User talk:Mac92

ڇا فن ۽ فنڪار جو پاڻ ڪو رشتو آهي؟ يا اهي ٻه هڪ ٻئي کان جدا مختلف شيون آهن؟ ۽ ڇا فن خارج مان جنم وٺندڙ ڪا شئي آهي؟ هي اهي سوال آهن جن کي ادب جي فلسفي جا بنيادي سوال چئي سگهجي ٿو. هر فنڪار پنهنجي راءِ ڏيندو آهي. افلاطون کان اڄ تائين مختلف رايا تنقيد جي تاريخن ۾ محفوظ آهن، پر ڀٽائي جو پنهنجو فن بابت ڪهڙو نظريو آهي، تنهن تي تنقيد جي تاريخ خاموش آهي.

ڀٽائي جو نظريو تمام ڇرڪائيندڙ آهي. تعجب ٿو لڳي ته سندس نظريو هن جديد دور جي سوچ سان ملندڙ آهي. پر ان جي تشريح کي فقط انهن ئي معنائن ۾ وٺڻ ڀٽائيءَ جي علامتن ۽ فن کي محدود ڪرڻ جي برابر ٿيندو. ايليٽ، فن جو فنڪار سان اڻسڌو رشتو ٻڌائي ٿو. ارسطو ادب کي تمام هيٺياهين درجي جو نقل Imation  سڏي ٿو. شيڪسپيئر ادب کي فطرط جو آئينو سمجهي ٿو. ادب براءِ ادب وارا مفڪر، ادب جي سماجي ڪارج کان انڪار ڪن ٿا ۽ ان کي پنهنجي ذات جي تسڪين جو ذريعو سمجهن ٿا وجوديت پرست لاتعلقيءَ جو احساس هيٺ اجتماع ته ٺهيو، خود پنهنجي وجود کان بيزار نظر اچن ٿا. جڏهن ڀٽائي جو نظريو فرد کي فن جي ذريعي اجتماع سان ڳنڍي ٿو، فرد کي اجتماع سان ملائي هڪ ڪري ڇڏڻ جو طريقو سمجهي ٿو. فن ۽ فنڪار کي هڪ سمجهي ٿو.

ڀٽائي فن ۽ فنڪار جو بحث سر پرڀاتي ۽ خاص ڪري سورٺ ۾ ڪيو آهي. فن ۽ فنڪار جي تعلق جي حوالي سان بين الاقوامي ادب ۾ انهن ٻن متضاد شين کي هڪ سمجهيو ويندو آهي. جديد سائنسي ۽ سماجي نظرين موجب ”ابتڙن جي ايڪي“ (Unity Of Opposites) واري نظرئي جي نالي سان ڪوٺيو وڃي ٿو. انسان جسم آهي ۽ ساز فقط هڪ بي جان شئي، پر انهن ٻنهي جي ميلاپ سان موسيقي جنم وٺي ٿي. موسيقي کي نه ساز کان ڌار ڪري سگهجي ٿو نه انسان (موسيقار) کان. ڀٽائي چيو آهي:

”تان نه آهي تند جو، رون رون ڪري راز،

هڻدڙ سندا هٿڙا، سڀڪو چئي ساز...“ (سورٺ)

ڀٽائيءَ جي نظر ۾ فن، فنڪار ۽ ساز اهي ٽيئي شيون هڪ ٻئي کان ڌار ناهن ۽ انهن جو هڪٻئي کان ڌار تصور به نه ٿو ڪري سگهجي. جيڪڏهن فنڪار آهي ته فن آهي، فن آهي ته ساز آهي، ۽ ساز آهي ته آواز آهي. جيڪڏهن انهن مان ڪا به هڪ شئي ڪڍي ڇڏجي ته پوءِ ٻي هر شئي جو وجود، ڪجهه به ناهي. انهيءَ کي ڀٽائيءَ جي سر ڪلياڻ جي هن بيت سان ملائي سمجهي سگهبو:

پڙاڏو سو سڏ، ور وائيءَ جو لهين،

هئا اڳهين گڏ، ٻڌڻ ۾ ٻه ٿيا ( ڪلياڻ)

ڀٽائيءَ جي شاعري درد ۽ دانهن جو سمنڊ آهي. هو فن کي انهن ٻنهي صفتن جي ميلاپ سان ظاهر ڪري ٿو سندس شاعري ۾ اهڙو ائي درد آهي جهڙو ٻيجل جي ساز ۾.

عملي ۽ فني دنيا ۾ ڀٽائيءَ جا ساٿي کاهوڙي هئا جن جو هر پل درد، فن ۽ جدوجهد مان گذريو. تن جي سڃاڻپ ڪندي ڀٽائي چيو:

ڪنهن جنهن ڪٺا ڪات، جئن سامي مور نه سزا،

ڏينهن ڏکي ڏيل ۾، سور سڄائي رات،

سندي جوڳيان ذات، جيجان هوءِ جڏائڙي.

(رام ڪلي)

تنهن کان پوءِ ڀٽائي سندن وڄايل سازن جي پاڻ تي اثر ۽ ڇانيل ڪيفيت کي هنن اکرن ۾ بيان ڪري ٿو:

”ستر سگڙين سين، لحظي لاٿائون،

ڪينر ڪٺي آهيان، انهن جي آئون،

مونکي ماريائون، آءُ نه جيئندي ان ري.“

(رامڪلي)

هيءَ اها ساڳي ڪيفيت آهي جيڪا سر سورٺ ۾ ڀٽائيءَ راءِ ڏياچ سان رامڪليءَ ۾ پاڻ سان لاڳو ڪئي آهي. ڀٽائي نه فقط شاعر ۽ فنڪار آهي پر جاندار رويا رکندڙ فلسفي به آهي. سندس سوچ جو محور، ڪائنات، انسان ۽ فن آهن. هومر فقط شاعر هو ۽ افلاطون فقط فلسفي، پر ڀٽائيءَ ۾ ٻنهي شين جو ميلاپ آهي. جهڙي طرح هومر يوناني ديومالا کي شاعريءَ ۾ سهيڙيو. تهڙي طرح ڀٽائيءَ پنهنجي ڌرتيءَ جي نج ديومالا کي جيئرو ۽ شاهوڪار ڪري شاعريءَ جي ذريعي امر ڪري ڇڏيو آهي. افلاطون پنهنجو فلسفو بحرن ۾ ضرور لکيو آهي، پر ان ۾ ڀٽائيءَ وانگر ديومالائي، علامتي ۽ شاعراڻو بيان ڪٿي؟ ڀٽائيءَ ڏاڍي خوبصورتي سان پنهنجي ذميواري پوري ڪندي سنڌ جي آڳاٽي ڊهندڙ ۽ گم ٿيندڙ ثقافت کي شاعريءَ  ۾ سهيڙي ديومالائي شڪل ڏيئي سدائين ڪاڻ هڪ هنڌ ڪٺو ڪري ڇڏيو آهي.