبودند چه بسا اين اعمال از ما سر نمى زد. اينها امورى است كه مى توان از آنها به جبر محيط، جبر شرايط اقتصادى، جبر تعليم و تربيت و جبر وراثت تعبير كرد، واز عوامل مهم توجّه فلاسفه به مكتب جبر است. 2- نكته اصلى اشتباه جبرى ها امّا آنها كه چنين فكر مى كنند از يك نكته اساسى غافلند و آن اين كه بحث در «انگيزه ها» و «علل ناقصه» نيست، بحث در علت تامه است. به تعبير ديگر: هيچ كس نمى تواند سهم «محيط» و «فرهنگ» و «عوامل اقتصادى» را در انديشه و افعال انسان نفى كند، بحث در اين است كه با تمام اين انگيزه ها باز تصميم نهايى با خود ماست. زيرا ما به روشنى احساس مى كنيم كه حتّى در يك نظام غلط و طاغوتى مانند نظام شاهنشاهى گذشته كه زمينه براى انحرافات فراوان بود، مجبور نبوديم منحرف شويم، در همان نظام و فرهنگ مى توانستيم «رشوه» نخوريم، به «مراكز فساد» نرويم، بى بند و بارى نداشته باشيم. بنابراين حساب «زمينه ها» را از «علت تامه» بايد جدا كرد. به همين دليل بسيارند كسانى كه در يك خانواده آلوده، يا فرهنگ منحط، پرورش يافته اند، و يا از وراثت نامناسبى برخوردار بوده اند، در عين حال راه خود را از همه جدا كرده و حتّى گاه دست به قيام و انقلاب بر ضد همان محيط زده اند، اگر بنا بود همه انسان ها فرزند محيط و فرهنگ و تبليغات زمانشان باشند، نبايد هيچ انقلاب اساسى در دنيا صورت بگيرد، بايد همه با محيط خود بسازند، و هيچ كس محيط جديد و نوينى نسازد. اينها همه نشان مى دهد عواملى كه در بالا ذكر شد، هيچ كدام سرنوشت ساز نيست، تنها زمينه ساز است، سرنوشت اصلى را اراده و تصميم خود انسان مى سازد. اين درست به آن مى ماند كه ما در يك تابستان داغ و سوزان تصميم مى گيريم كه به فرمان خدا روزه بگيريم، تمام ذرات وجود ما تمناى آب دارد، امّا ما براى اطاعت فرمان حق همه اينها را ناديده مى گيريم، در حالى كه ديگرى ممكن است به اين تقاضا گوش دهد و روزه نگيرد. نتيجه اين كه ماوراى تمام انگيزه ها، عامل سرنوشت سازى به عنوان اراده و تصميم انسان وجود دارد.

3- عوامل اجتماعى و سياسى مكتب جبر حقيقت اين است كه مسئله جبر و اختیار در طول تاريخ مورد سوءِ استفاده فراوان واقع شده است، يك سلسله عوامل جنبى در دامن زدن به عقيده جبر و نفى آزادى اراده انسان دائماً مؤثّر بوده است، از جمله: الف - عوامل سياسى بسيارى از سياستمداران جبّار و خودكامه براى خاموش كردن شعله انقلاب مستضعفين، و ادامه حكومت نامشروع خود دائماً به اين فكر دامن مى زدند كه ما از خودمان اختيارى نداريم، دست تقدير و جبر تاريخ سرنوشت ما را در دست دارد، اگر گروهى اميرند و گروهى اسيرند اين حكم قضا و قدر يا جبر تاريخ است! پيداست كه اين طرز فكر تا چه حد مى تواند توده ها را تخدير كند، و به ادامه سياست هاى استعمارى كمك نمايد، در حالى كه در عقل و شرع سرنوشت ما به دست ماست و قضا و قدر به معنى جبرى، اصلا وجود ندارد، قضا و قدر الهى بر طبق حركت و خواست و اراده و ايمان و تلاش و كوشش ما تعيين شده است. ب - عوامل روانى افراد تنبل و سست و بيحالى هستند كه غالباً در زندگى گرفتار شكست مى شوند، و هرگز ميل ندارند به اين حقيقت تلخ اعتراف كنند كه تنبلى يا اشتباهات آنها باعث شكست آنها شده، لذا براى تبرئه خود دست به دامن مكتب جبر مى زنند و گناه خود را به گردن سرنوشت اجبارى مى افكنند، تا از اين راه آرامش كاذبى پيدا كنند، مى گويند چه مى توان كرد گليم بخت ما را از روز اوّل سياه بافتند، با آب زمزم و كوثر نمى توان آن را سفيد كرد، ما يك پارچه استعداد و كوشش هستيم امّا افسوس كه بخت يار ما نيست! ج - عوامل اجتماعى بعضى مى خواهند آزاد باشند و به هوسرانى هاى خود ادامه دهند و هر گونه گناهى كه با تمايلات حيوانى آنها سازگار بود مرتكب شوند، و در عين حال خود را به نوعى قانع كنند كه گناهكار نيستند، و جامعه را نيز فريب دهند كه آنها بى گناهند. اينجاست كه پناه به عقيده جبر مى برند و هوسبازى هاى خود را به اين عنوان كه ما در كارهايمان از خودمان اختيارى نداريم توجيه مى كنند! ولى به خوبى مى دانيم كه همه اينها دروغ است، و حتّى خود كسانى كه اين مسائل را مطرح مى كنند خود ايمان به بى اساس بودن اين عذرهاى واهى دارند، منتها لذات و منافع زودگذر آنها اجازه نمى دهد كه حقيقت را آشكار بگويند. لذا براى سالم سازى جامعه بايد با طرز تفكّر جبرى، و اعتقاد به سرنوشت اجبارى كه ابزار دست استعمار و استثمار، و وسيله توجيه دروغين شكست ها، و عامل پيشرفت آلودگى در اجتماع است مبارزه كرد. روشن ترين دليل بر آزادى اراده و اختیار

1- وجدان عمومى انسان ها جبر را نفى مى كند گرچه فلاسفه و دانشمندان الهى پيرامون مسئله آزادى اراده انسان بحث ها و دلايل مختلفى دارند، امّا براى اين كه راه را كوتاه و ميان بُر كنيم، به سراغ روشن ترين دليل طرفداران آزادى اراده مى رويم و آن «وجدان عمومى انسان ها» است. توضيح اين كه: ما هر چيز را انكار كنيم، اين واقعيّت را نمى توانيم منكر شويم كه در همه جامعه هاى انسانى اعم از خداپرست و مادى، شرق و غرب، قديم و جديد، ثروتمند و فقير، توسعه يافته و توسعه نايافته، و داراى هر گونه فرهنگ، همه بدون استثناء در اين مسئله توافق دارند كه بايد «قانون» بر جوامع انسانى حكمفرما شود، و افراد در مقابل قوانين «مسئوليّت» دارند، و كسانى كه از قانون تخلف كنند بايد به نحوى «مجازات» گردند. خلاصه: حاكميت قانون، مسئوليّت افراد در برابر آن، و مجازات متخلّف، از مسائلى است كه مورد اتّفاق همه عقلاى جهان است، و تنها اقوام وحشى بودند كه اين مسائل سه گانه را به رسميت نمى شناختند. اين مسئله كه از آن به وجدان عمومى مردم جهان تعبير مى كنيم، روشن ترين دليل بر آزادى اراده انسان و دارا بودن اختيار است. چگونه مى توان باور كرد كه انسان در اراده و عملش مجبور باشد و هيچ گونه اختيارى از خود نداشته باشد ولى او را در برابر قوانين مسئول بدانيم، و به هنگام تخلّف در قانون به پاى ميز محاكمه بكشانيم و تحت بازپرسى قرار دهيم و بگوييم چرا چنين كردى؟ و چرا چنان نكردى؟! و بعد از ثبوت تخلف او را محكوم به زندان و گاهى اعدام كنيم. اين درست به آن مى ماند كه ما سنگ هايى را كه از كوه ريزش مى كنند، و در وسط جاده ها مايه مرگ مسافرين مى شوند، به پاى ميز محاكمه بكشانيم. درست است كه ظاهراً يك انسان با يك قطعه سنگ تفاوت بسيار دارد، امّا اگر ما آزادى اراده انسان را نفى كنيم اين فرق ظاهرى هيچ تأثيرى نخواهد داشت، و هر دو معلول عوامل جبرى خواهند بود، سنگ تحت تأثير قانون جاذبه به وسط جاده ريزش مى كند، و انسان جانى و قاتل و متخلف، تحت تأثير عوامل جبرى ديگر. مطابق اعتقاد جبرى ها ميان اين دو هيچ فرقى از نظر نتيجه وجود ندارد و هيچ كدام كارى به اراده خود انجام نداده اند، چرا يكى محاكمه شود و ديگرى نشود؟! ما بر سر دوراهى قرار داريم: يا بايد وجدان عمومى همه مردم جهان را تخطئه كنيم، و تمام قوانين و دادگاه ها و مجازات هاى متخلفان را كارى عبث و بيهوده، بلكه ظالمانه، بشمريم. و يا عقيده طرفداران جبر را انكار كنيم. مسلماً ترجيح با دوم است. جالب اين كه حتّى آنها كه از نظر تفكّر و عقيده فلسفى، دم از متكب «جبر» مى زنند و براى آن استدلال مى كنند به هنگامى كه وارد زندگى مى شوند در عمل طرفدار اصل آزادى اراده اند! زيرا اگر كسى به حقوق آنها تجاوز كند، و يا اذيت و آزار به آنها برساند او را در خور سرزنش و توبيخ مى شمرند، و از او شكايت به دادگاه مى كنند، و گاهى مى خروشند و فرياد مى كشند و تا متخلّف را به كيفر قانونى نرسانند از پاى نمى نشينند! خوب، اگر راستى انسان از خود اختيارى ندارد اين سرزنش و شكايت و جوش و خروش و داد و فرياد براى چيست؟! به هر حال، اين وجدان عمومى عقلاى جهانى دليل زنده اى است بر اين واقعيت كه همه انسان ها در اعماق جانشان آزادى اراده را پذيرفته اند، و هميشه نسبت به آن وفادار بوده اند و حتى يك روز بدون اين اعتقاد نمى توانند زندگى كنند، و چرخ هاى برنامه هاى اجتماعى و فردى خود را بچرخانند. فيلسوف بزرگ اسلامى «خواجه نصيرالدين طوسى» در بحث بجر و اختیار در يك عبارت كوتاه چنين مى گويد: و الضرورة قاضية باستنادافعالنا الينا; درك ضرورى و وجدان ما داورى مى كند كه همه اعمال ما مستند به خود ماست.(1) 2- تضاد منطق جبر با منطق مذهب آنچه در بالا گفتيم پيرامون تضاد مكتب جبر با وجدان عمومى عقلاى جهان بود، اعم از طرفداران مذهب و كسانى كه اصلا مذهبى نپذيرفته اند. ولى از نظر تفكّر مذهبى نيز دليل قاطع ديگرى بر ابطال مكتب جبر در دست داريم. زيرا هرگز اعتقادات مذهبى با عقيده جبر سازگار نيست، و برنامه هاى مذهبى نيز با قبول اين مكتب همه مخدوش مى شود، زيرا: ما چطور مى توانيم عدالت خداوند را كه در بحث هاى گذشته به وضوح ثابت كرديم با مكتب جبر تطبيق دهيم؟ چگونه ممكن است خداوند كسى را مجبور به انجام كار بدى كند، بعد او را مجازات نمايد كه چرا چنين كردى؟ اين با هيچ منطقى سازگار نيست! بنابراين با قبول مكتب جبر «ثواب» و «عقاب» و «بهشت» و «دوزخ» بى معنى و بى محتوا خواهد بود. همچنين، نامه اعمال، سؤال، حساب الهى، مذمّتى كه در مورد بدكاران در آيات قرآن شده و ستايشى كه از نيكوكاران به عمل آمده، همه اين مفاهيم از بين مى رود. زيرا مطابق اين فرض نه نيكوكار اختيارى از خود داشته و نه بدكار. از اين گذشته ما در نخستين برخورد با مذهب، به مسئله «تكليف و مسئوليت» برخورد مى كنيم، ولى آيا در موردى كه هيچ كس از خود اختيارى ندارد تكليف و مسئوليت معنى دارد؟! آيا به كسى كه دستش بى اختيار لرزان است مى توان گفت: اين كار را نكن، يا به كسى كه در يك سراشيبى تند گرفتار شده و بى اختيار به پايين مى دود، مى توانيم بگوييم بايست. به همين دليل اميرمؤمنان على(عليه السلام) در روايت معروفى مى فرمايد مكتب جبر مكتب بت پرستان و حزب شيطان است: تلك مقالة اخوان عبدة الاوثان و خصماءِ الرحمان و حزب الشيطان; اين گفتار برادران بت پرستان و دشمنان خدا و حزب شيطان است.(1)

منابع و مآخذ

http://www.makarem.ir

http://randaan.persianbolg.com

کتاب جبر حافظی نوشته مصطفی علیزاده

كتاب تجريد العقائد، بحث جبر و اختیار

اصول كافى، ج 1، ص 119، باب الجبر والقدر