User talk:Mayuree khade

अष्टाध्यायी
*अष्टाध्यायी*

ऋग्वेदाची पुनर्रचना करणारे जगातील सर्वात समर्थ व्याकरणकार पाणिनी यांनीं अष्टाध्यायी ग्रंथाची रचना केलेली आहे. लोकांच्या बोलीभाषेतून, व्यापारातून असंख्य शब्द, वाक्यप्रचार, मणी पाणिनीने गोळा केल्या तसेच शेती, निरनिराळे खेळ, नृत्ते,  अर्थव्यवहार, चालीरीती यांसारख्या अनेक गोष्टींमधनं पाणिनीने शब्द भंडाराचा संग्रह केला. नंतर या सम्पूर्ण शब्दांना जोडून वापरण्याच्या ज्या प्रचलित पद्धती होत्या, त्यांना नियमांत बांधले. हे नियम पाणिनीने ज्या आठ प्रकरणे असलेल्या ग्रंथात बांधले त्याला अष्टाध्यायी ग्रंथ म्हणतात. आठ अध्याय असल्यामुळे सुध्दा या ग्रंथाला अष्टाध्यायी म्हणतात. यात आठ अध्याय आणि प्रत्येक अध्यायात चार पाद तसेच प्रत्येक पादात 38 ते 220 पर्यंत सूत्रे आहेत. म्हणजे पाणिनी रचित अष्टाध्यायात  आठ अध्याय, 32 पाद,  3155 ते 4000 सूत्रे आहेत.तसेच वर्णसमाम्रायचे 14 प्रतेहार सूत्र आहेत. या ग्रंथाचा रचना काळ ई. स. पूर्व 500 असावा. हा संस्कृत भाषेच्या व्याकरणाचा सूत्ररूप ग्रंथ आहे. अष्टाध्यायी वेदांगामधे मुख्य मानल्या जातो. अष्टाध्यायी ची रचना दोन भागात करण्यात आलेली आहे. पाणिनी च्या सुत्रातील उणिवा भरून काढण्याकरिता केलेल्या नियमाला वर्तीक असे म्हणतात. वार्तीक हे कात्यायन रचित आहे. तर सूत्रे आणि वार्तीक यांचे स्पष्टीकरण म्हणजेच माहाभाष्य होय. हे पातत्र्जल रचित आहेत. अश्या प्रकारे सूत्रकार पाणिनी, वार्तीककार कात्यायन, आणि भाष्यकार पातत्र्जल या तिघांना व्याकरणाचे त्रिमुनी म्हणतात. महाभाष्यात अष्टाध्यायी ला " सर्ववेद परिषद शास्त्रा" म्हणतात.याचा परिणाम 1000 (एक सहस्त्र ) अनुष्टूत  श्लोकांच्या बरोबर आहेत. अष्टाध्यायी चा संबंध केवळ वेद, विशेष पर्यंतच मर्यादित नसून सगळ्याचा वैदिक संहिता सोबत होता. यात पूर्वीच्या अनेक आचार्यांचा मतांचा आणि सूत्रांचा समावेश केल्या गेला. त्यांपैकी शाकटायन, भारद्वाज, शाकल्य , अभिषालि, गार्ग्य, गालव, कश्यप, शौनक, स्फोटायण, चाक्रवर्मन चा उल्लेख पाणिनीने केलेला आहे. अष्टाध्यायात आठ अध्याय आहेत. पहिल्या आणि दुसऱ्या अध्यायात संज्ञा आणि परिभाषा संबंधी सूत्रे आहेत. तसेच वाक्यात आलेले क्रिया आणि संज्ञा शब्दांचे, परस्पर संबंधाचे नियामक प्रकरण पण आहेत. जसे क्रियासाठी आत्मनेपद- परस्मैपद प्रकरण. संज्ञासाठी विभक्ती समास इत्यादी. तिसऱ्या चौथ्या आणि पाचव्या अध्यायात सगळ्या प्रकारच्या प्रात्ययांची विधाने आहेत. तिसऱ्या अध्यायात धातूमधे प्रत्यय लाऊन कृंदत शब्दांचे निर्वचन आहेत. तर चौथ्या आणि पाचव्या अध्यायात संज्ञा शब्दात प्रत्यय जोडूनबनलेल्या नवीन संज्ञा शब्दांचे विस्तृत निर्वाचन सांगितले आहेत. सहाव्या, सातव्या,  आणि आठव्या अध्यायात त्या परिवर्तनाचा उल्लेख आहेत. जे शब्दांच्या अक्षरात असतात. हे परिवर्तन या तर मूळ शब्दांमध्ये जुडणाऱ्या प्रात्ययांमूळे किंवा या संधीमूळे होते. सहाव्या अध्यायात आगम, लोप, दीर्घ,  द्वीत्व, संप्रसारण,  संधी स्वर,  इत्यादींचे विधायक सूत्रे आहेत. सहाव्या अध्यायातील चौथ्या पादापासून ते सातव्या अध्यायाच्या शेवटा पर्यंत अंगाधीकार नावाचे एक विशिष्ट प्रकरण आहेत. ज्यांच्यात अश्या परिवर्तनाचे वर्णन आहेत. आठव्या अध्यायात वाक्यगत शब्दांचे द्वित विधान, प्लुतविधान तसेच षत्व आणि णत्वविधानांचा विशेषता उपदेश आहेत. अध्यायाचे विभाजन दोन भागात केलेले आहेत. पहिल्या अध्यायापसूण ते आठव्या अध्यायाच्या पहिल्या पादापर्यंत सपादसप्ताध्यायी आणि उरलेल्या तीन पादांना त्रिपादि म्ह्टले आहेत. Mayuree khade (talk) 10:55, 8 December 2018 (UTC)