User talk:Murtxazibabunashviligamer

,,ვეფხისტყაოსანი" ვეფხისტყაოსანი — XII საუკუნის ქართველი პოეტის, შოთა რუსთაველის ჩვენამდე მოღწეული ერთადერთი პოემა. შედგება პროლოგის, ძირითადი ნაწილისა და ეპილოგისაგან. შინაარსის მხრივ, ვეფხისტყაოსანი რთული ნაწარმოებია; აქ ორი პარალელური ამბავია მოთხრობილი — არაბეთისა და ინდოეთისა, თუმცა ორივე მათგანი ერთმანეთთან სიუჟეტურად დაკავშირებულია. პოემა მდიდარია პერსონაჟებით. დაწერილია შაირის სტილში, თექვსმეტმარცვლიანი საზომით.

დღემდე მოღწეული არაა ტექსტის პირვანდელი ვარიანტი; უძველესი ხელნაწერი, რომელიც დღეისათვისაა ცნობილი, XVI საუკუნით თარიღდება. საუკუნეების განმავლობაში პოემის ტექსტი იცვლებოდა, ინტერპოლატორების (ყალბისმქნელების) მიერ ხშირად ემატებოდა ახალი სტროფები, ზოგჯერ კი მთელი თავებიც; დღეს პოემის ეს დამატებული თავები „ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებების“ სახელითაა ცნობილი.

დღემდე მოღწეულია ვეფხისტყაოსნის 160-ზე მეტი ხელნაწერი წიგნი. ბეჭდურად პოემა პირველად 1712 წელს ვახტანგ VI-ის მიერ გამოიცა. ვეფხისტყაოსნის ზოგიერთი ხელნაწერი ნუსხა გაფორმებულია მდიდრული ორნამენტებითა და მინიატიურებით. სხვადასხვა მხატვრის მიერ შექმნილია ილუსტრაციები. პოემა გადათარგმნილია მსოფლიოს მრავალ ენაზე.

შუა საუკუნეებშიცა და შემდეგ დროშიც ვეფხისტყაოსანი დიდ როლს ასრულებდა ქართველი ერის, განსაკუთრებით კი ქართული ლიტერატურის თვითმყოფადობის საკითხებში; ვეფხისტყაოსანი ქართველთათვის ერთ-ერთ საყვარელ წიგნად რჩებოდა. მიუხედავად ამისა, შუა საუკუნეებში ვეფხისტყაოსანი ხშირად იდევნებოდა ეკლესიის მხრიდან, რადგან იგი ანტიქრისტიანულ, სპარსულ ნაწარმოებად ითვლებოდა. თუმცა პოემის დევნამ ვერ შეასუსტა მისი მნიშვნელობა ქართველ ხალხში, პირიქით, მისი გავლენა უფრო მეტად გაიზარდა ახალი დროის ქართველ მწერლებში. დღეს ვეფხისტყაოსანი მსოფლიო ლიტერატურის ერთ-ერთ შედევრად ითვლება.

,,პროლოგი და ეპილოგი"

ვეფხისტყაოსნის პროლოგი და ეპილოგი გარკვეულ ცნობებს იძლევა პოემის ისტრიულ-ლიტერატურული საკითხებისა და თავად ავტორის შეხედულებების შესახებ. ზოგიერთი მოსაზრებით პროლოგი ეპილოგთან ერთად გვიანი ხანის დამატებაა და არ ეკუთვნის პოემის ძირითადი ნაწილის ავტორს; სხვა მოსაზრებით კი პროლოგსა და ეპილოგში მხოლოდ რამდენიმე სტროფია შემდეგ დამატებული, ძირითადი ნაწილი კი შოთა რუსთაველს ეკუთვნის. ამ უკანასკნელ მოსაზრებას იცავს რუსთველოლოგი ალექსანდრე სარაჯიშვილი, რომელიც ყალბად აცხადებს პროლოგის რიგ სტროფებს, თუმცა იქვე აღნიშნავს, რომ პროლოგი ვეფხისტყაოსნის ღირსებაა და მასში შოთა რუსთაველმა მოკლედ გადმოსცა პოემის მთავარი სათქმელი[1]:

„	ცხადად ჩანს, რომ რუსთაველს სწადდა ამ წინასიტყვაობით გამოეთქვა პოემის დასაბამი და დედააზრი, თავისი სულის ვითარება და მდგომარეობა პოემის შეთხზვის ჟამისა, თავისი შეხედულება და ურთიერთობა პოემის გმირებთან; სწადდა გამოეხატა თავისი იდეალი, რომელიც ყოველს პოეტს ასულდგმულებს და მის უძვირფასეს განძს შეადგენს — მიჯნურობა და პოეზია. „წინასიტყვაობა“ არა თუ სხვის მიკერებული აპოკრიფი არ არის, არამედ პოემის მოუწყვეტელი ნაწილია, მისი ახსნაა და კლიტე-გასაღები. “ ალექსანდრე სარაჯიშვილის მსგავსი მოსაზრება შედარებით ადრე გამოთქმული აქვს ასევე ალექსანდრე ნანეიშვილსაც[2]. საპირისპიროს ამტკიცებდა რუსთველოლოგი დავით კარიჭაშვილი. მისი აზრით, ვეფხისტყაოსნის პროლოგიცა და ეპილოგიც გაყალბებულია და არანაირი საერთო არა აქვთ პოემის მთავარ ნაწილთან. დავით კარიჭაშვილის მოსაზრებით, ეს ორი ნაწილი ცალ-ცალკეც ერთიანს არაფერს წარმოადგენენ და მათი ცალკეული ტაეპები სხვადასხვა დროს სხვადასხვა პირთაგანაა დაწერილი[3]. დავით კარიჭაშვილის ეს მოსაზრება მკაცრად გააკრიტიკა ნიკოლოზ მარმა თავის რუსთველოლოგიურ ნაშრომში[4]. დავით კარიჭაშვილმა, მიუხედავად ნიკოლოზ მარის კრიტიკისა, საკუთარი მოსაზრებანი უცვლელად გაიმეორა სპეციალურ ნარკვევში „ვეფხისტყაოსნის შემადგენლობა“[5]. ეს მოსაზრებები გაიზიარა და კიდევ უფრო განავითარა რუსთველოლოგმა ალექსანდრე სვანიძემ[6]. დავით კარიჭაშვილს ერთი პერიოდი მხარს უჭერდა კორნელი კეკელიძეც[7]. ეს მოსაზრება პროლოგ-ეპილოგის სიყალბის შესახებ მოგვიანებით გააკრიტიკა ალექსანდრე ბარამიძემ. მისი თქმით პროლოგი და ეპილოგი გარკვეულ ტრადიციულ პრინციპებს ეფუძნება. კომპოზიციური თვალსაზრისით პროლოგის ტექსტი ძირითად ნაწილთან სრულ წესრიგშია, პოემა სამივე ნაწილით თანმიმდევრული და სანიმუშოა[8]. ვეფხისტყაოსნის თანმიმდევრულობისა და სანიმუშოობის შესახებ ამგვარადვე ფიქრობდა ვაჟა-ფშაველაც[9].

,,ძირითადი ნაწილი"

ვეფხისტყაოსნის ძირითადი ნაწილი წარმოადგენს შედარებით მარტივ ფაბულურ ამბავს, რომელიც სიუჟეტური წყობითაა გართულებული. ძირითად ნაწილში ორი ამბავია მოთხრობილი, არაბეთისა და ინდოეთისა. ეს ორი ამბავი ერთმანეთთან მჭიდროდაა დაკავშირებული და გადახლართული, იმგვარად, რომ სიუჟეტურად ვეფხისტყაოსანი მაინც ერთიანი ნაწარმოებია. პოემის ძირითადი სიუჟეტური ამბავი გამდიდრებულია შემავალი ეპიზოდებით; ასეთებია, მაგალითად, ნადირობა, ფრიდონის ამბავი, ფატმანის ამბავი. ეს შემავალი ეპიზოდები თავის მხრივ მცირედ დასრულებული, სიუჟეტური ამბებია[10]. გარდა ამ ამბებისა, ვეფხისტყაოსნის ძირითად ნაწილში ხშირია ე. წ. სტატიკური ელემენტები, როგორიცაა ანდერძები, ეპისტოლეები, დიალოგები, აღწერილობები, ლირიკული გადახვევები, აფორიზმები და სხვა[11].

რუსთაველი ამბავს სწრაფი ტემპით ავითარებს, მოკლედ და დახვეწილად, როგორც ზოგიერთი რუსთველოლოგი აღნიშნავს, ზოგავს დროსა და ენერგიას[12]. აღსანიშნავია, რომ რუსთაველისათვის დამახასიათებელია თავისი მოსაზრების დამადასტურებლად პერსონაჟების მოწმობის მოყვანა[13][14]. სიუჟეტით ვეფხისტყაოსანი, მეცნიერების თქმით, დღემდე მიმზიდველი წასაკითხია. ვეფხისტყაოსნის ესპანურად მთარგმნელის, გუსტავო დე ლა ტორეს სიტყვით, რუსთაველის პოემის „კითხვა მომხიბლავია“[15]. ქართველი რუსთველოლოგი ალექსანდრე ბარამიძე აღნიშნავს, რომ სიუჟეტური ხლართები ვეფხისტყაოსანში იშვიათი ხელოვნებითაა შეკრული და გახსნილი, სიტუაციები თანდათანობით რთულდება და მძაფრდება, რაც ძაბავს მკითხველის ყურადღებას და აღძრავს ინტერესს[16].

პოემის ძირითადი ნაწილის შინაარსიდან გამომდინარე, ტრადიციული თვალსაზრისით ვეფხისტყაოსნის მთავარ თემად მიჩნეული იყო სიყვარული. ეს მოსაზრება საკამათო გახადა ნიკოლოზ მარმა, რომელმაც გამოთქვა აზრი, რომ მთავარი თემა პოემაში არის არა სიყვარული, არამედ ძმობა და მეგობრობა[17]. ნიკო მარს დაეთანხმა ივანე ჯავახიშვილი და აღნიშნა, რომ სწორედ ხალხთა მეგობრობისა და ძმობის იდეაა მთავარი რუსთაველის პოემაში[18]. ზურაბ ავალიშვილი თვლის, რომ სიყვარულსა და მეგობრობას შორის ვეფხისტყაოსანში არჩევანის გაკეთება რთულია და მათ თანაბარმნიშვნელოვან თემებად მიიჩნევს პოემაში[19]. აკადემიკოსი ვ. შიშმარიოვი მიიჩნევს, რომ ვეფხისტყაოსანი სიყვარულის პოემაა და ამაში დაეჭვება შეუძლებელია[20]. ინგლისელი ლიტერატურათმცოდნე მორის ბაურას მოსაზრებითაც ვეფხისტყაოსანში უპირატესია სიყვარულის იდეა და არა მეგობრობისა[21]. ამავეს ამბობს ამერიკელი ქართველოლოგი ლუის სოლანოც[22]. სიყვარული მიიჩნია ვეფხისტყაოსნის მთავარ თემად ქართველმა რუსთველოლოგმა ალექსანდრე ბარამიძემაც[23].

აღსანიშნავია, რომ ვეფხისტყაოსნის ძირითადი ნაწილის ყველა სტროფი, ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, არ უნდა ეკუთვნოდეს შოთა რუსთაველს. არსებობს მოსაზრება, რომ ინდო-ხატაელთა ამბავი ვეფხისტყაოსანში მოგვიანებითაა დამატებული; გარდა ამ თავისა, საეჭვოა ზოგიერთი ცალკეული სტროფის წარმომავლობაც[24] (უფრო ვრცლად ამის შესახებ იხილეთ ამავე სტატიის სექცია ავტორი, ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები).

,,პროლოგის და ეპილოგის შინაარსი"

ვეფხისტყაოსნის პროლოგი და ეპილოგი შინაარსობრივად გარკვეულ ტრადიციულ პრინციპზეა აგებული. პროლოგის დასაწყისში ავტორი ქებითა და ლოცვით მიმართავს სამყაროს შემოქმედს (1. და 2. სტროფები)[25]. ღვთისადმი მიმართვის შემდეგ რუსთაველი ქებას უძღვნის ამქვეყნიურ მეფეებს (3-5 სტროფები), სადაც იგი აღნიშნავს, რომ არ იცის, როგორ შეჰკადროს ხოტბის შესხმა თამარ მეფის „ლომს“. სიტყვა „ლომი“ პოემის მესამე სტროფში ნახმარია მეტაფორული მნიშვნელობით და აღნიშნავს თამარ მეფის მეუღლეს. ეპილოგში იგი უკვე საკუთარი სახელით — დავითითაა მოხსენიებული[26]. მეოთხე სტროფი საგანგებოდ საკუთრივ თამარ მეფეს ეძღვნება[27]:

„	თამარს ვაქებდეთ მეფესა, სისხლისა ცრემლ-დათხეული... “ ღვთისა და საქართველოს სამეფოს მმართველთა ქების შემდეგ პოემის ავტორი პროლოგში საკუთარ თავზე და შემოქმედებაზე საუბრობს. მე-6 და მე-7 სტროფებში უკვე პოემის მთავარი გმირის, ტარიელის სახელია ნახსენები[28]. იმავე მე-7 და შემდეგ სტროფებში კი ავტორი ორჯერ იხსენიებს საკუთარ თავს რუსთველის სახელით[29]:

„	დავჯე, რუსთველმან გავლექსე, მისთვის გულლახვარსობილი... მე, რუსთველი, ხელობითა ვიქ საქმესა ამადარი... “ ამ ყველაფრის შემდეგ რუსთაველი პროლოგში ავითარებს ორ თეორიას შაირობისა და მიჯნურობის შესახებ. შაირობაზე საუბრისას იგი თავიდანვე განსაზღვრავს მის (პოეზიის) არსს და მის ბუნებას; კერძოდ, პოემის მე-12 სტროფის[30] მიხედვით პოეზია სიბრძნის დარგადაა მიჩნეული და მისი შემეცნებითი მნიშვნელობაა ხაზგასმული. პოეტის თქმით, პოეზია „მსმენელისთვის დიდი მარგია“, გარდა ამისა შაირობას რუსთაველი საღმრთო საქმედ მიიჩნევს, რომელსაც საამქვეყნო დანიშნულებაც აქვს[31].

პოეზიის ბუნებისა და დანიშნულების განსაზღვრის შემდეგ რუსთაველი მის სპეციფიკაზე საუბრობს და ამბობს: „გრძელი სიტყვა მოკლედ ითქმის, შაირია ამად კარგი“. მოშაირეს თავის საქმეში ისეთივე გაწაფულობა მოეთხოვება, როგორც სპორტის ოსტატს (მობურთალს)[32]. ლექსის ყოველი მთხზველი შოთას პოეტად არ მიაჩნია. იგი მელექსეებს თავიანთი შესაძლებლობების მიხედვით ჰყოფს სამ კატეგორიად და ამ დახარისხებას იძლევა მე-15, მე-16 და მე-17 სტროფებში[33]. პირველ კატეგორიას რუსთაველი მიაკუთვნებს ერთი-ორი უმსგავსო ლექსის ავტორებს, რომლებსაც, პოეტის თქმით, „მოშაირე არა ჰქვია“. მეორე კატეგორიაში შოთა ათავსებს მელექსეებს, რომლებსაც არ შეუძლიათ ძლიერი ემოციური ზეგავლენა მოახდინონ მკითხველზე. ამგვარ პოეტებს რუსთაველი გაუწაფავ ყმაწვილ მონადირეს ადარებს, რომელსაც დიდი მხეცის მონადირება არ შეუძლია. მესამე კატეგორიაში კი პოეტს შეჰყავს მელექსეები, რომელთა ნაწარმოებებიც გასართობად, დროის მოსაკლავად გამოსადეგია. აქ რუსთაველი არ უარყოფს მსუბუქი ჟანრის წვრილი, სალაღობო ლექსების მნიშვნელობას[34].

ვეფხისტყაოსნის პროლოგში შაირობის თემას უშუალოდ, ლოგიკურად, აზრობრივად ებმის მიჯნურობის თემა. რუსთაველის თქმით, კარგი მელექსე თავის შემოქმედებას ფუჭად კი არ უნდა ფანტავდეს, არამედ ამ ხელოვნებას მიჯნურის საქებად, სიყვარულის სადიდებლად უნდა იყენებდეს[35]. პოეტი ერთმანეთისაგან მკაცრად ასხვავებს ნამდვილ მიჯნურობასა და ხორციელ წადილს, სიძვას[36]:

„	მიჯნურობა არის ტურფა, საცოდნელად ძნელი გვარი; მიჯნურობა სხვა რამეა, არ სიძვისა დასადარი; იგი სხვაა, სიძვა სხვაა, შუა უზის დიდი ზღვარი, ნურვინ გარევთ ერთმანეთსა! გესმის ჩემი ნაუბარი?

“ მოშაირეების მსგავსად შოთა სიყვარულსაც სამ კატეგორიად ყოფს. „პირველი მიჯნურობა“ პროლოგის მიხედით „საზეო საქმეა“, ღვთაებრივი მოვლენაა. მეორეა ამქვეყნიური, მიწიერი, ხორციელი სიყვარული, ადამიანური გრძნობა (რომელსაც შოთა სიძვისაგან მკაცრად მიჯნავს). მიჯნურობის მესამე სახეს, ხორციელ წადილს, სქესობრივი ჟინით გატაცებას პოეტი სიყვარულის ცნებიდან საერთოდ გამორიცხავს და დაუფარავად აკრიტიკებს[37]:

„	მძულს უგულო სიყვარული, ხვევნა, კოცნა, მტლაშა-მტლუში

,,ძირითადი სიუჟეტი"      ვეფხისტყაოსნის ძირითად ნაწილში ორი ერთმანეთთან მჭიდროდ დაკავშირებული ამბავია მოთხრობილი; ერთია არაბეთის ამბავი, ხოლო მეორე ინდოეთისა. პოემა იწყება არაბეთის (მეფე როსტევანი, თინათინი და ავთანდილი) ამბით. არაბეთის მეფის, როსტევანის მოხუცებულობის გამო ტახტზე მეფის სურვილით მისი ერთადერთი ქალიშვილი, თინათინი ადის. თინათინსა და სპასპეტ ავთანდილს ერთმანეთი უყვარდებათ. ერთხელ, ნადირობისას მეფე და ავთანდილი წყლის პირას მტირალ უცხო მოყმეს წააწყდებიან, რომელიც ვეფხის ტყავითაა შემოსილი (ვეფხისტყაოსანი). მეფემ მისი გაცნობა მოისურვა, თუმცა უცხო მოყმე გაუჩინარდა. მეფე დანაღვლიანდა. თინათინმა ავთანდილს დაავალა უცხო მოყმის მოძებნა, ავთანდილმა შეასრულა მისი დავალება, იპოვა მოყმე — ტარიელი, მოისმინა მისგან სიყვარულის ტრაგიკული ამბავი, დაუძმობილდა და დახმარება აღუთქვა. მართლაც, ავთანდილმა მიაგნო ტარიელის დაკარგული სატრფოს კვალს და ბოლოს და ბოლოს ძმადნაფიცმა მოყმეებმა — ავთანდილმა, ტარიელმა და ფრიდონმა — იხსნეს ქაჯების მიერ შეპყრობილი ნესტანი, ტარიელის სატრფო[10].

მეორე ამბავი არის ის ტრაგიკული ისტორია, რომელიც ტარიელმა ავთანდილს უამბო. ინდოეთის ამირბარსა და ინდოეთის მეფის ასულს, ტარიელსა და ნესტან-დარეჯანს, ერთმანეთი შეუყვარდათ. მშობლები ქალის სხვაზე მითხოვებას აპირებდნენ. ნესტანის რჩევით ტარიელმა სასიძო მოკლა. მეფესა და ამირბარს შორის კონფლიქტი მოხდა. ნესტანი უმაგალითოდ დასაჯეს — ზღვის შორეულ სივრცეში გადასაკარგავად გაატანეს მონა-ზანგებს. ტარიელი უშედეგოდ ეძებდა თავის სატრფოს, თუმცა იმედგაცრუებული ბოლოს გაშორდა საზოგადოებას და უდაბნოში, გამოქვაბულში დასახლდა ნესტანის მსახურ ერთგულ ასმათთან ერთად. ეს ისტორია სიუჟეტის თანმიმდევრობაში ჩართულია იმ ადგილას, სადაც ავთანდილი იპოვნის ტარიელს და ტარიელი მას თავის ამბავს უამბობს[10

,,მთავარი პერსონაჟები"

ვეფხისტყაოსანი საკმაოდ მდიდარი პოემაა პერსონაჟთა წრით. მოქმედება ფართო გეოგრაფიულ არეზეა გაშლილი და პერსონაჟებიც სხვადასხვა ქვეყნის წარმომადგენლები არიან, მათ შორის გამოგონილი ქვეყნებისაც (როგორიცაა, მაგალითად, მულღაზანზარი). პოემაში არაა გამოყვანილი ეროვნებით ქართველი პერსონაჟი. ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, ვეფხისტყაოსანში დასახელებულ სამეფოებში იმდროინდელი საქართველოს კუთხეები იგულისხმება. ივანე ჯავახიშვილის თქმით, შოთა რუსთაველის გმირებში ქართული გული ძგერს და მათ მაშინდელი საქართველოს საკითხები აღელვებთ[40].

ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟებთან დაკავშირებით ნარკვევები გამოქვეყნებული აქვთ აკაკი წერეთელსა[41][42][43][44] და ილია ჭავჭავაძეს[45]. აკაკის მოსაზრებით, ვეფხისტყაოსნის ქვეყნები გადარქმეული საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებია, შესაბამისად ხალხიც ქართველია. აკაკი პირდაპირ ასახელებს, რომ ტარიელი წარმოშობით ამერიდანაა (აღმოსავლეთ საქართველოდან), ავთანდილი იმერიდან (დასავლეთიდან), ხოლო ფრიდონი შავიზღვისპირელი ქართველია — ამ სამი გმირის ერთობა კი ერთიან, შეკავშირებულ ქართველ ხალხს იძლევა. აკაკიმ ნესტანი წარმოიდგინა საქართველოს სიმბოლოდ, რომელსაც ქართველი ხალხი მხოლოდ ერთიანი ძალებით თუ უშველის. ამგვარად აკაკიმ სცადა ქართველთა სუბეთნიკურ ნიადაგზე ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟთა ტიპური ბუნების გარკვევა[46]. აკაკის მოსაზრებას დაეთანხმა დავით კარიჭაშვილიც, თუმცა მან აღნიშნა, რომ ქართველი ხალხის ეთნოგრაფიული წარმომადგენლები რუსთაველს განგებ კი არ დაუხატავს, არამედ ეს თავისთავად, პოეტის უნებურად მოხდა[47]. ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟებზე აკაკის აზრი მკაცრად გააკრიტიკა ილია ჭავჭავაძემ. მისი თქმით, აკაკიმ „ვიწრო ფარგლებში მოამწყვდია“ დიდებული ქართული პოემის მნიშვნელობა, ხოლო მისი ავტორი უბრალო ეთნოგრაფად გამოაჩინა. ილიას აზრით, რუსთაველის პერსონაჟები არიან „ზოგადი ადამიანების ტიპები“ და არა რომელიმე „ქართლელი, კახელი, პეტრე, ივანე“[48].

ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟების დახასიათებას უძღვნა ნაშრომი ვლადიმერ ნორაკიძემ. მისი თქმით, ტარიელი და ავთანდილი, ასევე ფრიდონიც არიან მსგავსი ხასიათების ადამიანები, თუმცა ისინი მაინც არ კარგავენ საკუთარ ინდივიდუალობას[49][50][51][52][53]. ამ მხრივ დიამეტრულად განსხვავებული მოსაზრება აქვს ივანე ჯავახიშვილს. მისი თქმით, პირიქით, ვეფხისტყაოსნის მთავარი გმირები (ტარიელი და ავთანდილი) იმდროინდელი საქართველოს ორ აბსოლუტურად განსხვავებულ ტიპს წარმოადგენენ; ჯავახიშვილი ხსნის, რომ განსხვავება კონკრეტულად ის არის, რომ ტარიელი იბრძვის, არის მამაცი, თუმცა მის ბრძოლას არ აქვს იდეური ხასიათი, ავთანდილი კი პირიქით, ხმალს მხოლოდ იმისათვის იშიშვლებს, რომ შეურაცხყოფილებს დაეხმაროს, გაათავისუფლოს ჩაგრულები[54]. ამ საკითხში ივანე ჯავახიშვილს არ ეთანხმება ალექსანდრე ბარამიძე[55].

ვეფხისტყაოსნის ძირითადი პერსონაჟები არიან:

ტარიელი — უცხო მოყმე, ვეფხისტყაოსანი, ნესტანის მიჯნური, ავთანდილისა და ფრიდონის ძმადნაფიცი; ავთანდილი — არაბეთის სპასპეტი, თინათინის მიჯნური, ტარიელისა და ფრიდონის ძმადნაფიცი; ნურადინ-ფრიდონი — მულღაზანზარის მეფე, ტარიელისა და ავთანდილის ძმადნაფიცი; ნესტან-დარეჯანი — ტარიელის მიჯნური, ფარსადანის ქალიშვილი; თინათინი — ავთანდილის მიჯნური, როსტევანის ქალიშვილი და თანამესაყდრე; როსტევანი — არაბეთის მეფე; ფარსადანი — ინდოეთის მეფე; დავარი — ფარსადანის და, ქაჯეთში გათხოვილი, ნესტან-დარეჯანის გამზრდელი და მასწავლებელი; შერმადინი — ავთანდილის ერთგული მსახური; სოგრატი - როსტევანის ვაზირი; ასმათი — ნესტან-დარეჯანის მონა-მსახური, ტარიელის მსახური და მეგობარი; რამაზი — ხატაეთის მეფე; უსენი — გულანშაროს მთავარი; ფატმანი — უსენის ცოლი; ჭაშნაგირი — ფატმანის საყვარელი; მელიქ–სურხავი — გულანშაროს მეფე; უსამი — ვაჭრების მეთაური.

,,ფაბულის წყარო"   ვეფხისტყაოსნის ფაბულის ორიგინალობაზე ეჭვი დაბადა თავად პოემის პროლოგის ერთ-ერთმა სტროფმა, რომელშიც ავტორი წერს[56]:

„	ესე ამბავი სპარსული, ქართულად ნათარგმანები ... ... ვპოვე და ლექსად გარდავთქვი, საქმე ვქმენ საჭოჭმანები ... “ ამ სტროფის მიხედვით, რუსთაველს ხელთ ჰქონია სპარსულ ენაზე დაწერილი და შემდეგ ქართულად ნათარგმნი პროზაული მოთხრობა და ის გაურითმავს, ლექსად „გარდაუთქვამს“. ამ სტროფის აზრი ამგვარად, პირდაპირი მნიშვნელობით ესმოდათ XVIII საუკუნემდე. პირველად ვეფხისტყაოსნის ფაბულის სპარსულობაში ეჭვი ვახტანგ VI-ს შეეპარა; იგი თავის კომენტარებში კრიტიკულად განიხილავს ამ საკითხს და აღნიშნავს[57]:

„	ეს ამბავი სპარსში არ არის... სპარსშიდ ეს ამბავი არსად იპოება. “ ვეფხისტყაოსნის სიუჟეტის სპარსულიდან წარმოშობის თეორიას იცავდა ნიკოლოზ მარი. მას ერთ დროს ბრიტანეთის მუზეუმში ეგულებოდა რუსთაველის პოემის სპარსული პროტოტიპის ხელნაწერი, თუმცა მისი მოლოდინი არ გამართლდა. მიუხედავად ამისა, იგი თავის მონოგრაფიულ ნაშრომებში მაინც ვეფხისტყაოსნის ფაბულის სპარსულობას იცავს[58][59]. ამ მოსაზრებას ეწინააღმდეგებოდა ვაჟა-ფშაველა და აღნიშნავდა, რომ თუ პოემის ფაბულა სპარსულია, მას სპარსეთშიც ბევრი გალექსავდა[60]. XX საუკუნის მკვლევართა უმრავლესობამ უარყო ძველი შეხედულებები, საყოველთაოდ აღიარეს ვეფხისტყაოსნის სიუჟეტური ორიგინალურობა. მოგვიანებით სარგის კაკაბაძემ მივიწყებული თეორიის აღდგენა სცადა და ივარაუდა, რომ ვეფხისტყაოსანი სპარსულ ენაზე მეხოტბე ჩახრუხაძის ძმამ პროზაულად დაწერა; იგი ქართულად გადმოთარგმნა სარგის თმოგველმა, ხოლო საბოლოოდ კი შოთა რუსთაველმა გალექსა[61]. ამ აზრმა მეცნიერებაში ფეხი ვერ მოიკიდა; იგი გააკრიტიკა რუსთველოლოგმა ალექსანდრე ბარამიძემ, გაიოზ იმედაშვილმა, სოლომონ ცაიშვილმა[62].

დღეს როგორც საზოგადოების, ისე მკვლევართა შორის გავრცელებული და მიღებულია მოსაზრება, რომ შოთა რუსთაველმა „სპარსული ამბის“ მომიზეზებით გამოიყენა მსოფლიო ლიტერატურაში ფართოდ გავრცელებული სიუჟეტის ხელოვნურად შენიღბვისა და გაუცხოების ხერხი. ეს ხერხი ფართოდ იყო გავრცელებული განსაკუთრებით შუა საუკუნეებში როგორც ევროპის ქვეყნებში, ისე საქართველოში[63]. სიუჟეტის გაუცხოების აუცილობლობა, ალექსანდრე ბარამიძის აზრით, გამოწვეული იყო ვეფხისტყაოსანში ასახული გამჭვირვალე ისტორიული ასოციაციებითა და პოემაში გატარებული შეხედულებების რადიკალიზმით[64].

ვეფხისტყაოსნის ფაბულის ორიგინალურობის თეორიას ამყარებს იმ მკვლევართა მოსაზრებები, რომლებიც პოემის სიუჟეტში შოთა რუსთაველის თანადროული საქართველოს ისტორიულ სინამდვილეს ხედავენ. რუსთველოლოგთა უმრავლესობა პოემაში აღწერილ თინათინისა და ნესტან-დარეჯანის ამბებში საქართველოს რეალური მეფის, გიორგი III-ის მიერ თამარის გამეფების, რუმის სულთნის მიერ ხელის თხოვნის ისტორიებთან პოულობს მსგავსებას. ამგვარ აზრს ავითარებდნენ მარი ბროსე[65][66], დავით ჩუბინაშვილი[67], დიმიტრი ბაქრაძე[68], მოსე ჯანაშვილი[69], ვაჟა ფშაველა[70]. ეს აზრი მოგვიანებით გაიზიარეს სხვებმაც: დიმიტრი ბენაშვილმა[71], დ. ქუმსიშვილმა[72], ნიკო მარმა[73] და სხვებმა. საკმაოდ გავრცელებულია მოსაზრება, რომ შოთა რუსთაველი თავად მონაწილეობს პოემაში, როგორც პერსონაჟი, ავთანდილის ან ტარიელის სახით. ამ აზრს იცავდნენ და ავითარებდნენ ვაჟა-ფშაველა[74], სერგი გორგაძე[75], პავლე ინგოროყვა[76].

,,ვეფხისტყაოსანის ქართული"        ეფხისტყაოსნის ენა წარმოადგენს გარდამავალ საფეხურს ძველ ქართულსა და ახალ ქართულ ენას შორის; მასში მოიპოვება როგორც ძველი, ისე ახალი ქართულისათვის დამახასიათებელი ნიშნები. ვეფხისტყაოსნის ენა განსხვავებულია როგორც წინადროული, ისე მისდროინდელი საეკლესიო მწიგნობრული ქართული ენისაგან, იგი უფრო მეტად ახლოსაა ხალხის სამეტყველო ენასთან. ამ განსხვავების გამო მას პირობითად „ვეფხისტყაოსნის ქართულსაც“ უწოდებენ. ქართველოლოგთა აღნიშვნით, ვეფხისტყაოსანი მნიშვნელოვანი დოკუმენტია საშუალი ქართულის საერო მეტყველების შესასწავლად[77].

ვეფხისტყაოსნის ენისათვის განსაკუთრებით დამახასიათებელია ის, რომ აქ ერთმანეთის გვერდით გვხვდება ერთი და იმავე სიტყვის როგორც ახალი, ისე ძველი ფორმები. არნოლდ ჩიქობავამ დაასაბუთა, რომ ვეფხისტყაოსანში შეინიშნება დიალექტიზმები, როგორც დასავლური (მაგალითად აქანა), ისე აღმოსავლური (მაგალითად დაღმა), თუმცა, მისივე თქმით, ეს დიალექტიზმები ავტორისეული არაა და ეს ზოგადად იმდროინდელი სალიტერატურო ენის თვისება იყო[78]. ვეფხისტყაოსნის ქართულს, ძველი ენისაგან განსხვავებით, ახასიათებს მიდრეკილება სინტაქსური სიახლისა და სიმარტივისადმი[79]. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია მოთხრობითი ბრუნვის ნიშნის ახალი ხმარების წესი პოემაში[80]. მიუხედავად ამ სიახლეებისა, რუსთაველის ენა ინარჩუნებს ძველ წესებსაც, ძველი და ახალი ფორმები მის პოემაში პარალელური ფორმების სახით გვხვდება[81].

ვეფხისტყაოსნის ქართული მეტად თავისუფალი ენაა; ავტორი ხშირად ქმნის ახალ სიტყვებს, ნეოლოგიზმებს (მაგალითად ნაგუშინდლევი, უმისჟამისო), სახელებს კი ხშირად ზმნებად აქცევს (იირმოს, ითხოს, ეაგეთა და სხვა)[82]. რუსთაველის მიერ გამოყენებული უჩვეულო სიტყვები ზოგ შემთხვევაში გამოწვეულია ლექსის საჭიროებით, რითმისა და რიტმის უკეთ შეწყობისათვის, თუმცა ხშირად პოეტი სიტყვების უჩვეულო ფორმებს სალექსო მოთხოვნილებების ყოველგვარი აუცილებლობის გარეშეც იყენებს[83]. ვეფხისტყაოსნის ქართულისათვის ჩვეულებრივი მოვლენაა ე. წ. დიდებულების მრავლობითობა, ანუ მხოლობითი შინაარსის სიტყვების დასმა მრავლობით რიცხვში განსაკუთრებული პატივისცემის გამოსახატავად[84].

როგორც მკვლევარები აღნიშნავენ, რუსთველის ენა იმდენადაა დაახლოებული ხალხის მეტყველებასთან, რომ იგი მარტივად გასაგებია და სპეციალურ განმარტებას არ საჭიროებს. თუმცა არის იშვიათი გამონაკლისებიც, როდესაც ცალკეული სიტყვებისა და გამოთქმების შინაარსი დაუდგენელია და მათ შესახებ სპეციალისტებიც ვერ თანხმდებიან[85].

,,მხატვრული ენა"

ვეფხისტყაოსნის მხატვრული ენა გამოირჩევა ე. წ. დარბაისლური მონუმენტური სტილით. პოეტი ხშირად იყენებს ისეთ მხატვრულ ხერხებს, როგორიცაა მეტაფორა, შედარება, გამეორება, ალიტერაცია, ბუნების აღწერები და სხვა. რუსთაველის ენისათვის დამახასიათებელია აფორიზმების სიმრავლე.

,,მეტაფორები"

ვეფხისტყაოსანში მეტაფორები იმდენად უხვადაა, რომ პოემის მხატვრულ ენის სტილად ხშირად სწორედ მეტაფორულობას თვლიან. აზრის გამოხატვის მეტაფორული ხერხი ვეფხისტყაოსანში უმთავრესი მხატვრული ხერხია[86]. რუსთაველის ზოგიერთი მეტაფორული სახე, რომელიც ყველაზე ხშირად მეორდება პოემაში, სხვადასხვა კონტექსტში სხვადასხვა მნიშვნელობითაა გამოყენებული. ასეთებია, მაგალითად: ვარდი, ნარგიზი, მელნის ტბა, მზე, მთვარე, მარგალიტი, ბროლი და სხვა. ვარდი ზოგჯერ ადამიანის სახის ცალკეულ ნაკვთს გამოხატავს, ზოგჯერ კი მთელ პირისახეს. მაგალითად, ქვემოთ მოყვანილ ნაწყვეტში ვარდი პირს აღნიშნავს, ძოწ-მარგალიტი კი კბილებს[87]:

„	მუნ ვარდსა შუა შვენოდეს ძოწ-მარგალიტნი ტყუბანი. “ მკვლევართა აზრით, რუსთაველის მეტაფორა ხელს უწყობს აზრის სწორად და მოხდენილად ჩამოყალიბებას. ვეფხისტყაოსნის მეტაფორები არ აბუნდოვანებენ ტექსტის შინაარსს. ალექსანდრე ბარამიძის აზრით, რუსთველი ამ მხრივ განსხვავდება ზოგიერთი აღმოსავლელი პოეტისაგან, რომლებიც რომლებიც „თვითმიზნური მეტაფორიზაციით“ არიან გატაცებულნი[88].

,,ეპითეტები"

ვეფხისტყაოსანში უხვადაა ეპითეტებიც. მაგალითად, თითქმის მთლიანად ეპითეტებითაა აგებული პოემის ძირითადი ნაწილის პირველი სტროფი, რომელშიც არაბეთის მეფეა დახასიათებული:

„	იყო არაბეთს როსტევან, მეფე ღმრთისაგან სვიანი მაღალი, უხვი, მდაბალი, ლაშქარ-მრავალი, ყმიანი, მოსამართლე და მოწყალე, მორჭმული, განგებიანი, თვით მეომარი უებრო, კვლა მოუბარი წყლიანი. “ პერსონაჟების აღწერისას ხშირად გამოყენებულია შემდეგი ეპითეტები: ამაყი, ლაღი, უკადრი, კუშტი, მხნე, ლაღადმავალი, ტანის მრხეველი, მხიარული, მორჭმული და სხვა. ვეფხისტყაოსანში გვხვდება ასევე უეცარი და ორიგინალური ეპითეტებიც, როგორიცაა, მაგალითად ხმა შაქრისფერი[89]. ხშირია ე. წ. მუდმივი ეპითეტები, რომლებსაც უშუალო მხატვრული იერი დაკარგული აქვთ: ცხელი ცრემლი ან ცეცხლი ცხელი და სხვა[90

,,მხატვრული შედარება"      პოემაში ბევრია მხატვრული შედარებებიც. ხშირია ორიგინალური, ცოცხალი, რეალისტური შედარებები, რომლებშიც აღბეჭდილია ეროვნული, უბრალო ხალხის ყოფა-ცხოვრება. ზოგიერთი შედარება გამოირჩევა ექსპრესიულობით. აღსანიშნავია, რომ რუსთაველის მხატვრულ შედარებებს ხშირად ჰიპერბოლური ხასიათი აქვთ, თუმცა ვეფხისტყაოსნის ყოველი ჰიპერბოლური შედარების საფუძველი სინამდვილეა და იგი არასოდეს ეხება ფანტასტიკურ წარმოდგენებს

''გამეორება"

ვეფხისტყაოსნისათვის უცხო არაა ეპიკური და სიუჟეტური განმეორებებიც. სიუჟეტური განმეორებები პოემაში მცირეა, ეპიკური კი უფრო ხშირად გვხვდება. სიუჟეტური განმეორების მაგალითია 993-999 სტროფები[92], რომლებშიც პოემის ერთ-ერთი მთავარი გმირი — ავთანდილი ფრიდონს მოკლედ უამბობს ტარიელის თავგადასავალს. აღსანიშნავია, რომ ეს თავგადასავალი მკითხველისათვის უკვე ცნობილია ვრცლად, ხოლო სიუჟეტის მიხედვით, ფრიდონმაც უკვე იცის ტარიელის ამბავი. მიუხედავად იმისა, რომ ამბის განვითარებისთვის არანაირ საჭიროებას არ წარმოადგენდა, პოეტი მოკლედ კიდევ ერთხელ იმეორებს ამ ამბავს, რითაც ხაზს უსვამს მის დიდ მნიშვნელობას[93].

ეპიკური განმეორებები ვეფხისტყაოსანში სხვადასხვაგვარია. არის როგორც მოტივურ-აზრობრივი, ასევე სიტყვიერ-ფრაზეოლოგიური განმეორებებიც. მოტივურ-აზრობრივი განმეორების შემთხვევაში, ზოგჯერ რომელიმე სტროფის შინაარსი სხვა სტროფშიცაა გადმოცემული[94]. აღსანიშნავია, რომ იმ სტროფებს, რომლებშიც წინა სტროფის შინაარსია გამეორებული, მკვლევართა ერთი ნაწილი ყალბად მიიჩნევს და შემდეგი დროის დამატებად თვლის[93].

ნიკო მარი აღნიშნავდა, რომ ეპიკური სიტყვიერ-ფრაზეოლოგიური განმეორებები შოთა რუსთაველის ერთ-ერთი საყვარელი მხატვრული ხერხია. ამის დასადასტურებლად იგი რამდენიმე მაგალითს ასახელებს, მათ შორისაა პროლოგის ერთ-ერთი სტროფი[95]:

„	შორით ბნედა, შორით კდომა, შორით დაგვა, შორით ალვა. “ ამგვარი ლექსიკური განმეორებები ვეფხისტყაოსანში ათეულობით მოიპოვება. მათთვის, მიუხედავად სიტყვების გამეორებისა, დამახასიათებელია ტავტოლოგიის არარსებობა[96]. განმეორების განსაკუთრებული სახეა, როდესაც სიტყვა რამდენიმეჯერ სხვადასხვა ფორმით მეორდება:

„	მზე აღარ მზეობს ჩვენთანა, დარი არ დარობს დარულად. “ გამეორების ამგვარი ფორმები ვეფხისტყაოსანში გამოიკვლია კ. ჭიჭინაძემ[97]. პავლე ინგოროყვა აცხადებს, რომ ამგვარი სპეციფიკური განმეორებანი იშვიათად მოიძებნება მსოფლიო პოეზიაში და მათ შეიძლება „ვერბალური ალიტერაციაც“ ეწოდოს[98]. ვეფხისტყაოსანში გამოყენებული განმეორებების ერთ-ერთი სახეა სინონიმური სიტყვების დაჯგუფება[

,,ალიტერაცია"

ეფხისტყაოსნისათვის ბგერული გამეორების ორივე სახეა დამახასიათებელი, ასონანსიცა და ალიტერაციაც, თუმცა უფრო ხშირია ალიტერაცია. მაგალითად, ქვემოთ მოცემულ ტაეპში გამოყენებულია როგორც ალიტერაცია, ისე ასონანსი[100]:

„	კარვის კალთა ჩახლართული ჩავჭერ, ჩავაქარაბაკე. “ ვეფხისტყაოსნისათვის ასევე დამახასიათებელია ალიტერაციის განსაკუთრებული სახე, სიტყვათა ნაწილაკების, ზმნისწინების გამეორება; მაგალითად ერთსა და იმავე ტაეპში გვხვდება: წავე ... წა[101], წაგვივიდა ... წა[102], მირთმა ... მი[103], მისრულვარ ... მი[104], გავიდა ... გა[105], მომხვდეს ... მო[106], მოგკლავს ... მო[107] და სხვა. ყველა ამ მაგალითში მეორე ნაწილაკი წინა სიტყვის უბრალოდ შემოკლებული გამეორებაა, მათი ერთ ტაეპში არსებობა კი ერთგვარ ალიტერაციას ქმნის[108].

,,ბუნების აღწერა"

ბუნების სურათები ვეფხისტყაოსანში შედარებით ნაკლებადაა[109]. რუსთაველი ბუნებას თითქმის არსად არ ხატავს თავისთავად, სიუჟეტისაგან მოწყვეტილად; ვეფხისტყაოსნის ბუნების აღწერილობანი დაკავშირებულია უშუალოდ პერსონაჟებთან, მათ განცდებთან და განწყობასთან. პოემის პერსონაჟებს ბუნება ერთგვარად თანაუგრძნობს მწუხარებას, ხოლო სიხარულის დროს მათთან ერთად „მხიარულობს“. ბუნების შესაბამისობის მოტივი ადამიანის შინაგან სამყაროსთან მოგვიანებით, XIX საუკუნის ქართული კლასიკური მწერლობისათვის ტრადიციული გახდა[110].

,,აფორიზმები

ვეფხისტყაოსანი მდიდარი ნაწარმოებია აფორიზმებით. რუსთველოლოგის, ალექსანდრე ბარამიძის აზრით, შოთას, როგორც აფორიზმებით მაზროვნე პოეტს, მსოფლიო ლიტერატურაში ტოლი არ ჰყავს[111]. რუსთაველი აფორიზმების საშუალებით მოკლედ, სხარტად გადმოსცემს ბრძნულ აზრებს. ჩვეულებრივ, ვეფხისტყაოსნის აფორიზმები ერთი სტროფის ფარგლებშია მოქცეული. სტროფის პირველ სამ ტაეპში პოეტი ავითარებს საჭირო მოსაზრებას, თვალსაზრისს, რასაც მეოთხე ტაეპის სახით მოსდევს უფრო ზოგადი აზრის შემცველი დასკვნითი აფორიზმი. ხშირად აფორისტული ხასიათისაა წინა სამი ტაეპიც, შესაბამისად, მთელი სტროფი აფორიზმია, თუმცა გადამწყვეტი მნიშვნელობა ყოველთვის უკანასკნელ, მეოთხე ტაეპს ენიჭება[111].

რუსთაველის აფორიზმები შთამაგონებელ-აღმზრდელობითი ხასიათისაა. ისინი ფართოდ გავრცელდა ხალხში ხალხური სიბრძნის სახით. აღსანიშნავია, რომ ხალხმა შოთა რუსთაველს მიაწერა ზოგიერთი ხალხური სიბრძნეც[111].

,,ლექსი"

ვეფხისტყაოსანი თავიდან ბოლომდე თექვსმეტმარცვლიანი შაირის მეტრითაა გაწყობილი. ვრცელი პოემის შიგნით ერთფეროვნებისა და მონოტონურობის დასაძლევად შოთა რუსთაველი იყენებს შაირის რიტმული წყობის ვარიაციებს. პოემაში გვხვდება შაირის ორი ძირითადი სახე: დაბალი, ანუ გრძელი შაირი და მაღალი, ანუ მოკლე შაირი. შაირის ორივე სახე თექვსმეტ მარცვალს შეიცავს, განსხვავება მხოლოდ მათ რიტმულ წყობაშია. ქვემოთ მოცემული მაგალითებიდან პირველი მაღალი შაირითაა გაწყობილი, ხოლო მეორე — დაბლით[112]:

„	1. ნახეს, უცხო | მოყმე ვინმე, || ჯდა მტირალი | წყლისა პირსა... 2. იყო არაბეთს | როსტევან, || მეფე ღმრთისაგან | სვიანი... “ რაოდენობის მიხედვით პოემაში დაბალი შაირი უფრო მეტია, ვიდრე მაღალი. აზრობრივი თვალსაზრისით რაიმე ზუსტად განსაზღვრული წესი დაბალი და მაღალი შაირების ხმარებისა არ არსებობს, თუმცა გარკვეული ტენდენციები იგრძნობა. მაგალითად, ვუკოლ ბერიძის მოსაზრებით მაღალი შაირით უფრო მეტად მხიარული, სალაღობო სცენებია გადმოცემული, ხოლო დაბალი შაირით, პირიქით, უმეტესად სევდისმომგვრელი სურათებია წარმოდგენილი[113].

დაბალი და მაღალი შარირების რიტმულ წყობას განსხვავებული რითმები შეესაბამება. რითმების ხმარების წესი ვეფხისტყაოსანში მკაცრადაა მოწესრიგებული. ორივე სახის შაირის სტროფი ოთხტაეპიანია, თითოეული ტაეპი ერთმანეთს ერითმება aaaa სქემით. ვეფხისტყაოსანში არ გვხვდება შიდა რითმები. დაბალი შაირის რითმა სამმარცვლიანია, მაღალისა კი ოთხმარცვლიანი. რუსთაველის რითმა, ჩვეულებრივ, ზუსტია, გარითმულ სიტყვებში ზუსტად ემთხვევა არა მარტო ხმოვნები, არამედ თანხმოვნებიც; ნაკიან რითმას ვეფხისტყაოსანი არ იცნობს. მაღალი შაირის რიგს განეკუთვნება ვეფხისტყაოსანში არცთუ იშვიათად გამოყენებული ე. წ. მაჯამა (მაჯამური რითმა), როდესაც ომონიმების საშუალებით რითმაში მთელი სიტყვა შედის[114].

,,ავტორი"      ვეფხისტყაოსნის ავტორია XII-XIII საუკუნეების მიჯნაზე მოღვაწე შოთა რუსთაველი. ავტორის საკითხზე, ისევე როგორც პოემის სხვა ისტორიულ-ლიტერატურულ საკითხებზე, ინფორმაციას თავად პოემა იძლევა, კონკრეტულად კი პოემის პროლოგი და ეპილოგი. პროლოგში ავტორი ორჯერ ამჟღავნებს თავის ვინაობას და თავის თავს რუსთველს უწოდებს[115]:

„	დავჯე, რუსთველმან გავლექსე, მისთვის გულს-ლახვარ-სობილი... მე, რუსთველი, ხელობითა ვიქმ საქმესა ამა დარი. “ ავტორის სახელი, რუსთველი, ორჯერაა დასახელებული ვეფხისტყაოსნის ეპილოგშიც[116]:

„	ვწერ ვინმე მესხი მელექსე მე რუსთველისად ამისა. ტარიელ — მისსა რუსთველსა, მისთვის ცრემლშეუშრომელსა. “ აღსანიშნავია, რომ პროლოგში ავტორის სახელი ორივეგან პირველ პირშია, ეპილოგში ორივეგან მესამეში; ამის გათვალისწინებით, მიიჩნევა, რომ ვეფხისტყაოსნის ეპილოგი დაწერილია არა რუსთველის, არამედ მისი გამგრძელებლის მიერ; ამაზე პირდაპირ მიუთითებს ეპილოგის პირველივე სტროფის სიტყვები „მე რუსთველისად ამისა“, რომელიც ალექსანდრე ბარამიძემ ამგვარად გაშიფრა: „რუსთველის მიხედვით, ან რუსთველის კვალობაზე, რუსთველის მსგავსად“[117]. მიუხედავად ამისა, ეს სტროფი მნიშვნელოვანია ვეფხისტყაოსნის ძირითადი ტექსტის ავტორის დასადგენად — გამგრძელებელი ავტორად რუსთველს მიიჩნევს. ამ მხრივ მნიშვნელოვანია ასევე 1669-ე სტროფიც, რომლის ავტორიც ასევე უცნობია, თუმცა ჩანს, რომ იგი კარგად ყოფილა გარკვეული თავისი დროის ქართულ ლიტერატურაში. ამ სტროფის ავტორი ასახელებს კლასიკური პერიოდის ახვადასხვა ქართველ მწერლებს თავიანთი ნაწარმოებებითურთ და მათ შორის მოჰყავს რუსთველიც, რომელიც, სტროფის ავტორის თქმით, ტარიელისათვის არის „ცრემლშეუშრომელი“.ამგვარად, პოემის ეპილოგის სტროფები, ვისი დაწერილიც არ უნდა იყოს ისინი, ადასტუურებენ, რომ ვეფხისტყაოსნის ავტორი რუსთველია[117].

ე. მსხეთელმა გამოთქვა აზრი, რომ ვეფხისტყაოსანში ჩართულია კრიპტოგრაფიული აკროსტიხები, რომლებიც პოემის ავტორის ვინაობასთან ერთად მის თავგადასავალსაც გვამცნობს. მაგალითად, მსხეთელმა ვეფხისტყაოსნის პირველი სტროფის პირველი ტაეპიდან — „რომელმან შეჰქმნა სამყარო ძალითა მით ძლიერითა“ — შემდეგი სიტყვები ამოიკითხა: რუსთველი შოთაჲ სამცხისა ძეჲ მელექსეჲ ძეული (გაძევებული)[118][119]. ე. მსხეთელის ეს მოსაზრება მკაცრად გააკრიტიკა ალექსანდრე ბარამიძემ; მას ვეფხისტყაოსანში ვეფხისტყაოსანში აკროსტიხების არსებობა ლაღი ფანტაზიის ნაყოფად მიაჩნია. იგი ამ „აღმოჩენაზე“, რომელსაც, მისი თქმით, საერთო არაფერი აქვს მეცნიერებასთან, ირონიულად საუბრობს[120].

ვეფხისტყაოსანსა და მის ავტორზე არანაირი ცნობა არ მოიპოვება XIII-XIV საუკუნეებიდან. XV-XVIII საუკუნეების ქართული მწერლობა კი ვეფხისტყაოსანს ერთხმად მიაწერს რუსთველს, უფრო გავრცელებული ფორმით კი — რუსთაველს. რუსთველოლოგთა უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ ეს ფორმა (რუსთაველი) უფრო გაუმართლებელია, ვიდრე რუსთველი, ვინაიდან პოეტი თავის თავს სწორედ რუსთველს უწოდებს. ფორმა რუსთაველი პირველად შემოიღო ანტონ კათალიკოსმა XVIII საუკუნეში[121][122][123].

რუსთველის სახელია შოთა. ამის თაობაზე პირდაპირ ცნობას იძლევა XVII საუკუნის პოეტი თეიმურაზ I. იგი თავის პოემა „იოსებზილიხანიანის“ შესავალში გადმოგვცემს ვეფხისტყაოსნის მოკლე შინაარსს, ახასიათებს პოემის მთავარ გმირებს და იქვე მიუთითებს, რომ „ესენი შოთა რუსთველმან შეამკო არსთა მკობითა“[124]. შემდეგი ხანის მწერლები რუსთაველს ჩვეულებრივ ყველანი შოთას უწოდებენ.

,,ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები"

ვეფხისტყაოსნის სრული ტექსტიდან ზოგიერთი სტროფი და რამდენიმე თავი სრულად არაა შოთა რუსთაველის დაწერილი. ტრადიციულ ბეჭდურ გამოცემებში პოემის ეს ნაწილები, როგორც წესი, ამოღებულია, თუმცა ვეფხისტყაოსნის შუა საუკუნეების ხელნაწერებში ისინი შენარჩუნებულია. ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები ძირითადად საკუთარ სტროფებსა და ახალ თავებს პოემას ბოლოში ურთავდნენ და ამგვარად აგრძელებდნენ ამბავს. ტრადიციულ ბეჭდურ გამოცემებთან შედარებით ხელნაწერებს ბოლოში დამატებული აქვს რუსთველის გამგრძელებლების მიერ შეთხზული რამდენიმე თავი, მათ შორის ინდო-ხატაელთა ამბავი, ხვარაზმელთა ამბავი და გმირთა სიკვდილის ამბავი. პირველ მათგანში მოთხრობილია, თუ როგორ დაესხა თავს ხატაელთა ლაშქარი ინდოეთს და როგორ გადაარჩინეს უპატრონოდ დარჩენილი ქვეყანა ტარიელმა და მისმა ძმადნაფიცებმა[125]. ინდო-ხატაელტა ამბავს მოსდევს ხვარაზმელთა ამბავი, რომელიც გადმოგვცემს ინდოეთში ტარიელის ავადმყოფობის შემდეგ შემოჭრილ ხატაელთა ჯარს, ბრძოლას, მათ დამარცხებას ავთანდილისა და ფრიდონის მიერ და ტარიელის განკურნებას[125]. ამ ორ ამბავს მოსდევს გმირთა სიკვდილის ამბავი, სადაც მოთხრობილია ტარიელისა და ავთანდილის გარდაცვალება და ფრიდონის მიერ მათი დატირება[126]. ამ ყველაფერს ასრულებს ეპილოგი, რომლის ზოგიერთი სტროფიც ასევე ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლებს ეკუთვნით (მათ შორის „ვინმე მესხ მელექსეს“)[127].

გარდა მთლიანი თავებისა, ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები პოემის ძირითად ტექსტშიც ურთავდნენ ცალკეულ სტროფებს. ამგვარად ზოგჯერ იქმნებოდა ერთი და იმავე სტროფის ორი ვარიანტი; მაგალითად, ცნობილ სტროფს „იყო არაბეთს როსტევან...“ მოეპოვება შემდეგი ვარიანტული ტექსტი:

„	იყო არაბეთს მეფობა მეფისა როსტევანისი. მას ჰქონდა სპარსთა ქვეყანა, მართ ვითა შანშეს ანისი, უძრწის და მონებს ყოველი, ვისთა აქვსთ მტერთ საბრძანისი. თქვეს, თუ: ხამს ხმელთა პატრონად ან ალექსანდრე, ან ისი. “ შემდგომ დროში ჩამატებული სტროფები მოიპოვება ასევე პროლოგშიც. აღსანიშნავია, რომ ეს სტროფები და გაგრძელებები შუა საუკუნეებში პოემის განუყოფელ ნაწილად მიიჩნეოდა, თუმცა, როგორც ირკვევა, რომ ლიტერატურულ წრეებს კარგად სცოდნიათ გამგრძელებლების მიერ ჩართული და დამატებული სტროფების არსებობის შესახებ. თეიმურაზ I „თეიმურაზისა და რუსთველის გაბაასებაში“ შოთას მიმართავს:

„	ერთი ამბავი აიწყე, ბოლოც სხვათ შეგითავესო. “ ერთ-ერთი ამ შემთავებლის სახელს თეიმურაზი პირდაპირ ასახელებს — ნანუჩა. თეიმურაზი ნანუჩას ათვალწუნებით უყურებს და დასცინის[128], თუმცა, როგორც ირკვევა, ინტერპოლატორობა (ყალბისმქნელობა) საზოგადოებაში მოწონებული იყო. XVII საუკუნის I ნახევრის პოეტი მამუკა თავაქალაშვილი ნანუჩას, იგივე მანუჩარს „ტკბილი სიტყვების მხმობელს“ უწოდებს და მას XII საუკუნის ქართველი კლასიკოსების გვერდით აყენებს. დღეისათვის ცნობილია, რომ ვეფხისტყაოსანში ნანუჩას გარდა საკუთარი ნამშევარი სხვადასხვა დროს ჩაურთავთ ვინმე მესხ მელექსეს, იოსებ თბილელს, გიორგი თუმანიშვილსა და სხვებს[129].

ვეფხისტყაოსნის ერთ-ერთი გამგრძელებელია XVII საუკუნის ქართველი მწერალი ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილი. მას ეკუთვნის ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებების გაგრძელება — ომაინიანი, რომელშიც მოთხრობილია ტარიელის შვილის, სარიდანისა და ავთანდილის ასულის შეუღლების შედეგად დაბადებული ახალი გმირის, ომაინის ამბავი[

,,დათარიღება"

ტრადიციული თვალსაზრისით ვეფხისტყაოსნის დაწერის თარიღად ითვლება XII საუკუნის ბოლო ან XIII საუკუნის დასაწყისი პერიოდი. ეს თვალსაზრისი, რომელიც ყველაზე მეტადაა გავრცელებული და მიღებული მკვლევართა უმრავლესობის მიერ, ემყარება თავად პოემაში არსებულ მონაცემებს. კერძოდ, პროლოგსა და ეპილოგში რამდენიმეჯერ ქებით მოიხსენიება თამარ მეფე და მისი მეუღლე დავით სოსლანი; ამასთან ყველა შემთხვევაში ისინი დასახელებული არიან, როგორც ცოცხალი მმართველები. იქიდან გამომდინარე, რომ თამარისა და დავითის შეუღლება 1189 წელს მოხდა, ხოლო 1207 წელს დავით სოსლანი გარდაიცვალა, ვეფხისტყაოსნის შექმნის თარიღად 1189-1207 წლებს ასახელებენ. ამას ადასტურებს პოემის ძირითად ნაწილში დასახელებული ნაწარმოებებიც, მაგალითად, ირკვევა, რომ რუსთაველი იცნობდა ნიზამი განჯელის პოემას „ლეილი და მაჯნუნი“, რომელიც 1188 წელსაა დაწერილი[131].

გარდა საყოველთაოდ მიღებული ტრადიციული თვალსაზრისისა, არსებობს ცალკეულ მკვლევართა განსხვავებული მოსაზრებებიც. სარგის კაკაბაძე ვარაუდობდა, რომ რუსთველის პოემა XIV-XV საუკუნეების ნიმუშია[132], ხოლო ნიკო მარს იგი მონღოლთა პერიოდში, XIV საუკუნეში შეთხზულად მიაჩნდა[133]. მოგვიანებით ორივე მკვლევარმა უარყო ეს ვარაუდი და ტრადიციულ თვალსაზრისს დაუბრუნდა[131]. რუსთველოლოგი იუსტინე აბულაძე თვლიდა, რომ შოთამ შოთა რუსთაველმა ვეფხისტყაოსანი თამარის სიკვდილის შემდეგ დაასრულა, უკეთ ჩამოაყალიბა[134][135]. კორნელი კეკელიძის აზრით ვეფხისტყაოსანი დაწერილია საქართველოში მონღოლების შემოსევების შემდეგ, XIII საუკუნის 30-იანი წლების ბოლოს[136].

,,ხელნაწერები და ბეჭდური გამოცემები"

დღემდე მოღწეულია ვეფხისტყაოსნის 160-ზე მეტი ხელნაწერი წიგნი, მათ შორის არის ფრაგმენტებიც. უძველესი სრული ხელნაწერი ეკუთვნის მამუკა თავაქალაშვილს და იგი 1646 წლით თარიღდება[137]. თავაქალაშვილისეულ ვეფხისტყაოსნის ნუსხას წინ უსწრებს რამდენიმე ფრაგმენტი, მათ შორის მათ შორის XIV, XV და XVI საუკუნეების მინაწერები, მათ შორისაა ვანის ქვაბების ცნობილი წარწერები[138][139][140][141]. XIII-XV საუკუნეებიდან არ მოიპოვება არც ერთი სრული ხელნაწერი, უფრო გვიან ნუსხებში კი ტექსტი მნიშვნელოვნადაა დამახინჯებული. ძველი ხელნაწერების განადგურების მიზეზად მიიჩნევა როგორც XIII საუკუნის შემდეგ დაწყებული მონღოლთა ბატონობა საქართველოში, ასევე, უფრო მოგვიანებით, ვეფხისტყაოსნის დევნა. აღსანიშნავია, რომ XIX საუკუნისათვის ჯერ კიდევ ცნობილი იყო XV საუკუნის რამდენიმე ნუსხა, რომლებიც დღეს დაკარგულად ითვლება[142]. გარდა მამუკა თავაქალაშვილისეული ვეფხისტყაოსნისა, XVII საუკუნის 60-იანი წლებით თარიღდება და ერთ-ერთი უძველესია იოსებ თბილელის მიერ გადაწერილი ე. წ. „ზაზასეული ვეფხისტყაოსანი“[143]. კალიგრაფიულად და გაფორმებით ერთ-ერთი გამორჩეულია 1680 წელს ბეგთაბეგ ავთანდილის ძე მარტიროზაშვილის გადაწერილი ვეფხისტყაოსანი („ბეგთაბეგისეული ნუსხა“)[144]. აღსანიშნავია ასევე პაპუნა ბებურიშვილისეული ხელნაწერი (გადამწერი უცნობია)[145]. XVII საუკუნეშია შესრულებული ე. წ. „თარხანმოურავისეული ვეფხისტყაოსანი“, რომელიც დღეს ოქსფორდში ინახება[146]. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის საცავებში დაცულია ასევე სულხან-საბა ორბელიანის ხელით ნაწერი ვეფხისტყაოსანი[147][148] და XVIII საუკუნის ნუსხა, რომელიც „წერეთლისეული ვეფხისტყაოსნის“ სახელწოდებითაა ცნობილი. წერეთლისეული ვეფხისტყაოსანი გამორჩეულია მინიატიურების სიმრავლით[149]. ვეფხისტყაოსნის რამდენიმე ხელნაწერი შესრულებულია XIX საუკუნეშიც[150].

სტამბურად ვეფხისტყაოსანი პირველად 1712 წელს ვახტანგ VI-ის რედაქციითა და კომენტარებით დაიბეჭდა. ეს გამოცემა დღეს „ვახტანგის რედაქციის“ სახელითაა ცნობილი. ვახტანგისეული რედაქციის ტექსტი ხელნაწერებთან შედარებით გამოირჩევა სიმოკლით; ტექსტიდან ამოღებულია ძირითადად პოემის ბოლო თავები, რომლებიც ინტერპროლატორთა დამატებებად მიიჩნევა. ერთი პერიოდი მკვლევართა ერთი ნაწილი ვახტანგის რედაქციას თვლიდა კრიტიკულ გამოცემად, მკვლევართა მეორე ნაწილის მოსაზრებით კი ვახტანგის გამოცემა თითქოს უცვლელად იმეორებს რომელიღაც (აწ დაკარგული) ძველი ხელნაწერის ტექსტს. მოგვიანებით აკაკი შანიძემ დაამტკიცა, რომ ვახტანგის გამოცემა კრიტიკულია და, შესაბამისად, ვახტანგმა ვრცელი ხელნაწერი რედაქციიდან დაბეჭდა პოემის მხოლოდ ის ნაწილი, რომელიც მან უტყუარად მიიჩნია შოთა რუსთაველის დაწერილად[151].

ვეფხისტყაოსანი ბეჭდურად მეორედ პეტერბურგში 1841 წელს მარი ბროსეს, ზაქარია ფალავანდიშვილისა და დავით ჩუბინაშვილის რედაქციით გამოიცა; ეს გამოცემა, ჩვეულებრივ, „ბროსეს გამოცემის“ სახელითაა ცნობილი[152]. ვეფხისტყაოსნის ვახტანგისეულმა და ბროსეს გამოცემებმა საფუძველი ჩაუყარეს ვეფხისტყაოსნის მოკლე რედაქციას. შემდეგდროინდელი გამოცემები, რამდენიმე გამონაკლისის გარდა, ძირითადად მათ ემყარება. XX საუკუნეში რამდენიმეჯერ გამოქვეყნდა პოემის ვრცელი ვერსიაც. 1937 წლელს, ვეფხისტყაოსნის 750 წლისთავის აღსანიშნავად გამოიცა პირველი საიუბილეო გამოცემა, რომელიც შემდეგ კიდევ რამდენიმეჯერ დაიბეჭდა მცირე შესწორებებით[153].

,,ილუსტრაციები"

ვეფხისტყაოსნის დღემდე მოღწეულ ილუსტრაციებს შორის უძველესია XVII საუკუნის მხატვრის მამუკა თავაქალაშვილის მინიატიურები, რომლებიც დართული აქვს მისივე ხელით 1646 წელს გადაწერილ ვეფხისტყაოსანს. მთლიანობაში მამუკას შექმნილი აქვს 39 მინიატიურა ვეფხისტყაოსათვის. თავაქალაშვილის ილუსტრაციებს ეტყობა ტრადიციული ქართული ხელოვნების გავლენა. გარდა ამ მინიატიურებისა, ვეფხისტყაოსნის თავაქალაშვილისეულ ნუსხას დართული აქვს შოთა რუსთაველის გამოსახულებაც და მამუკას ავტოპორტრეტიც[154].

მინიატიურებით დასურათებულია ასევე XVII საუკუნის ე. წ. თარხანმოურავისეული ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერი, თუმცა მხატვარი უცნობია. ხელნაწერი შეიცავს სპარსულ სტილში შესრულებულ 21 მინიატიურას[155]. უცნობია ავტორი იოანე ავალიშვილის XVII საუკუნის ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერ წიგნში არსებული მინიატიურებისაც[156].

მინიატიურების სიმრავლით გამოირჩევა ე. წ. წერეთლისეული ვეფხისტყაოსანი, რომელიც XVII-XVIII საუკუნეებშია გადაწერილი. ამ ნუსხაში 87 ილუსტრაციაა, რომლებიც სხვადასხვა მხატვრის მიერაა შესრულებული. მინიატიურები სპარსულ სტილშია შესრულებული. უცნობია მათი ავტორებიც[157].

1881 წლიდან მოწინავე ქართული ინტელიგენციის თხოვნით ვეფხისტყაოსნის ილუსტრაციებზე მუშაობდა უნგრელი მხატვარი მიხაი ზიჩი. მიუხედავად იმისა, რომ მას მხოლოდ 14 სურათი შეუკვეთეს, მან 34 ნახატი შეასრულა, საიდანაც საგამომცემლო კომისიამ 27 შეარჩია. ზიჩიმ ნამუშევრები ქართველებს უსასყიდლოდ გადასცა. მისი ილუსტრაციები საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში ინახება[158].

1935 წელს საქართველოში ვეფხისტყაოსნის იუბილესთან დაკავშირებით პოემის ილუსტრაციებზე კონკურსი გამოცხადდა. საიუბილეო გამოცემისათვის ნახატები შეასრულეს ლადო გუდიაშვილმა, თამარ აბაკელიამ, ირაკლი თოიძემ, სერგო ქობულაძემ. თამარ აბაკელიას დეკორატიული-სიბრტყობრივად აგებული კომპოზიციები, რომლებშიც ყურადღება გამახვილებულია მოცულობითად, სკულპტურულად გადაწყვეტილ ფიგურებზე, ეპიკურ-რომანტიკულ განწყობილებას ქმნის[159]. ვეფხისტყაოსნის ერთ-ერთ საუკეთესო ილუსტრაციებად ითვლება ამ პერიოდში შექმნილი სერგო ქობულაძის ნამუშევრები. ლადო გუდიაშვილის შემოქმედებაში დიდი ადგილი უკავია ვეფხისტყაოსნის დასურათებას, გრაფიკულ ნამუშევრებს[160].

1964-1966 წლებში ვეფხისტყაოსანი დაასურათა ნათელა იანქოშვილმა[161]. ვეფხისტყაოსნის ილუსტრაციები შექმნილი აქვს ასევე ლევან ცუცქირიძეს, ირაკლი თოიძეს[162], ქეთევან ქავთარაძეს (თავაქალაშვილის ნამუშევრების მიხედვით), სევერიან მაისაშვილს. აღსანიშნავია რუსუდან ფეტვიაშვილის ილუსტრაციები ვეფხისტყაოსნის თემაზე; მისი ნამუშევრებით გამოიცა პოემის ფრანგული ვერსია[163].

2011 წელს დაიბეჭდა ვეფხისტყაოსნის ახალი გამოცემა, რომელიც გაფორმებულია მხატვარ დავით მაჭავარიანის ნამუშევრებით. მას ეკუთვნის 31 ილუსტრაცია, რომლებიც, მისივე თქმით, კლასიკური, ტრადიციული ფორმით გამოირჩევიან და ამგვარად მიხაი ზიჩის ნამუშევრებს უახლოვდებიან[164].

,,თარგმანები"

დღეისათვის ვეფხისტყაოსანი მრავალ ენაზეა გადათარგმნილი. თარგმანი ზოგიერთ ენაზე ნაწილობრივია, უმრავლესობაზე კი სრული. არაერთ ენაზე ვეფხისტყაოსანი ნათარგმნია, როგორც პროზაული გაურითმავი ნაწარმოები.

ვეფხისტყაოსნის თარგმნის ისტორია იწყება XIX საუკუნის დასაწყისიდან, როდესაც 1802 წელს ევგენი ბოლხოვიტინოვმა გამოაქვეყნა პოემის პირველი სტროფის სიტყვასიტყვით ნათარგმნი რუსული ვერსია[165]. 1828-1831 წლებში მარი ბროსე აქვეყნებდა პროზაული თარგმანის ნაწყვეტებს ფრანგულ ენაზე[166][167]. ვეფხისტყაოსნის რუსულ ენაზე თარგმნის პირველი სერიოზული მცდელობაა პოეტ იპოლიტე ბარტდინსკის თარგმანი, რომელიც პირველად 1845 წელს გამოქვეყნდა[168]. ამ თარგმანში მონაწილეობა მიუღია დავით ჩუბინაშვილს[169][170] და, როგორც ირკვევა, გრიგოლ დადიანს[171]. XIX საუკუნეში ვეფხისტყაოსანი კიდევ რამდენიმეჯერ ითარგმნა რუსულად, მათ შორის ი. ევლახოვის[172], ა. აბაშიძის (პროზაულად)[173] მიერ. გარდა სრული თარგმანებისა, XIX საუკუნეში გამოიცემოდა პოემის ცალკეული ნაწყვეტების თარგმანები სხვადასხვა ენებზე, მათ შორის რუსულ, ფრანგულ, გერმანულ და სომხურ ენებზე[174]. 1840-იან წლებში კაზიმირ ლაფჩინსკიმ გიორგი ერისთავის დახმარებით ვეფხისტყაოსანი პროზაულად პოლონურ ენაზე თარგმნა[175]. 1889 წელს გამოქვეყნდა არტურ ლაისტის თარგმანი გერმანულად[176], რომელიც პირველი პოეტური თარგმანი გახდა დასავლეთ-ევროპულ ენაზე. ამავე საუკუნის მიწურულს პოემა ორჯერ ითარგმნა სრულად ფრანგულად, თუმცა მხოლოდ ერთი თარგმანი გამოიცა[177].

1912 წელს, მთარგმნელის გარდაცვალების შემდეგ გამოიცა მარჯორი უორდროპის ინგლისურენოვანი პროზაული თარგმანი, რომელიც მკვლევართა შეფასებით ერთ-ერთი საუკეთესოა შინაარსობრივად დედანთან სიახლოვის მხრივ[178][179]. ასევე ინგლისურად თარგმნა ვეფხისტყაოსანი ვენერა ურუშაძემ[180]. XX საუკუნის დასაწყისში რუსულ ენაზე კვლავ რამდენიმეჯერ ითარგმნა ვეფხისტყაოსანი, მათ შორის ნიკო მარის (მხოლოდ პროლოგ-ეპილოგი)[181], კ. ბალმონტისა (სრული)[182] და ს. შარტის თარგმანები (ცალკეული ნაწყვეტების სახით)[183]. ვეფხისტყაოსანი ბელა ვიკარის მიერ ნათარგმნია უნგრულ ენაზეც[184]. არაერთხელ გამოიცა სხვადასხვა მწერლის თარგმანი სომხურად[185][186][187].

1937 წლიდან, საბჭოთა კავშირში აღნიშნულ ვეფხისტყაოსნის 750-ე წლისთავთან დაკავშირებით, დაიწყო პოემის რუსულ ენაზე თარგმნის ახალი ტალღა. ვეფხისტყაოსანი რუსულად ამ პერიოდში გადათარგმნეს გიორგი ცაგარელმა[188], პანტელეიმონ პეტრენკომ[189], შალვა ნუცუბიძემ[190], მოგვიანებით ნ. ზაბოლოცკიმ[191], ასევე თარგმანების ნაწყვეტები გამოაქვეყნეს სხვა მწერლებმაც[192].

გარდა რუსულისა, XX საუკუნეში საბჭოთა კავშირში იუბილესთან დაკავშირებით პოემა ითარგმნა უკრაინულად[193], ბელარუსულად[194], სომხურად[195], აზერბაიჯანულად[196], უზბეკურად ორჯერ[197][198], ყაზახურად[199], ყირგიზულად[200], თუქმენულად[201], აფხაზურად[202], ოსურად[203], ჩეჩნურად[204], ებრაულად (ნაწილობრივი თარგმანი)[205], ტაჯიკურად (ნაწილობრივი)[206], ბაშკირულად, ჩუვაშურად, თათრულად და სხვა[207].

გარდა ზემოთ აღნიშნულისა, ევროპაში ვეფხისტყაოსანი ნათარგმნია ასევე უნგრულად[208], რუმინულად (ორჯერ, ერთხელ პროზაულად[209], მეორედ კი ლექსად[210]), მოლდავურად[211], პოლონურად[212], ჩეხურად[213], ესპანურად[214]. 1938 წელს პარიზში დაიბეჭდა კიდევ ერთი ფრანგულენოვანი პროზაული თარგმანი გიორგი გვაზავასა და მარსელ-პაონის მიერ[215]; 1945 წელს — იტალიური პროზაული თარგმანი[216], 1955 წელს კი — ჰუგო ჰუპერტის გერმანული პოეტური თარგმანი[217].

აზიური ენებიდან ვეფხისტყაოსანი სხვადასხვა დროს ითარგმნა ჩინურ[218], იაპონურ[219], მონღოლურ[220], ებრაულ[221], ქურთულ ენებზე[222]. პოემის ნაწყვეტები ნათარგმნია ასევე სპარსულად[223].

,,მნიშვნელობა"

შუა საუკუნეებშიცა და შემდეგ დროშიც ვეფხისტყაოსანი დიდ როლს ასრულებდა ქართველი ერის, განსაკუთრებით კი ქართული ლიტერატურის თვითმყოფადობის საკითხებში; ვეფხისტყაოსანი ქართველთათვის ერთ-ერთ საყვარელ წიგნად რჩებოდა. XVII საუკუნის პოეტი არჩილი პოემის ამგვარ დიდ მნიშვნელობას ამ სიტყვებით გადმოცემს (საუბრობს რუსთაველის ენით)[224]:

„	საქართველო სავსე არის, ჩემი წიგნი ყველგან გაჰქუხს, ვის ლხინი აქვს, მას უბნობენ, ანუ გული ვისცა უწუხს. “ ვეფხისტყაოსნის დიდი მნიშვნელობა ჩანს იმაშიც, რომ ხშირად მას მოიხსენიებდნენ, როგორც „ქართველთა მეორე ბიბლიას“[225]. აღსანიშნავია, რომ ვეფხისტყაოსანი ყოველთვის იყო ქართველი პატარძლის მზითევში, რუსთაველის ლექსებს მღეროდნენ საქორწილო ზეიმის დროს[226]. ქართველთა შორის ხშირად იყვნენ ისეთები, რომლებმაც არა მარტო ცაკლეული თავები, არამედ მთელი პოემა ზეპირად იცოდნენ[227][228][229]. ბრძოლის დროს, ხშირად, რუსთაველის აფორიზმებს გამამხნევებელი მნიშვნელობაც ენიჭებოდა; ქართლის ცხოვრებაში მოთხრობილია ამბავი, რომლის მიხედვითაც 1699 წელს ქართველთა მცირერიცხოვანმა ლაშქარმა, მას შემდეგ რაც იგი მეთაურმა ვეფხისტყაოსნის აფორიზმით — „უგანგებოდ ვერას მიზმენ, შეცამებან ხმელთა სპანი“ — გაამხნევა, დაამარცხა სპარსელთა მრავალრიცხოვანი არმია[230].

აღსანიშნავია ვეფხისტყაოსნის მნიშვნელობა როგორც შუა საუკუნეების, ისე ახალ და თანამედროვე ქართულ ლიტერატურაში. XV-XVIII საუკუნეების ქართველი პოეტები შოთა რუსთაველს მიმართავდნენ როგორც შთაგონების წყაროს. ამ პერიოდის ქართულ პოეზიაში ვეფხისტყაოსანი მიჩნეულია იდეალურ ნაწარმოებად, პოეზიის ეტალონად; ხშირია ისეთი შემთხვევები, როდესაც პოეტები თავიანთ ლექსებში რუსთაველს პატიებას თხოვენ იმისთვის, რომ ვეფხისტყაოსნის შემდეგ მათაც გაბედეს „უმსგავსო ლექსების თქმა“[231][232][233]. ასევე აიდეალებენ რუსთაველის შემოქმედებას აღორძინების ხანის ქართველი პოეტებიც[234][235][236], მათ შორის დავით გურამიშვილიც, რომელიც დავითიანში აღნიშნავს[237]:

„	მე რუსთველსა ლექსს არ უდრი, ვით მარგალიტს ჩალის ძირსა. “ ვეფხისტყაოსნის მნიშვნელობა განსაკუთრებით იზრდება XVI საუკუნიდან, როდესაც საქართველოში სპარსეთის ბატონობა იწყება. ამ პერიოდში სპარსეთი ცდილობს საქართველოში სპარსული ენისა და ლიტერატურის გავრცელებას. ქართულ პოეზიაში ჩნდება ახალი, სპარსული სტილის მიმდინარეობები, რომლებიც დიდი პოპულარულობით სარგებლობდნენ. ითარგმნება არაერთი სპარსული ნაწარმოები ქართულ ენაზე. სპარსული ენისა და ლიტერატურის ერთ-ერთი დამცველი ამ პერიოდში არის თეიმურაზ I. ასეთ ვითარებაში ვეფხისტყაოსანი ეროვნული ლიტერატურის დამცველთა მთავარ იარაღს წარმოადგენს, ისინი სწორედ შოთას შემოქმედებას უპირისპირებენ სპარსულ პოეზიას და ამგვარად ცდილობენ, აჩვენონ ქართული მწერლობის უპირატესობა უცხოურთან. მეორე მხრივ, სპარსეთის ბატონობის დროს იზრდება ვეფხისტყაოსნის, როგორც ჰეროიკული ნაწარმოების მნიშვნელობაც — თავისუფლებადაკარგული ქართველებისათვის ვეფხისტყაოსანი ხდება გმირული სულისკვეთებისა და აზრიანი ცხოვრების წამახალისებელი მოწოდება[238].

ვეფხისტყაოსანს მნიშვნელობა არ დაუკარგავს არც XIX-XX საუკუნეებში. პირიქით, ამ პერიოდში კიდევ უფრო იზრდება მისი აღმზრდელობითი მნიშვნელობა. რუსეთის ბატონობის პირობებში ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობისათვის ვეფხისტყაოსანი წარმოადგენდა ერთ-ერთ ძეგლს, რომელსაც უნდა დასაბუთებინა ქართველი ერის კულტურული მაღალი დონე, სოციალური თავისუფლებისა და ეროვნული დამოუკიდებლობის კანონიერი უფლებები. ვეფხისტყაოსნის გავლენა იგრძნობა ახალი დროის ქართულ ლიტერატურაში, მათ შორის ნიკოლოზ ბარათაშვილის, ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლისა და ვაჟა-ფშაველას ნაწარმოებებში[239][240][241][242][243][244]. აღსანიშნავია, რომ ვეფხისტყაოსანი მსოფლიო მნიშვნელობის ლიტერატურულ ნაწარმოებადაა მიჩნეული; პოემის ამგვარი მნიშვნელობის გამო დღეს იგი მსოფლიოს მრავალ ენაზეა ნათარგმნი (იხილეთ ამავე სტატიის ქვეთავი „თარგმანები“).

,,კრიტიკა"

მიუხედავად ყველა დროში ვეფხისტყაოსნის დიდი მნიშვნელობისა, იგი შუა საუკუნეებში კრიტიკის საგანს წარმოადგენდა ძირითადად ქართული სამღვდელოების მიერ[245]; მეტიც, ზოგიერთი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ვეფხისტყაოსანი იდევნებოდა და ხელნაწერი წიგნები ხშირად იწვებოდა. ზოგიერთი მეცნიერის აზრით ამისი ნამდვილი მიზეზი იყო ის, რომ შოთა რუსთაველის ჰუმანისტური მსოფლმხედველობა და სიცოცხლისმოყვარეობის გრძნობით გამსჭვალული მისი პოეზია იწვევდა კონსერვატიული საზოგადოების გაღიზიანებას, ხშირად კი გაბოროტებას[246][247]. ვიქტორ ნოზაძის აზრით კი სამღვდელოების მხრიდან პოემის კრიტიკის მიზეზი გახდა ის, რომ პირველ ქართულ სტამბაში ვახტანგ VI-მ საკუთარი ხარჯებით დააბეჭდინა საერო ნაწარმოები — ვეფხისტყაოსანი, რამაც სამღვდელოების აღშფოთება გამოიწვია; მკვლევარი თვლის, რომ ვეფხისტყაოსნის მოწინააღმდეგე მხოლოდ ვიწრო სამონაზვნო წრე იყო[245]. XV-XVIII საუკუნეების ქართული სამღვდელოება ავითარებს აზრს, რომ პოემა სპარსულია, არ ცნობს სამებას, ერთარსებას, არის ანტიქრისტიანული ნაწარმოები, არსად თვლის ხორცს და არა სულს[245][248].

უცნობია, თუ როდის დაიწყო შოთა რუსთაველისა და მისი პოემის დევნა საქართველოში. არსებობს ტრადიციული, ხალხური შეხედულება, რომლის მიხედვითაც რუსთველი სამშობლოდან თავისივე სიცოცხლეში გააძევეს; თუმცა ეს ვერსია მეცნიერულად არ დასტურდება და დაუსაბუთებელია. ალექსანდრე ბარამიძე მიიჩნევს, რომ ვეფხისტყაოსნის დევნა უნდა დაწყებულიყო საქართველოში მონღოლთა ბატონიბის შემდეგ, როდესაც თანდათან იწყება ქართველთა ახალი იდეოლოგიის ჩამოყალიბება[249].

ვეფხისტყაოსნის დაცვას შეეცადა ვახტანგ VI, რომელმაც პოემის შინაარსი ალეგორიულ-მისტიკური თვალსაზრისით განმარტა, თუმცა მის განმარტებას (როგორც მეფე თავად უწოდებს — „თარგმანს“) შედეგი არ მოუტანია, პირიქით, ამით უფრო მეტად გამწვავდა ვეფხისტყაოსნის მომხრეებსა და მოწინააღმდეგეებს შორის არსებული დაპირისპირება. ვახტანგის განმარტება დაგმო არქიეპისკოპოსმა ტიმოთე გაბაშვილმა. იგი ვახტანგ VI-ის განმარტებისა და თავად რუსთაველის შესახებ წერს[250]:

„	მთქმელი ლექსთა ბოროტთა, რომელმან ასწავა ქართველთა სიწმინდისა წილ ბილწება და განრყვნა ქრისტიანობა, ხოლო უწინარეს ჩვენსა უმეცართა საღმრთოდ თარგმნეს ბოროტი ლექსი მისი. “ არსებობს მოსაზრება, რომ XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში უცდიათ ვახტანგის მიერ გამოცემული ვეფხისტყაოსნის მოსპობა[251]. პლატონ იოსელიანის გადმოცემით, ტიმოთე გაბაშვილის აზრისავე იყო კათოლიკოსი ანტონ I, რომელმაც ვახტანგის სტამბაში დაბეჭდილი მრავალი წიგნი ვეფხისტყაოსნისა დააწვევინა და მტკვარში ჩააყრევინა[252]. ამავეს იმეორებს 1909 წელს ზაქარია ჭიჭინაძეც[245]. ამ ცნობებს არაერთი მკვლევარი სარწმუნოდ მიიჩნევს, თუმცა არსებობს აზრიც, რომ ეს მხოლოდ ბრალდებებია ანტონ კათოლიკოსის წინააღმდეგ. გაიოზ იმედაშვილი აღნიშნავს, რომ ვეფხისტყაოსნის დევნას საქართველოში მხოლოდ შემოქმედებითი კრიტიკის სახე ჰქონდა, ხოლო ამ კრიტიკის „ფიზიკური გამოვლინებები“ დოკუმენტურად არ დასტურდება[245]. ვიქტორ ნოზაძის თქმით, არ არსებობს არავითარი საბუთი იმისა, რომ ანტონი და ტიმოთე ვეფხისტყაოსანს არაქრისტიანული ან მწვალებლური ხასიათის გამო გმობდნენ[245]. ვიქტორ ნოზაძეს მოჰყავს ანტონ კათალიკოსის ციტატა:

„	შოთა ბრძენ იყო, სიბრძნის მოყვარე ფრიად, ფილოსოფოსი, მეტყუელი სპარსთა ენის, თუ სამ ჰსწადოდა, ღუთის-მეტყუელიცა მაღალ, უცხო საკჳრუჱლ, პიიტიკოსი მესტიხე, მაგრა ამაოდ დაჰშურა, საწუხ არს ესე. “ მკვლევარი ყურადღებას ამახვილებს სიტყვებზე „ღუთის-მეტყუელიცა მაღალ“ და ასკვნის, რომ ანტონ კათალიკოსი შოთას ამ სიტყვებით არ მოიხსენიებდა, ეკლესიის მიერ იგი მწვალებლად ან არაქრისტიანული იდეოლოგიის პოეტად რომ ყოფილიყო მიჩნეული. ამავე დროს ვიქტორ ნოზაძე არ უარყოფს, რომ სამღვდელოების ვიწრო წრეები გმობდნენ რუსთაველის შემოქმედებას, მაგრამ მიიჩნევს, რომ ამისათვის ისინი არ არიან „გასაკიცხი და ქოქოლა დასაყრელი“[245].

მართალია ვეფხისტყაოსნის დევნა და კრიტიკა ძირითადად სამღვდელოების მხრიდან ხდებოდა, მაგრამ სასულიერო წრეშიც საკმაოდ იყვნენ პოემის დამცველები, მათ შორის ისეთებიც, რომლებმაც საკუთარი ხელით გადაწერეს პოემის სრული ტექსტი. მეორე მხრივ, საერო პირებიც ხშირად აკრიტიკებდნენ შოთა რუსთაველის ნაწარმოებს[253].

1889 წელს ჟურნალში „Северный Вестник“ ივანე ჯაბადარი აქვეყნებდა ქართველი ერის ღირსების დამამცირებელ წერილებს სათაურით „Письма о Грузии“. ერთ-ერთ წერილში ივანე ჯაბადარმა დამცინავად გააკრიტიკა ვეფხისტყაოსანი[254]. ჯაბადარს საპასუხო წერილი დაუბრუნა ილია ჭავჭავაძემ[255].

2003 წლის 15 თებერვალს გაზეთ „24 საათში“ გამოქვეყნდა ინტერვიუ რობერტ სტურუასთან, სადაც მან განაცხადა, რომ, მისი აზრით, ვეფხისტყაოსანი არის ირონიული ნაწარმოები ქართულ ზნე-ჩვეულებებზე, ავტორი პირდაპირ ვერ წერს ქართველების სიმდაბლეზე და რომანტიზმით უკეთებს კონტრასტს მათ ცხოვრებას. რობერტ სტურუას სურდა დაედგა სპექტაკლი „ვეფხისტყაოსანი“, სადაც ერთ-ერთი პერსონაჟია „კაცი რომელიც ვერ იტანს ამ წიგნს, მაგრამ ნაწარმოებს დგამს იმისათვის, რომ აუხსნას ქართველებს ეს იდიოტიზმი“. სპექტაკლის დასაწყისში ამ პერსონაჟს უნდა დაემცირებინა პოემა და მისი ფურცლები მიმოეფანტა[256]. რობერტ სტურუას ეს განცხადება ბევრმა აღიქვა, როგორც ქართული კულტურის დამცირება[257][258][259]. თუმცა, მოგვიანებით, 2010 წელს გაზეთ „კვირის პალიტრასთან“ მიცემულ ინტერვიუში რობერტ სტურუამ განაცხადა, რომ მას უბრალოდ სურდა თეატრალურად გადმოეცა რუსთაველის არაჩვეულებრივი პოეზია, მისი ჰუმანიზმი, თუმცა სპექტაკლის დადგმისათვის დაფინანსება ვერ მოიპოვა[260].

,,ეკრანიზაცია"

„ვეფხისტყაოსნის“ ეკრანიზაცია არ განხორციელებულა მიუხედავად იმისა, რომ ჯერ კიდევ 1911 წლიდან არსებობდა მისი კინოვერსიების შექმნის მცდელობა.

ვიკიციტატა „გვაქვს „ვეფხისტყაოსნის“ სცენარი და დიდად სასურველია, რომ ეს გერმანიის ფირმამ (რომელმაც „ნიბელუნგი“ დადგა) დადგას. ამას ექნება მსოფლიო მნიშვნელობა და რა გინდ დიდი ფული დაჯდეს, მისი დადგმა უმალ აანაზღაურებს და დიდ შემოსავალსაც მოიტანს...ნემეცური თარგმანიც არის“ (წერდა შალვა დადიანის მეუღლე ერთ ნაცნობს.[261]) ვეფხისტყაოსნის პირველი კინოსცენარი 1911 წელს შეიქმნა. ერთ-ერთმა ფრანგულმა კინოფირმამ სცენარის დაწერა შალვა დადიანს შესთავაზა. დადიანმა დაწერა სცენარი, რომელიც კომპანიამ მოიწონა. დადიანს რეჟისორის ასისტენტობა და კონსულტანტობაც უნდა გაეწია, მაგრამ ეს წამოწყება პირველი მსოფლიო ომის გამო ჩაიშალა.

„ვეფხისტყაოსნის“ ეკრანიზაციის აზრი ხელმეორედ გაჩნდა 1920-იანი წლების შუა ხანებში. ამჯერად ეკრანიზაციის იდეა საქართველოს სსრ სახკომსაბჭოს თავმჯდომარე შალვა ელიავას ეკუთვნოდა. გერმანე გოგიტიძე მივლენილი იქნა გერმანიაში, „ნიბელუნგების“ რეჟისორ ფრიც ლანგთან შესახვედრად. თავად გოგიტიძე ეჭვით უცქერდა ნაწარმოების ეკრანიზაციის იდეას.[262]გოგიტიძე ლანგს მოუყვა პოემის მოკლე შინაარს. რეჟისორი დასთანხმდა და ასისტენტისა და ოპერატორების თანხლება მოითხოვა. როცა ხარჯთაღრიცხვა დაიანგარიშეს, უზარმაზარი თანხა გამოვიდა. გოგიტიძე ამბობდა, ფრიც ლანგმა იმდენი თანხა მოითხოვა, იმ ფულით რამდენიმე ზაჰესსა და რიონჰესს ავაშენებდიოთო.[263]გოგიტიძემ, რომელსაც არ სჯეროდა, რომ ამ პროექტს მომავალი ექნებოდა, როგორც შემდგომში თავის მოგნენებში აღწერა, განზრახ გააზვიადა ლანგის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები.

1936 წელს „ვეფხისტყაოსნის“ ერთი ეპიზოდის ეკრანიზაცია სცადა კოტე მიქაბერიძემ. მან საკუთარი სცენარის მიხედვით გადაიღო სურათი „ქაჯეთი“, რომელიც დაეფუძნა ნესტან-დარეჯანის ქაჯეთის ციხიდან გამოხსნის ეპიზოდს. მთავარ როლებს ასრულებდნენ თამარ ციციშვილი (ნესტან-დარეჯანი) და კოხტა ყარალაშვილი (ტარიელი). ეს იყო მთლიანად პავილიონებში გადაღებული ფილმი, რომელსაც წინ დიდი სარეკლმაო კამპანია უძღოდა. ნაწარმოები სუსტი და უღიმღამო გამოვიდა, რის შემდეგაც ქართველი რეჟისორები აღარ დაბრუნებიან „ვფხისტყაოსნის“ ეკრანიზაციის იდეას.[264]

არმური (ნისლის მთათა ზედა)
,,თორღვა"

... ჩოლოყაშვილნ წარმოშობით ხევსურნ ყოფილან... მაგათ პაპას ჩოლოყა ხქმევივ, შეთეკაურთ ამბობენ გვარად...

მუცოშიით ახმეტაში ჩასახლებულან, მემრე კი, რა ვი, თავადებიც გამხდარან კახეთ... ჰოდა, ამაგათ შთამომავალ ყოფილ ქაქუცა, რუსების ჯარს რო შაღბრძოლებივ: - აქ რა გინდათავ? ჩემს მამულში რას აკეთებთავ? - როგორ, რა გვინდავ? თქვენ ქვეყანაიც ჩვენ გვეკუთვნისავ, თქვენი ქალ-ძალივ, საქონ-ნაქონივ ახლა ჩვენიავ...

კაი ვაჟკაც ყოფილ ქაქუცა, არ მაუთმენავ რუსებისად, ან რას მაუთმენდ? ამტყდარას ბრძოლა, ბევრნ დასევიან ის სულძაღლნი, მაღრევიან მარტო ქაქუცას, ამხანაგებსაც უღალატებავ... გამაქცეულ ხევსურეთისკე, - ჩემიანებ დამიცავენავ - და თორღვასთან გაჩერებულას... იმას კი ქისტეთ კაც გაუგზავნავ: - არიქავ, ჩქარა მაგვეშველეთავ, თორემ რუსის ჯარ მაგვერევავ, უთქვენოდავ ვერას ვიზამთავ... - ქისტებს ამაზე უარ უთქვამ: - ჩვენ სისხლ გმართებსთავ, დახმარებას როგორ ითხოვთავ? (ხევსურთ იმათად კაც ჰყოლიათ ადრე მაკლული). თორღვას თავის შვილ გაუგზავნავის: - მაკალითავ და გავსწორდებითავ, ოღონდავ მტერსთან ახლა სირცხვილს ნუ შაგვაჭმევთავ...

ქისტებსა არ უქნავ კაცის მაკვლა: - ეგეთ რამე სად გაგონილავ? - და თორღვაის შვილთან ერთად გადმოსულან დასახმარებლად...

ისრ ჩაუხოცავთ რუსების ჯარი, ამბის მიმტან არ დარჩენილას...

,,სხვა"

ქუდნისლა ჩამაიშალა, შიგ მაიყოლა მაღრანი; მაღრანში, მარღის ციხეო, კედლებ დაგეძრა მაღალი, — წაიქცა შენი პატრონი, ცხენიც წაექცა საღარი, ღვარად ჩამოდის ჩაღმისკე ცრემლების ჩამანაღვარი...

,,გაბურთ ეშმა"

...ამღა-ჭიმღაში დავით გაბურს ვერავინ ჯობნილ... სილამაზით და ვაჟკაცობით ტოლსწორებში ელვასავით ირჩეოდისავ... ჰოდა, ეგ გაბურ ეშმასაც კი შაჰყვარებივას და ქალის სახით თიბვა-მკაში გამასცხადებივ... დაუჭერავის დავითს ეშმა და... თავის სახლში წამაუყვანავ... ...თეთრ თმან ჰქონიან გაბურთ ეშმას, მზის სხივს ჰგვანილან, ტახტზე იწვისავ და თმათ გუბივ, საწოლზეით გადმამდინარივ, ქაზდარს1 ავსებავ... ფრჩხილებ დაუჭრავ ეშმაისად და ქარქაშში დაუმალავის, — ვეღარსად წავავ (უფრჩხილებოდ ძალა აღარ აქვ!) ხოლო ხმალ-ხანჯარს შიშით ახლოს არ ეკარების... „— გამიშვივ, რაად მაწვალებავ“ — დავითისად უხვეწნავ ეშმას, — ისევ მამეცივ ჩემ ძალაივ, ჩემ შაძლებაივ, რა ცხვარ-საქონში მატარებავ, რას მამწყემსებავ, მამწყინდავ აქავ, თქვენთან ყოფნაივ, დღე მუდამ თქვენთვის შამახედვნაივ... დიაც რო მაინც არ გყვანდასავ, არ გიყვარდასავ, კიდევ გავძლებდივ, შენთან დავლევდივ ჩემს ცხოვრებასავ, სიხარულით ვიმუშავებდივ... ახლა კი ცრემლად რაად მღვრიავ, დარდს რად მაკვლევავ, რა ჩემ ცოდვაში იდებავ წილსავ!..“ არ გაუშვავის გაბურს ეშმა, — მოჯამაგირედ გამამადგებავ...

გასულას ხანი და ერთ დღესაც გაბურთ სახლში რო არვინ ყოფილ, ეშმას დავითის ბალღისად უთქვამ: — უკვე დროიავ, აის ხმალივ ხელთ გეჭირასავ და მტერ-დუშმანის დასახვედრად ემზადებოდავ, რა ბალღბულღების საქმით ერთობივ!.. ჩამაუღავის გაბურთ ყმაწვილს კედლიდან ხმალი და ამაუწვდავ გაგულისებულს... გადამცვენილას ქარქაშიდან ეშმას ფრჩხილები... წამაუკრეფავ სათითაოდ და გაქცეულ აიქისკე, საითაც მასულ... წასვლისას გაბურნ დაუწყევლიან; „ჩემს წვალებისად ნუმც იმრავლებთავ, ნუმც გასწყდებითავ, (ეგ, ალბათ, იმად, გაბურ რო უყვარდ!) ერთ ეგეთ ვაჟკაც გვარში ნუამც დაგელევისთავ, ერთ გიჟ-უჭკუოიც მუდამ გყვანდასთავ“, — ეგეც უთქვამს წასვლისას ეშმას...

მაგ ამბის შემდეგ ბევრ რაიმ მამხდარ, ბევრ რაიმ შაცვლილ არხოტის თემში, ბევრ კაი ვაჟკაც მასულ და წასულ... გაბურთ კი... გაბურთ რაკი იმისგან თუ რაისგან, ეეგრ ახდომივ...

,,თაიას ესპანური თარგმანი"

მთაწმინდაზე ყვავიან ალუჩები, ღიმილით მომყვება თაია.. -მაგწონსა ქალავ ქალაქის ქუჩები? -ძალიან,ძალიან კაია.. -აქაურ ვაჟებს შენ ვერ გადურჩები, ნუ ამბობ,თუ მიხოლ,გაია.. მთაწმინდაზე ყვავიან ალუჩები, ღიმილით მომყვება თაია..

Taia

las arboles floran en Mtatsminda, sonriente va conmigo Taia.. -Te gustan las calles de la ciudad,chica? _me gustan..tan lindas se hallan.. -no podres ocultar de aquellos chicos, no te dice,si vas,solo vaya.. las arboles floran en Mtatsminda, sonriente va conmigo Taia..

,,--Murtxazibabunashviligamer (talk) 12:29, 3 September 2017 (UTC)"

არეულია კეთილ-ბოროტი

გაუტანლობით, შურით, ღალატით, -

ვეღარ ვიცხოვრებთ, როგორც ვცხოვრობდით,

ვეღარ დავმალავთ,

რასაც ვმალავდით...

დღევანდელ დღისთვის პასუხს ვინ აგებს?

ან მომავლისგან მაინც რას ელი?

დაცემულია ციხე-სიმაგრე

და მეციხოვნეც - უკანასკნელი...

არც გამკითხავი და არც გამგები,

დიდი ხანია, არავინ არ ჩანს,

შენი კოშკები, ბროლით ნაგები,

დღეს სათარეშოდ ეშმაკებს დარჩათ...

უელავს ღამეს მთვარის ნისკარტი,

ცა გადაშლილა ულურჯეს მინდვრად,

მე კვლავ მიყვარხარ, როგორც მიყვარდი,

ასე დიადი და ასე წმინდა...



ჩახერგილია უკვე გზა-შარა,

გაავერანეს უღვთოდ ედემი,

შენი დიდებაც უკვე წაშალეს

და დღეს არავის არ ახსენდები...

ბევრი ჯამბაზი, ბევრი მასხარა

და კიდევ ბევრი გადამთიელი

შენი წარსულის ძვირფას ნამსხვრევებს

დაუნანებლად დღეს ფეხქვეშ თელავს...

მაგრამ ათასჯერ ნაწამებს, ნაგვემს,

კვლავ დაგადგება თავზე ნათელი

და იმ დიდების ბნელ ნანგრევებზე

სულ სხვა დიდებით აღიმართები

,,გაგრძელება"

შენს შესახვედრად კვლავ ვბრუნდები დიდი ხნის შემდეგ,

ცაზე ვარსკვლავი ერთადერთი ბრწყინავს წვეთივით,

შავად ელავენ ღამეები და ქართლის ქედებს

აწყდება ქარი, მთებს აწყვეტილი...

შრიალებს ნისლიც და განფენილს სივრცეში მინდვრებს

აწევს დუმილი და ძილქუში განუკურნელი,

მე ვერსად წავალ, მეციხოვნედ აქ უნდა ვიდგე,

ვიდრე თავბრუს მხვევს შენი ცის და მიწის სურნელი...

მე ვერსად წავალ, ვიდრე ქარი დილის ნისლს გაშლის,

ვიდრე უკუნი გიფენია გზებზე ნარ-ეკლად,

არ აყვავდება ვიდრე მთებზე დილის რიჟრაჟი

და ვიდრე ღამის დამარცხების ზარს არ დარეკავს...

.....

შენს შესახვედრად კვლავ ვბრუნდები დიდი ხნის შემდეგ,

ცაზე ვარსკვლავი ერთადერთი ბრწყინავს წვეთივით,

შავად ელავენ ღამეები და ქართლის ქედებს

აწყდება ქარი მთებს აწყვეტილი...



ნადარბაზევი (ეტიუდი)

ივსება სივრცე მთვარის სხივთა ნათელ ხაზებით,

ბინდის დარბაზებს შერაზვია ნადარბაზევი...

იძინებს ქართლი,

ახლა ქართლში არ სძინავთ ქარებს

და ქართლის ქარი დასავლისკენ ნისლს მიაქანებს...

ქსნის ქედებიდან მარტოდმარტო მიფრინავს წერო,

რომ წეროვანში

შეეფაროს ღამეულ ჩეროს...

.....

ივსება სივრცე მთვარის სხივთა ნათელ ხაზებით,

ბინდის დარბაზებს შერაზვია ნადარბაზევი...



ეს ღამეც დღეა...

ეს ღამეც დღეა - უკვე დაღლილი,

ფერგადასული და გარდაცვლილი

და ამჩნევია ტანზე დაღივით

მთვარე - მზის სული და მზის ნაწილი...

ეს ღამეც დღეა - ხვალის დღისათვის

უარყოფილი და დალეული

და იდუმალი, შავი სინათლით

განათებულა მისი სხეულიც...

ეს ღამეც დღეა - მისი იერი,

მისი სახე და მისი არილი

და ვარსკვლავების ცივი ციაგი

მხრებზე აყრია ნაღვერდალივით...



ვინ ჩამოჰკიდა ამ ზეცასმთვარე? -

ჭაღი - ათასი სხივის ამნთები,

ანდა, ყინვებით მოხატულ ზამთარს

ვინ დაათოვა თოვლის ნათელი?..

ვინ?

ვინ აუშვა ქარები ღამით?

ვინ გადაჰფინა სივრცეს ქარიშხლად?

და ვინ აანთო დილა სისხამი?

ღამის უკუნი ვინ დაარისხა?..

ან ვარსკვლავები ჩუმი წკარუნით

ვინ მიაქარგა ზეცის ხალიჩას?

ვინ მომისაჯა ეს სიყვარული?

ეს სატანჯველი ვინ მომანიჭა?

.....

ვინ

ჩამოჰკიდა

ამ ზეცას მთვარე? -

ჭაღი - ათასი სხივის ამნთები,

ანდა ყინვებით მოხატულ ზამთარს

ვინ დაათოვა თოვლის ნათელი?..



გამოაღწიე ტკივილის ქვეყნებს, -

ცრემლის და დარდის ქვებით მოფენილს,

დღეს გულში დაჭრილს ეჭვის ეკლებით

თქვი, რას გპირდება წუთისოფელი?..

რას?

რას გპირდება? სიხარულს? ღიმილს?

თუ განუკურნელ წუხილს და ვარამს?

დღეებს - მოქარგულს ღვთაებრივ სხივით?

თუ ნისლით ავსილ ღამეებს წკვარამს?..

იქ, მომავალში, როცა გადახვალ,

დღეების უღრანს როცა გაივლი,

დრო რას გპირდება წლების გადაღმა?

ეკლის გვირგვინს თუ გვირგვინს ყვავილის?..

.....

გამოაღწიე ტკივილის ქვეყნებს, -

ცრემლის და დარდის ქვებით მოფენილს,

დღეს გულში დაჭრილს ეჭვის ეკლებით

თქვი, რას გპირდება წუთისოფელი?..

,,განშორება"

მე ახლა გხედავ ცისკენ მიმავალს,

გაცისკროვნებულს მრავალ კელაპტრით

და დღეს, სიმართლეს არ დაგიმალავ,

შენს ბედნიერ ბედს ჩუმად შევნატრი...

მაგ მარადიულ სამყაროს კართან

დგახარ ამაყი და ვალმოხდილი,

შენ ტანჯვის გარდა არაფერს კარგავ,

მე კი მწუხარედ მაინც მოგტირი...

ჯერ კვლავ მაცდურად ყვავის ტყე-ველი,

კვლავ შიშს მგვრის ლეთეც გადასაცური;

შენ - ბედნიერი სასუფეველით,

მე - წუთისოფლის წამით, მაცთურით...

(ეტიუდი)

მოიღვენთება ცის პირიდან დილა სისხამი,

ამოქარგული მზის სხივებით და ქარიშხალით...

და მნათის შუქიც, ზეცის მაღალ ჭერს რომ ეკიდა,

მოიპარება ღრუბლის თეთრი ნაჭუჭებიდან...

მოიღვენთება, მოწანწკარებს,

მოდის, მოცურავს

და ყველაფერი იდუმალი შუქით მოცულა...



რა ხანია, ჩაიარა

იმ წადილმა და იმ ლტოლვამ;

შენ რაც გსურდა, თან წაიღო,

რაც არ გსურდა - დაგიტოვა...

რა ხანია, აღარ გატკბობს

ცაში ქროლვა ქარის ფრთებით

და კვლავ სიყვარულისათვის

ძველებურად არ ირთვები...

რა ხანია, ჩაქსნენ უკვე

ელვის მჩენი ჩანჩქერები

და დალეულ მდინარეში

ჩანავლული ჩანს ჩქერები...

რა ხანია, არ გიხმობენ

ის მინდვრები, ის ველები,

სადაც მზეზე გამოსული

ყვავილები ისვენებენ...

რა ხანია, ჩაქრნენ უკვე

ის დღეები, ის წუთები

და აქამდე გაუწვრთნელი

დღეს ადვილად იწურთნები...

,,სტამბოლი"

გამოჩნდა ბოსფორი და ვიწრო ყურეში შევდივართ, ჩვენ ზემოთ ხიდია გაბმული, ფერდობი გადაშლილი მოჩანს ყურანივით, ირგვლივ ილანდება ბებერი ისტამბული... შენ იყავ პირველი მტერი მოსისხარი, სხვაც ვინმე ამქვეყნად ყოფილა თუკი, ყაყანებს, ფუთფუთებს ქუჩებში ისლამი, - სალამ ალეიქუმ! - ხელს მართმევს თურქი... ქუჩა ჰგავს ამღვრეულ და ფერად მდინარეს, ჩადრიდან გოგო მიმზერს მოღიმარი, სად ზეცა უკავია უთვალავ მინარეთს და კრიალოსანით ერთობა იმამი... მიპატიებია სისხლი და ტკივილი, ვივიწყებ, წარსულში რაც იყო, რაც არი, წინ მხვდება: მოლების გაბმული კივილი და თეთრი აია სოფიას ტაძარი... ტრიალებს ბუღი სულის შემხუთავი, მზის ცხელი დისკო ჰკიდია მაღლა, შუადღის ლოცვანს აღავლენს სულთანი და ხელაპყრობილი უჩოქებს მაჰმადს... მთების გადაღმიდან მოცურავს ღრუბელი და ქარი ქუჩის მტვერს სახეში მაშლის, — ისტამბულ, მშვიდობით! სისხლის აუღებლად, მარჯვენის მოუჭრელად ვბრუნდები სახლში!..

,,ისევ გულს, სჭირსა ბაღათერო"

ეს ლექსი გვიყვარდა ზურა ნარმანიას და მე... ზურა ხომ სულ მთვრალი იყო ბოლო წლებში... მეც რომ როდის-როდის წამოვეწეოდი ხოლმე და ბაღათერი თუ შემოგვისწრებდა, ყოველ მიზეზ გარეშე, უსათუოდ ვათქმევინებდით ამ ლექსსა... არა, კი არ გვიკითხავდა, გვეგონა, რომ ხანჯალივით გაგვიყრიდა ხოლმე გულებში ამ თავის ალესილ-აფხავებულ ლექსსა... - ჰაი, დედასა!.. - ამოიგმინებდა ზურა და... მეც ავუბამდი მხარსა: - აფსუს, რამდენი ქართველის თავი დაგორებულა მაგათი დაპყრობილი კონსტანტინოპოლის მტვრიან მოედნებზე... ბევრისა, ძალიან ბევრისა და... მარჯვენის მოუჭრელად დაბრუნებულიყო ბაღათერაი შინა - ის დრო აღარ იყო უკვე და მაგიტომაცა, განა მარტო პატიებითა... ახლა საბურთალოს სასაფლაოზე წევს ზურა ნარმანია... იმან გვაპატია ყველაფერი... ბაღათერაიც დამეკარგა და... ის დრო აღარ არი უკვე... ჰოდა, ვზივარ ეულადა, მარტო ვიხსენებ ბაღათერაის წაკითხულ აემ ლექსსა და... - ისევ გულს სჭირსა, ბაღათერო, გულს ხანჯლად სჭირსა აეს შენი ამონაკვნესი...

რისთვის ხმაურობ, მდინარის წყალო, ან ჩქერალებით რისთვის ირთვები? მაგ სილამაზის დღეებიც წავლენ, შენც ჩახვალ ბარში და დამშვიდდები... თავკომბალებით და ბაყაყებით ამოივსება შენი ნაპირიც, ან გაილევი, ან დამყაყდები, ან ზღვა ჩაგყლაპავს გველეშაპივით... და დაინთქმება შენი ჩქერების ხმა და გუგუნი მთების მზარავი, რადგან ბოლომდე ბედნიერება ჯერ არ რგებია ქვეყნად არავის.

ლამპიონების გრძელი დერეფნით ჩვენ ქალაქიდან გავყავდით გამზირს და მონატრული ცა გათენების იქ მიგველოდა სხვა სილამაზით... ხოლო ქალაქი მაღალ სახლებით დასახლებული იყო მინდორი, მან არ იცოდა ჩვენი სახელი, სულერთი იყო, სად წავიდოდით... იგი ბორგავდა და ბრჭყვიალებდა და ნებიერი, როგორც მორევი, რომ ჩაეთრია, ახლა გარედან, სხვებს მოუხმობდა განმეორებით... იდგა ამაყად, სევდით ულევით, გაუმხელელი ცოდვებით სავსე და რეკლამების სამკაულები უელვარებდა მაცდურად ტანზე.

ვინ გაგიყვანათ, მინდვრებო, ქარში? ვინ დაგათოვათ თრთვილის ქვირითი? შემოდით ჩემთან, ლოგინს გაგიშლით _ გაზაფხულამდე ტკბილი ძილისთვის... თქვენაც, ხეებო, რომ გაწევთ სევდა და სუსტი ტანი გიჩანთ შიშველი, შემოდით ჩემთან, შემოდით ჩემთან, ყველას უკლებლივ გეპატიჟებით!

ო, შადრევანო, რას შეგადარო, შენ _ სევდიანი ბაღების მკვიდრო... ოდეს ციური გერქვა ავდარი, უკვე წასულა ის ჟამი, ის დრო... დღეს კი გედივით ყელაწეული და მოწკრიალე, როგორც ეჟვანი, დგახარ და მზეზე გითრთის სხეული _ სავსე წუხილით და კაეშანით. ..

აყვავებული ტყემლების ნისლო _ საგაზაფხულო დედოფალო ამ ველ-მინდვრების, საცდუნებლად რად მიხმობ ისევ, ან ქალწულებრივ რისთვის ირთვები?.. ოდეს კვლავ გახსოვს უკვე ჩავლილი, გაბრუებული მზისგან ალერსით, ქარს გაყოლილი შენი ყვავილი, შენი განძარცვა შესაბრალისი...

(ციკლიდან `დაცლილი სოფლები~) დაშლილ ღობეზე იჯდა მამალი _, (მამალი, რა თქმა უნდა, ამალით!) ამალა ყველა მსხვილ-მსხვილ, წვრილ-წვრილით, ყველა დედლით და ყველა წიწილით ... ბევრის მომსწრე და ბევრის მომთმენი, იქვე ღობესთან იჯდა თოთელიც ... თოთელს გულ-ღვიძლში ეჯდა მაცილი, თოთელს შვილ-ბოლო ჰყავდა გაცლილი ... .... დაშლილ ღობეზე იჯდა მამალი, (მამალი, რა თქმა უნდა, ამალით!)

... მე ვბრუნდებოდი შენი გულისთვის, უბელო ცხენის ჭენებ-ჭებებით და შემოდგომის ყვითელ ბურუსში ენაცვლბოდნენ ჭალებს ჭალები ... შორს კი, ღამეულ ნისლით და ქარით, დასახლებული ქედები იწვნენ და ფოთოლივით ფერმკრთალი მთვარეც იდუმალებით ავსებდა სივრცეს.

ვინ რთავს ამ ღამეს ვარსკვლავებით? ან ვინ რთავს მთვარით? რომ ყველას ცისკენ გაგვირბის თვალი... ვინ აფერადებს ამ სივრცეებს ფერით ულევით? ანდა ზეცისკენ რად ილტვიან ჩვენი სულები?.. იქ ვინ მიგველის? ვინ მოგვიხმობს? ან რა გვიზიდავს? რად გვეჩქარება დაღლილ მგზავრებს გასვლა მიწიდან?.. ... ვინ რთავს ამ ღამეს ვარსკვლავებით? ან ვინ რთავს მთვარით? რომ ყველას ცისკენ გაგვირბის თვალი...

(ეტიუდი) უკვე გამოჩნდა დილის ნაპირი _ მთებს დაფენილი რიჟრაჟის კალთა, დაშხეფებული თეთრი ქაფივით ცისა და მიწის აღსავლის კართან ... დაჩნდა მინდორიც უცხო არილით, გამოღწეული ღამის ნისლოვნებს, სადაც ალვისხე დგას ისარივით, თითქოს ზეციდან გადმოისროლეს. . . შორს კი, დაცვარულ სივრცის დასავლით, მწვანე ბურუსად ტყეები გაკრთნენ და დილის მნათმა სხივთა სავსავი გადააფინა რიჟრაჟის კალთებს...

,,ქართლი"

გათენდა, თითქოს გუნდი ქედნების შემოფრთხიალდა ზეცის სარკმლიდან და მზემ ქარიან ქართლის ქედებზე ათიათასი სხივი დაჰკიდა. . . შეგუბებულმა და შეჩვეულმა ამ ამინდების უამინდობას, გამოიტანა ყაყაჩოები და გამოჰფინა მზეზე მინდორმა... ისევ აჩქამდა მდინარის სიმიც, ირგვლივ დაირხა საოცარ ხმებად და განბანილმა მაისის წვიმით ნამის მძივები აისხეს მთებმა. * * * (ძველი რვეულიდან)

რუსუდან, შენი ღიმილით ავსილს ამ იმერეთის ღამეებს ვითვლი და მთვარე _ ოქროს ლამაზი თასი, მე მომაქვს შენთვის და ხელზე მითრთის. . . მე მომაქვს სევდის დამღლელი მძივი და ჩემს ცხოვრებას ცრემლებად ვკიდებ, მთვარე კი _შენი გულივით ცივი, გვირილასავით უჭირავთ მინდვრებს. ..

ჩვენ კვლავ ვბრუნდებით ღამის დერეფნით ქალაქში, სადაც მკრთალად დაფენილ სინათლეს ისევ მოუჩანს ტერფი და მდუმარეა სუყველაფერი ... სდუმან ვარდები და ზამბახები, სად მოუცვია ღამე იდუმალ დუმილს და სდუმან ირგვლივ სახლები და ჩათვლემილი ქუჩებიც სდუმან ... და ჩვენ ვბრუნდებით თითქოს უხილავ, ჯერაც გაუვალ გზებით ვბრუნდებით და უძოს თავზე უცხო წუხილად ჩამოძენძილი ჩანან ღრუბლები ...

მალე ჩაქრება ზეცის სარკმელი, დადგება ჟამი გრძელი ზამთრების, მოდი, ძვირფასო, უკანასკნელად, ამ ერთ სიყვარულს ნუ დამზარდები ... მოდი მილეულ მთვარის კელაპტრით, ფოთოლდამჭკნარი სხივთა იელით; ოდესღაც ჩემთან, ვით კლეოპატრა, თქვი, ხომ იყავი შენც ბედნიერი?.. განქარდა ჟამი ვარდისფურცლობის, ის თეთრი ცხენიც აღარ ჭიხვინებს და გასავლელი გზები უცნობი ჩამოღამდნენ და ჩამოიჭირხლნენ... . . . ნისლით ივსება ზეცის სარკმელი, მზეც დასავლისკენ მისდევს ტრამალებს; მოდი, ძვირფასო, უკანასკნელად და შენი თმების ბინდში დამმალე..

,,მეუღლეს"

ამღვრეულია უკვე ამინდი, მხრებზე მოისხეს ნისლი ქედებმაც, _ ვერ მოგიტანე ქართლის მინდვრები, ვერ ჩამოვკიდე ოთახს კედლებად ... ვერც ღამეული მთვარის ნათელი გამოვამწყვდიე სახლის წყვდიადში და ვერ აგინთე სანთლად ზამთარიც თავის სიწმინდით და სიდიადით. ამოვსებული ტალღების ბორგვით ვერ დაგიფინე კართან ზეფირი, ვერ მოგილალე ირმების ჯოგი, ვერც ვარსკვლავები, როგორც შეგპირდი ... . . . ამღვრეულია უკვე ამინდი, მხრებზე მოისხეს ნისლი ქედებმაც, _ აყვავებული ქართლის მინდვრები ვერ ჩამოვკიდე ოთახს კედლებად ...

ისევ ვბრუნდები და შენს კარებთან ვდგავარ დაღლილი და მოთენთილი, იღვრება შუქი სადღაც გარედან და მოჩანს გუბე _ წვიმის წერტილი... შრიალებს ბაღი ჩრდილდახუნძლული, სადაც ოდესღაც ალერსს მაჩვევდი და შენი სახლი, როგორც კუნძული, განათებული იდგა ფანჯრებით...

,,ეტიუდი"

თოვლი დაბერდა და იცრემლება, ისევ უმატა ირგვლივ ჟინჟვლამაც, მალე ყვავილი _ შუქი ტყემლების შემოენთება ველს გარიჟრაჟად ... და ბალახების მწვანე ღვართქაფი გადითქრიალებს მინდვრებზე ისევ, საგაზაფხულო ციდან ღმერთებიც კვლავ გადმოჰფენენ მაისის ნისლებს... და აიშლება შავად მდინარეც, ბორგვით ჩაუვლის ძილგამკრთალ ნაპირს და გრძელი ზამთრის ძილით მძინარი ისევ აავსებს ხეობას ხაფით... . . . თოვლი დაბერდა და იცრემლება ისევ უმატა ირგვლივ ჟინჟვლამაც, მალე ყვავილი _ შუქი ტყემლების შემოენთება ველს გარიჟრაჟად ...

,,ნუ გამოიყვანთ ბავშვებს ზღაპრიდან"

გამომაძევეს მე ბავშვობიდან, გადამიკეტეს კარი ურდულით, დღეს შურით ვუმზერ სათამაშოებს, როგორც დასჯილი და გაქურდული... იქ დამრჩა ხმალი, ზღაპრის ქვეყნების დევთან ბრძოლისთვის რომ მისახსოვრეს, ახლა კი იმ დევს, ძალით თუ ნებით, შევგუებულვარ, როგორც ახლობელს... მისთვის ვარსებობ და მისთვის ვცხოვრობ, მწარე ჭაპანსაც მისთვის ვეწევი; მე ჩემი თავის ჩრდილი ვარ მხოლოდ, ჩემი თავის და ბედის შეწევნით... სასახლე ჩემი ქცეულა ყორედ, ჩაჟანგულია ჩემი გუთანიც და ცხრათავიან დევის შემყურეს აღარაფერი მაქვს საკუთარი ... თითქოს ჩამქრალა მომავლის შუქიც, (ვაი, სოფელო, ბინდით მოცულო!) დევის ნებაზე ვცეკვავ და ვბუქნავ და ღმერთთან დევის ენით ვლოცულობ ... წაშლილა ათას ფერით ნაფერი ის დრო _ დიდების მზით რომ ბრწყინავდა, შთამომავალთან და წინაპართან ერთხელ ხომ უნდა წარვსდგე პირნათლად ... გადარჩენის და დახსნის სიმბოლოდ, ოცნების სხივით სავსე ნაპირთან, ზღაპრის დევებთან მაინც იბრძოლონ, ნუ გამოიყვანთ ბავშვებს ზღაპრიდან!..

,, სად მიხვალ, ქარო..."

სად მიხვალ, ქარო, ამ ნისლიან მთების გადავლით? საითკენ გიხმობს ელვის შოლტით ღამის ავდარი?.. იქ ვინ მიგელის იმ შორეულ ცათა გადაღმა? ან ვინ დაგვხვდება იმ სივრცეში როცა გადახვალ?.. სად თოვლიანი მწვერვალები წამომართულან ვინ გელოდება? ვინ გაგიშლის ბინდის სასთუმალს? ან სად ტრამალთა იდუმალი ელავს სინათლე ვინ შეგიფარებს უკვე დაღლილს? ვინ მოგინატრებს?.. ვინ დაგიამებს სულს და სხეულს ქვებზე დაფლეთილს? თქვი, ვის მოუხმობ მაგ ბუკებით და დაფდაფებით?.. ... სად მიხვალ, ქარო, ამ ნისლიან მთების გადავლით? საითკენ გიხმობს ელვის შოლტით ღამის ავდარი?..

შავად გაფოთლილ ქართლის გორებზე კვლავ ვიღაც გვიხმობს ქარის საყვირით, თავზე დაგვბრუნავს ზეცის მორევი და ღამეს უჩანს მთვარის საყელო ... მივდივართ, შორით ჩნდება სურამი ზურაბის დედის მარადი სევდით, ასე ლამაზი და სასურველი ცას შემსხვრეული ქედების ხედი... მივდივართ, ქარზე წამოშლილ მინდვრებს თითქოს ეზრდებათ ფრთები ალვების, რომ ღამღამობით ცაში აფრინდნენ მოცულნი უცხო იდუმალებით ...

გასაუბრება ლომთან თამაზ ხმალაძეს

სალამი, ლომო, ჩვენ შევხვდით კიდევ, მდუმარედ წევხარ გალიის შიგნით, დაღლილი თავი თათებზე გიდევს დამძიმებული დარდით და ფიქრით.... სევდით იხსენებ დროს უნეტარესს, ტყეებს მოხატულს ფერად ღრუბლებით, ახლა კი ჩუმად ვუმზერთ ერთმანეთს, ერთმანეთს ჩუმად ვესაუბრებით... ჩვენ ერთნაირი გვერგო სვე-ბედი, მეც მიმაჯაჭვეს დროის გალიას და ამ დღეების გისოსებიდან გაქცევას ვცდილობ, დიდი ხანია ... შენც შორ სივრცეებს იმედით ზვერავ, ზოგჯერ მოგივლის ბრძოლის სურვილი, უდაბნოსავით მცხუნვარე მზერას კედლებს მიაბჯენ ორლესულივით... სიბრაზით ბრდღვინავ ფაფარაშლილი და ელვასავით უვლი გისოსებს, მაინც არ არის შენი საშველი მაინც არავინ არ შეგიცოდებს... ბრუნდები უკან ლომის აჩრდილი, (ვინ განუგეშებს ბედის მომჩივანს?!) განწირული და მწარედ დასჯილი ისევ კუთხეში წვები მორჩილად... სალამი, ლომო, ჩვენ შევხვდით კიდევ, მე _ გარეთ, შენ კი _ გალიის შიგნით, დაღლილი თავი თათებზე გიდევს დამძიმებული დარდით და ფიქრით...

მამელუქები (ციკლიდან `აფრიკული დღიურები”)

თქვენ აქ ხართ სადღაც, თქვენი ხმაც მესმის, ბრძოლის ყიჟინაც მწვდება ფიცხელი, ვინც ბედის მწარე სამსალა შესვით და ამ ცხელ მიწას ჩაეფიცხენით... აქ, სადაც მომსწრე მრავალ ომების, პირამიდები კვლავ ზეცას ჩხვლეტენ და სადაც მძლავრი ფარაონები ეჯიბრებოდნენ თვით მაღალ ღმერთებს... გამახსენდებით უცხო მხარეში და მწარე სევდა დამეუფლება; თქვენ, ქართველებად დაბადებულნო და გარდაცვლილნო მამელუქებად!..

ეგვიპტე

ბებერ ეგვიპტეს ადევს მგლისფერი, ზეცა იმღვრევა და იქუფრება და ფარაონთა ეტლების მტვერი გაქვავებულა ცაში ღრუბლებად... ... ფლოქვებქვეშ ქვიშას გააქვს წკარუნი და მიჰკაფავენ მტრის ჯარს უკლებლივ, სხვის კარს იცავენ უსახლკარონი და უმამულო მამელუქები... წინ კი ... ათასი შუქი ინთება, თითქოს სამყარო მოჩანს აქედან და ჩვენ ავდივართ პირამიდებზე იმ გარდასულში გადასახედად...

ეპიტაფია

შენ ჩემს საფლავზე სანთლად უნდა ენთო, ბალახო, ხვატი იქნება თუ ზამთარი მოთოვს ყინვებით და ყველას შენი ერთგულება უნდა ანახო ჩემზე წუხილით, ჩემზე ფიქრით და მოთმინებით ...

კვლავ გავექცევი დღეებს უნათლესს, ავსილს ამ ქვეყნის ჯგლეთით, ხმაურით და ბნელ ღამეებს მივაყურადებ, სად ხმები მესმის არაქაური... იქ, იმ უხილავ სამყაროს მიღმა, როს ვარსკვლავები კრთიან წვეთებად სხივის კიბეზე მიღოღავს ვიღაც და აღსავლისკენ მიეხეტება... თან მიაქვს სული, როგორც სასჯელი, სული, რომელიც მტვერში ახვეტა და აღებს მთვარეს _ ზეცის ფანჯარას, სხვა სივრცეებში გადასახედად...

იყავი ბრძენი, ჩემო ტკივილო, და უფრო მშვიდად გეჭიროს თავი, უკვე ჩავლილზე არ იჩივილო, ან მძიმე ხვედრზე არ დაგცდეს ავი... შენ უფრო მწარე ბედიც გექნება და სიხარულის ჟამიც _ უცვლელი! დღეები _ სავსე მხოლოდ ეკლებით, დღეები _ სავსე ვარდის ფურცლებით... ხელის მოცარვის გელის დილეგიც და შთაგონების წამიც _ ფერადი! დღეები _ სავსე მხოლოდ ჩრდილებით, დღეები _ სავსე სხივთა კელაპტრით... ... იყავი ბრძენი, ჩემო ტკივილო, და უფრო მშვიდად გეჭიროს თავი, უკვე ჩავლილზე არ იჩივილო, ან მძიმე ხვედრზე არ დაგცდეს ავი...

ნისლის ბურუსის მკრთალ სამოსელით და მოხასხასე ცათა ფერივით ჩანან მინდვრები _ ქართლის დროშები, დასასვენებლად ძირს დაფენილი ... ირწევა მტკვარი და მთათა გასწვრივ გადაჭიმულა ვით სხივი მთვარის, აწვიმს მთების ჩრდილს და მტკვარსაც აწვიმს, მთვარის სხივივით ცახცახებს მტკვარი ... შორს ფრინველივით ისვენებს ჯვარი, ცისკენ მზირალი ნისლით და ქარით და მღვრიე ღრუბლით დაცვარულ ღამეს უელავს ელვის კლაკნილი ბზარი ... ... ნისლის ბურუსის მკრთალ სამოსელით და მოხასხასე ცათა ფერივით ჩანან მინდვრები _ ქართლის დროშები, დასასვენებლად ძირს დაფენილი ...

ევა

ევა, შენ ახლა სახლში ბრუნდები, სად ბალიშებზე სევდით ციმციმებ და შენი კაბა _ თეთრი ღრუბელი, ბნელ კარადაში ჩუმად იძინებს... ათასი ფიქრი გეხვევა დარდად, წევხარ და თრთოლვით სასთუმალს ავსებ, კვლავ ეფერები ოცნებით ადამს და მთვარის შუქი დაგნათის თავზე... ხოლო ადამი (საბრალო ევა!) სხვისი ვაშლით და ალერსით ტკბება და მოღალატის შხამი ერევა იმ პირველყოფილ ბედნიერებას...

სოფელში (ეტიუდი)

ხევის გაღმა ვიღაც ახმახს, სადაც ბალახიც კი გახმა, ცხენი ამოჰყავდა აღმა ... ხოლო იმ მგზავრს, უკვე დაღლილს, უკან მოჰყვებოდა ძაღლი, ცოტა ზემოთ ჩანდა სახლიც ... სახლის წინ კი ვიღაც მზისებრ, ანდა როგორც სხივი, ისე მომზირალი იდგა გზისკენ ...

გემი ბერმუდის სამკითხედში

ტალღების შრეზე შრიალებს ბინდი და ქარში გემი ირწევა კენტად, ამ ყიამეთში საითკენ მიდის? ანდა ღამიდან ვის უხმობს ნეტავ?

ცა კი კრიალებს, როგორც ყინული _, სავსე სხივების ცივი სავსავით, გზააბნეული და განწირული მიემართება, მიდის დასავლით ...

არგაგონილი ზათქით, ხმაურით ზღვამ იგუგუნა და იწიაქა, არც მგზავრი ვინმე, არც მეზღვაური, ყველანი შთანთქა ბნელმა წიაღმა...

და გემბანს შავი ჩრდილი ებურვის, სადღაც შორიდან ისმის ზარის ხმა, _ ის დაცლილი და მიტოვებული დასაღუპავად მისდევს ქარიშხალს!..

მამესწვერა

მამესწვერას მაწმაოში, საბარუათ თავს, მიუვალ კლდეში ჰქონივას ბინა... ის ყოფალას სოფლის დამცველი, ადგილ_მამულის შემნახველი, გამტკიცებელი, მტერ_დუშმანისად მედგრად დამხვედრი, _ ხმალ_თოფ_ისრის მარჯვედ მხმარები, _ მოკეთისად სიკეთის მქნელი, მასპინძლობით სახელგანთქმული, _ ლუდ_არაყით თავმომწონები... რავი, რაისად, მეზობელ სოფლელნი _ დათვისელებ შამასწყრომიან: _ ჩვენს მდინარეზე წისქვილის დადგმას გიკრძალავთავ, _ უთქვამ დათვისელთ, _ ეს მდინარეივ დათვისშიით მაედინებავ, წყალიც, ჭალაც, ორივ ჩვენიავ, ჩვენს მდინარეზე მაწმაველებს რა წილ გიდევსთავ?! გაბრაზებულას მამესწვერა, ცოფებ უყრავის: _ ეგ სულძაღლნივ, რამ გადარივნავ, წყალს მიჭერენავ, მდინარეზე არ მიშვებენავ!.. და გამწარებულს დათვისელთად დაუბარებავ: _ მზეზე გასულნ არსად გნახნათავ, საფქვავ_სარეცხ არ გაჰფინათავ, თორემავ ყველას დაგთოფავთავ, ყველას დაგხოცთავ; თუ წყალ თქვენიავ, მაშინავ მზეივ ჩვენ ყოფილავ, _ ჩვენი სოფლიდან ამოსულივ ჩვენ გვეკუთვნისავ!.. და მამესწვერას თავის ნათქვამ შაუსრულებავ, _ დათვისელთად მზის მიცემა აუკრძალავის, მზე მაწმაველთად მიუკუთვნებავ...

ბუბა

დათვისელ ბუბას შვილ მაჰკდომივ, _ მწყემსობისას, სოფლის ჭალაზე წყალს დაუხრჩვავის... მწარედ უგლოვავ საწყალ ბუბას თავის ყმაწვილზე, _ თმან დაუჭრიან, სახე_თორპილნი დაუკაწრიან, ზედ დარდისა დაუტირებავ: _ ნეტავ სიკვდილსამც მისცა შვილიო, იმის შვილს სხვა სიკვდილ შამაჰყარაო, მემრ გაიგებდა ის სიკვდილი ჩემს სიმწარესო... და იმ დღიდან წყლის დალევა აუკრძალავის; _ მაგნავ ბეჩავ შვილ მამიკლავ, ცოდვა დაიდვავ, ცოდვიან წყალს კი მე ვერ შავსომავ!.. "სხვას კი რას გამაგაჯავრებ, წყალო, არ შაგსომ, ტიალო!..."

თორღვა

...ჩოლოყაშვილნ წარმოშობით ხევსურნ ყოფილან... მაგათ პაპას ჩოლოყა ხქმევივ, შეთეკაურთ ამბობენ გვარად... მუცოშიით ახმეტაში ჩასახლებულან, მემრე კი, რა ვი, თავადებიც გამხდარან კახეთ... ჰოდა, ამაგათ შთამომავალ ყოფილ ქაქუცა, რუსების ჯარს რო შაღბრძოლებივ: _ აქ რა გინდათავ? ჩემს მამულში რას აკეთებთავ? _ როგორ, რა გვინდავ? თქვენ ქვეყანაივ ჩვენ გვეკუთვნისავ, თქვენ ქალ_ზალივ, საქონ_ნაქონივ ახლა ჩვენიავ... კაი ვაჟკაც ყოფილ ქაქუცა, არ მაუთმენავ რუსებისად, ან რას მაუთმენდ? ამტყდარას ბრძოლა, ბევრნ დასევიან ის სულძაღლნი, მაღრევიან მარტო ქაქუცას, ამხანაგებსაც უღალატებავ... გამაქცეულ ხევსურეთისკე, _ ჩემიანებ დამიცავენავ _ და თორღვასთან გაჩერებულას... იმას კი ქისტეთ კაც გაუგზავნავ: _ არიქავ, ჩქარა მაგვეშველეთავ, თორემ რუსის ჯარ მაგვერევავ, უთქვენოდავ ვერას ვიზამთავ... _ ქისტებს ამაზე უარ უთქვამ: _ ჩვენ სისხლ გმართებსთავ, დახმარებას როგორ ითხოვთავ? (ხევსურთ იმათად კაც ჰყოლიას ადრე მაკლული). თორღვას თავის შვილ გაუგზავნავის: _ მაკალითავ და გავსწორდებითავ, ოღონდავ მტერსთან ახლა სირცხვილს ნუ შაგვაჭმევთავ... ქისტებს არ უქნავ კაცის მაკვლა: _ ეგეთ რამე სად გაგონილავ? _ და თორღვაის შვილთან ერთად გადმოსულან დასახმარებლად... ისრ ჩაუხოცავთ რუსების ჯარი, ამბის მიმტან არ დარჩენილას..

ძილუა

...ჩუმად დაგვესხნეს იმ წელს ქისტები, ღამით მთლიანად დაანგრიეს ამღა და ჭიმღა... სოფლად ადინეს სისხლის ღვარები... არვინ დაინდვეს, _ არც მოხუცი, არც ქალ_დიაცი, ბალღ_ბულღებიც ცეცხლში ჩაბუგეს, მარტო გაბურებ სამ ძმა მაკლეს, _ ერთმანეთზე მჯობნი ვაჟები, ოჯახებით სუ ამაწყვიტეს... იმათგან მხოლოდ ხირჩლაის ცოლ ძილუა გადარჩ, _ ბალღასთან ერთად მწყემსობაში ყოფილიყვ წასული... იმ ამბის მნახველ სუ შაიშალა, თმან გაიშალნა, მძივნ ჩაიშალნა, სახე_პირი ჩამაიხოკა, ბედ_იღბალიც მწარედ დასწყევლა, _ თემ_სოფელი ტირილით შასძრა... _ რას სჩადივ, რასავ? თავის მაკვლით რაღას უშველავ, ჩვენაც მაგნაირ დღეში ორთავ, _ უთხრეს ქალებმა... _ მამშორდითავ, არა მითხრათავ, თქვენ ნაუბარ არა მამდისავ, არავის ნახვა აღარ მინდავ, ეეს ბალღიც რადარ მაკლესავ!.. _ რას ამბობავ, ხვარ აირიევ, ამა ყმაწვილს რაღას ერჩივ, ღმერთმ უშველავ, გადაგირჩინავ!.. _ მაგის ყოფას რა აზრი აქვავ, არც ბიძანივ, არც ბიძაშვილნივ აღარვინ ჰყვანავ... ხვალ ქისტებს უნდა წაუყვანავ, იმათ მივუგდავ, მამ_ბიძათავით ეგიც მაკლანავ, იქნებ გაძღანავ ჩვენის სისხლითავ... არ დაიშალა ძილამ ნათქვამი, თავისი მაინც გაიტანა, მეზობლებსაც არა უსმინა და ბალღიანად ქისტეთ ჩავიდა... _ ეეს დაგჩათავ მასაკლავივ, მაგიყვანეთავ, გულივ რასაც კი გიბრძანებსთავ, ის უყავითავ!.. ...გამოხდა ხანი... ოცჯერ აენთო გაზაფხული და ოცჯერ ჩაქრა, ოცჯერ ზამთარმა გაანათა არხოტის მთები... არც ძილუკა, არც იმის ბალღი არ ახსოვდა უკვე არავის... მხოლოდღა ზოგჯერ ამვლელ_ჩამვლელი თვალს მოჰკრავდა ჭერხოს კართან მჯდომარე დიაცს, თვალცრემლიანი რო გასცქერდა ქისტეთის მხარეს... _ ადექივ, ქალო, შინ შაედივ, მაგ ყინვაში რას უზიხარავ, _ შეუძახებდნენ მეზობლები... _ ჯოჯოხეთში ვარ შასასვლელივ, სახლში რა მინდავ, მე, ცოდვიანმავ, შვილ დავჰკარგევ, მასაკლავად ქისტებს მივუგდივ _ მწარე ცრემლით მოსთქვამდა ქალი... . . . ერთ დღესაც სოფლად ხმა გავარდა: მთაზეით ქისტებ თეთრ დროშაით ჩამადიანავ, თან ცხვარ_ძროხაიც მაუდისავ არხოტისკესავ... ოცდამეერთე გაზაფხულზე გამაჩნდეს ქისტებ, ცხენებით ჭალას ჩამაეფინნეს, _ ძილას მიგდებულ ბალღთან ერთად ამღას მაადგნეს, გაზრდილი შვილი, _ ცოლშართული, სამი ვაჟით მგლოვიარე დედას მაჰგვარეს... ...ბევრა გვყოლია ეგეთა მტერიც...

მოსისხლეები

...შატილივნების კაც ჰყოლივას ღილღველებს მაკლული და შინშის სისხლის ასაღებად ლეკო ქისტეთს მარტუა წასულ და მთელ აულში გამორჩეულ ვაჟკაცის სახლს მისდგომივ ღამით... ბანზე მძინარ გაუკოჭავის და ფეხშიშველა წინ წამაუგდავ... ქვა_ღორღზე მავალს ფეხისგულებ გადასტყავებივ და სისხლმდინარს კოჭლობით უვლავ... შასცოდებივ მოსისხლე ლეკოს: _ ვაჟკაცს ღირსება ელახებისავ! _ გაუხდავ თავის ქალამნები და იმისად ჩაუცმევავის... ეგრე მასულან დილისპირს შატილ, _ ლეკო _ ფეხშიშველი, იმის მტერ კი _ ქალამნებჩაცმული...

მურღვა

კა ვაჟკაც დამდგარ არდოტელ მურღვა, _ მიღმახევში გამორჩეული, პურადობით და გულადობით სახელგანთქმული... სამ ვაჟ გასჩენივ აიმის დიაცს, _ ერთმანეთის მჯობნი ბალღები... მურღვას ძმადნაფიც ჰყანივას მუცოს, _ ბეწინათ ჯურხა, _ ქისტებთან საზღვრის დამცველი და გამმაგრებელი, თოფ_იარაღთან თანშეზრდილი, _ ომებიდან გამაუსვლელი... ღილღველთ იმის გვარ ამაუწყვეტავ, ერთ ბალღ დარჩომივ, ისიც არდოტ, ძმადნაფიცთან გადაუმალავ, _ გვარიშვილობა გადავარჩინავ... გაუგავ ქისტებს იმ ყმაწვილის ადგილ_სამყოფი და მურღვას ციხეს თავს დასხმიან გამთენიისას... _ ჯურხაის შვილის წაყვანა გვინდავ, შენ და შენს ცოლ_შვილს არას გერჩითავ, _ შაუთვალავ ქისტებს... შაწუხებულ ძალიან მურღვა: _ მიბარებულ ბალღს მტერ_მოსისხლეს როგორ მივსცემავ? ანდა მემრ ძმობილს როგორ შავხვდებივ? _ შვილ მაგანდევივ, შენის იმედით აქ მავიყვანევ, ჩემ ჯიშ_ჯილაგის გამგრძელებელ შენ ჩაგაბარევ! შენ კი რა ჰქენივ? ყმაწვილ ურჯულოთ გადაუგდივ, იმათ მიეცივ, ბეჩავ სადამ გადამიკარგევ!.. _ არავ, მაგასავ ვერ ვიქამავ, ვერც სისხლს დავღვრივ, ბალღას ხიფათში ვერ გავხვევავ, _ უფიქრავ მურღვას და... ქისტებისად თავის ყმაწვილ შაუპარებავ: _ აი, ესიავ ჯურხაის შვილივ, სადაც გინდათავ, წაიყვანეთავ!..

ჩალხა

სამ შატილიონ შაუპყრავის იმ ზაფხულს ქისტებს, სამ რჩეულ ვაჟკაც წაუყვანავ მოსისხლეებს თავის მკვდრების შასაწირავად, იმათ საფლავზე დასაკლავად, საიქიოში იმათ მეჯღნედ, იმათ მეპურედ, იმათ სულის საყმოდ, სამონოდ... მდევარიც ვეღარ დასწევივას და ვეღარც ჯვარ_ხატ მიშველებივ ურჯულოთ ხელში... იმათში ყოფილ ჩალხა_ჩალხიაც, ქისტებს რო ცალკე გამაურჩევავ: _ ჩვენს მამკვდრებში ცოდვა არ გაქვავ, შენ არავინ მაგიკლავისავ, არც შენ მამ_პაპათ არვინ ჰყავავ ჩვენივ მაკლულივ, იმად გიშვებთავ, შაუცოდვავ არ შავსცოდათავ... უარ უთქვამ ამაზე ჩალხას: _ ჩემს ამხანაგებს ვერ გავსწირავავ, მაგათ მარტოდ სასიკვდილოდ ვერ დავტოვებავ, სადაც ეგენივ, მეც იქ ვიქნებივ!.. არ უქნავ ქისტებს: _ სასიკვდილოდ არ გვემეტებივ, მანამ კი შენებს დაემშვიდობევ!.. _ და ჩალხა თავის სოფლელებსთან მიუყვანავის... _ მე მიშვებენავ, აღარ ვიცივ, როგორ მავიქცავ, რასაც მეტყვითავ, იმას ვიქამავ! _ უთქვამ ჩალხას მეგობრებისად... _ რა თქმა უნდავ, უნდა წახვიდავ, შენ თავ მაინც გადაარჩინავ, ხევსურეთ ამბავ მიიტანავ ჩვენს სიკვდილზედავ... გამწყრალას ჩალხა: _ მაგას როგორ მეუბნებითავ? გამოსაცდელად გითხარითავ, გაგეხუმრეთავ, თქვენავ კი ცოცხლად მამკალითავ, სასირცხვილოდ გამიმეტეთავ; უთქვენოდ ხალხში როგორ გამოვჩნდავ, ან ხევსურეთ როგორ მივიდავ, რას იტყვიანავ: თავის მეგობრებს უღალატავ, ქისტეთ გაწირავ, ბეჩავ სიცოცხლე გადაირჩინავ!.. და... სასიკვდილოდ განწირულებს მისჯდომივ გვერდზე...

უჭკუათ გოგოთური

კაცთ-კითხულ კაც ყოფილ გოგოთური, - ყველას მეგზური და მეანდრეზე, ხევსურთაზე მეტი სიმტკიცით, - პურადობით, პირდაპირობით, გვარის, ოჯახის და ჯვარ-ხატის წესების დაცვით... დრო-ჟამის შაცვლით შაწუხებულს ლექსებ უწერავ: "დროება გამაიცვალა, ჟამნი მაიქცნეს სხვაზედა, ვინა-ღ ჩახედავს ფრანგულსა, ვინა-ღ დაშინჯავს ფხაზედა? სამკლავ-საფუხართ ვინ ღნახავს, ხალხი რო ისხდას სმაზედა? ქურდობ-ბოზობის მოქმედსა იქავ დაისმენ ჯარზედა, აღარც ვინ მოსჭრის კალთასა, არც ვინ გაუვა ბანზედა..." ერთ შვილ ჰყოლივას გოგოთურას - სულხანაური, - მამის იმედი, ჯიშის, ჯილაგის გამგრძელებელი, მტრის და მოკეთის დამხვედრი და გამსტუმრებელი, ხევსურეთზე თავდადებული... იმის ციხე-კოშკი ეეხლადაც იქავ დგას ახოს, - მტრის სამუქაროდ რო უშენებავ და ციხის კედლები მოსისხლეთა მოჭრილ მკლავებით ყოფილ დაფარული... "ბევრჯერ დალახა სულხანამ ურჯულოს მთა და ველია, აქუხა არშავიანი, შაღება ხანჯლის წვერია, აწვალა ქისტის შვილები, ზიდა მარჯვენა ხელია..." საბედისწეროდ სულხანაურს მოგვარე ქალი, გუდანელ ლელა შაჰყვარებივას და თიბაშიით მაუტაცებავ... გვარის გატეხვას წინ აღდგომივ სანათესაო, ხოლო მშობლებს კი თავის შვილებ მოუკვეთავის და ორი მოგვი, - ბერი მძახლები - გოგოთურა და ნასთვლევა ერთიმეორეს მტრად მოჰკიდებივ... ...ურჯულოს მდევარ სულხანაურს კი ანატორთან ქისტისჩოხიან შატილიონ შამაჰკდომივას... "ნუ იცვამ, გიგიაშვილო, დურსუბნის ტალავარსაო, შაგხვდების სულხანაური გაფერებს ქისტის ყმასაო..." დასდევნებიან შატილივნები ახლობლის მომკვლელს და კისტანთან ჩაუცხრილავის... "შაგიკვრენ, სულხანაურო, მაღლა მთას, დაბლა ბარსაო, დაგთოფენ კისტნის ჭალასა მზე-ამადენის ხანსაო..." შვილმკვდარ მამას ტკივილით უთქვამ: - მტერს არ ინდობდავ, მტრის ხელს ბოლოს ეს გამასდისავ... და ქისტ-ხევსურთა შასარიგებლად, მტერ-მოსისხლეთა გასასწორებლად შვილიშვილები - სულხანაურის ობოლ ბალღები ქისტეთ მძევლად გაუგზავნავის... თაოდ კი... ჩუმად გამოწყობილ ჯაჭვის პერანგში, ხმალ-ხანჯარში, თოფ-იარაღში და შაუყრავის სახლისკაცები, ყმაწვილებიც მოუყვანავის და ყველაისად ხევსურეთის ერთგულება, სამან-სამძღვრის გამტკიცება დაუფიცებავ... მემრე სუყველას დამშვიდობებივ: - ნურას მიწყენთავ, თქვენ იცითავ, ხევსურეთ არა შაარცხვინათავ, თემ-სოფლობა არ მაშალათავ... მე კი აქ დამრჩომ აღარ ორავ, ან რად ვღირორავ? სულხანაურიც აღარ მყავავ, ძმა-ბიძაშვილიც ჩემის ხნისა არავინ დარჩავ, ყველამ გამასწვრავ, ყველამ გამწირავ... ახლა კი მარტო დამტოვეთავ, სახლში წადითავ... გამთენიისას თოფის ქუხილს შაუძრავ მთები...

ხევსურული საგა (ციკლიდან "ხევსურეთს ამბად ნათქვამი")

„ხევსურული საგა“ - ბაღათერ არაბულის ახალი წიგნი

ცოტა ხნის წინ საქართველოს რადიოს პირველი არხის რედაქციამ „ჩვენი საუნჯე“, (რედაქტორი და წამყვანი ვანო ჯაფარიძე), მოამზადა გადაცემა ბაღათერ არაბულის ახალ წიგნზე „ხევსურული საგა“, რომელიც დაიბეჭდა საქართველოს კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტროს მხარდაჭერით. წიგნის რედაქტორი და წინასიტყვაობის ავტორია ივანე ამირხანაშვილი. გადაცემაში მონაწილეობდნენ მწერლები ანდრო ბუაჩიძე და მანანა ჩიტიშვილი. გთავაზობთ ამ გადაცემის შემოკლებულ ვარიანტს.

ანდრო ბუაჩიძე ბაღათერ არაბულის „ხევსურული საგა“ სულ ახალი დასტამბულია. წიგნში შესულია პოეტის ახალი ლექსები, მიძღვნილი ხევსურეთის ულამაზესი ბუნებისა და ადამიანების მიმართ, მდიდარ ფოლკლორულ მასალაზე აგებული. წიგნს წინ უძღვის ივანე ამირხანაშვილის ძალიან საინტერესო წინასიტყვაობა, რომელსაც წერს კრიტიკოსის ენით, მძაფრი კრიტიკული ტერმინებით, ლიტერატურათმცოდნეობითი კონკრეტიკით და ა. შ. მაგრამ აუცილებლად უნდა ითქვას, რომ თვითონ ბაღათერთან ყოველივე ის, რასაც ვანო ამირხანაშვილი ამბობს წინათქმაში, გაკეთებულია სრულიად ბუნებრივად. ხშირად ხდება ხოლმე, როცა ფოლკლორს იყენებენ, ისე აკეთებენ, რომ მართლა აკეთებენ, ამ სიტყვის სრული გაგებით. მაგრამ ბაღათერ არაბულთან ეს ხდება სრულიად ბუნებრივად, იმიტომ, რომ ეს სამყარო, ფოლკლორის სამყარო მას მორგებული კი არა აქვს, არამედ ისე აქვს შენივთებული, მიღებული და შეწოვილი, თუ შეიძლება ასე ითქვას, რომ მისთვის ეს არის აბსოლუტური ბუნებრიობა. მინდა ერთი შემთხვევა გავიხსენო: ამ რამდენიმე წლის წინ – ჩვენ ერთად ვმუშაობთ ჟურნალ „ცისკრის“ რედაქციაში“, – მის მაგიდაზე ახლად გადაბეჭდილი ლექსები ვნახე და ჩავიდინე ცოდვა: დაუკითხავად წავიკითხე ერთი ლექსი, რომელმაც პირდაპირ აღმაფრთოვანა. ეს ლექსი შესულია ამ შესანიშნავ წიგნში, რომელსაც ჰქვია „ხევსურული საგა“. დიდი ხანი არ არის, რაც ეს წიგნი გამოიცა და მის განხილვაზე ითქვა კიდეც ხაზგასმით, რომ ეს წიგნი არის ერთ-ერთი განსაკუთრებული წიგნი ბაღათერის შემოქმედებაში და ამ განსაკუთრებულ წიგნში არის ერთი მართლაც განსაკუთრებული ლექსი, რომელიც მთელი წიგნის ლირიკულ ობერტონს, ლაიტმოტივს ქმნის; ეს გახლავთ ლექსი „უმახსოვრო მოგონებები“, ის ლექსი, რომელზეც მე მოგახსენეთ, რომ დაუკითხავად წავიკითხე და რომელმაც ჩემი აღფრთოვანება გამოიწვია. არაჩვეულებრივი დინამიზმი, არაჩვეულებრივი ლირიკული პლასტიკურობა, თუ შეიძლება ასე ითქვას, განცდის ძალიან მაღალ ხარისხში აყვანა. ვერავინ იტყვის, რომ ეს ლექსი გაკეთებულია – ეს არის ბუნებრივად დაბადებული, შესანიშნავი დრამატული ნერვით აღბეჭდილი ლექსი.“უმახსოვრო მოგონებებს“ ქვესათაურად აწერია, ლექსი „რეკვიემი“, მაგრამ მე მეტს ვიტყოდი: ეს არის ლექსი–ტრაგედია ლირიკული ლექსი, ეპიკური მოტივებით დატვირთული. რაზეა ეს ლექსი, ორიოდე სიტყვით ვიტყვი, ეს ლექსი არის იმაზე, თუ როგორ გაქრა ბავშვობის სამყარო. კონკრეტულად ბავშვობის სამყაროზეა, მაგრამ შენს თვალწინ უცბად ეს ბავშვობის სამყარო გადაიზრდება სიმბოლურად მთელს საქართველოდ, მთელი საქართველოს სივრცეს მოიცავს. ეს არის განსაცვიფრებელი. ბავშვობის სამყარო არის რა? ხევსურეთი, სოფელი მაწმაო, ის ადამიანები, რომლებიც ცხოვრობდნენ, უფროსი თაობის ადამიანები, რომელთაც ძველი საქართველოს ხმა ესმოდათ, რომლებიც ანდრეზებს ჰყვებოდნენ, საფიხვნოზე ისხდნენ და საუბრობდნენ. გაქრნენ ისინი. აი, ეს არის ტრაგედია, რომ ისინი უცბად გაქრნენ. უცბად როგორ, ეს ხომ წარმავალობის კანონია. განლიეს თავისი წუთისოფელი და გაქრნენ, მაგრამ ეს პოეტში იწვევს გაოცებას, როგორ წავიდნენ ისინი, სად წავიდნენ? და გაოცებას იმიტომ იწვევს, რომ არა მარტო ეს ადამიანები წავიდნენ, თითქოს გარშემო ის ლანდშაფტიც კი ჩაქრა, ჩაქრა იმიტომ, რომ ის გარდასული ადამიანები ამშვენიერებდნენ იმ სამყაროს, ისინი ანიჭებდნენ აზრს, მნიშვნელობას ყველაფერს გარშემო და ნელ-ნელა, ნელ-ნელა ეს დინამიზმი ლექსისა ისე მიდის, რომ გადადის მართლაც ტრაგედიაში. აპოთეოზი ტრაგედიის არის ის, რომ წავიდნენ ეს ადამიანები, სხვათა შორის ამ ლექსში პოეტს შესანიშნავად აქვს გააზრებული ამ ადამიანების პორტრეტები. დინამიზმი რომ მიდის ამ ლექსის, რაღაცნაირად იშლება, იტოტება, გზადაგზა პოეტი ხატავს ამ ადამიანების პორტრეტებს, ოღონდ ძალიან ძუნწად, რამდენიმე შტრიხით და ამავე დროს ხატავს პეიზაჟებს. ამ პეიზაჟებსაც არაჩვეულებრივად ძუნწად და რაღაცნაირად ისე შემოხაზავს, რაღაც ისე ძალიან ოსტატურად, რამდენიმე ეპითეტით, თუ შეიძლება ითქვას და საბოლოოდ აპოთეოზი ის არის, რომ ეს სოფელი იქცა ნასოფლარად: მიდის პოეტი, უყურებს ამ სივრცეს და რა არის? ეს არის ყრუ დუმილი. საოცარი ლექსია, რომლითაც პოეტმა თითქოს რისხვის ზარები შემოჰკრა და გეუბნება შენ, ქართველო კაცო, არ დაკარგო შენი მენტალობა, არ დაკარგო შენი თავი, არ დაკარგო შენი სამშობლო. ოღონდ ტრადიციულად სამშობლოს რიტორიკით კი არ გეუბნება ამას, ისე გეუბნება, როგორც ეს არის ვაჟა-ფშაველასთან, ღრმა ფილოსოფიური აზრის მიღმა, და ეს არის სწორედ მნიშვნელოვანი. აქ არა მარტო პოეტი ჩანს, აქ მოქალაქეც ჩანს, მოაზროვნეც ჩანს თითქოს. მთელი თავისი გამოცდილება ამ ლექსში ჩააწურა და ჩადო ავტორმა, როცა პირველად წავიკითხე ეს ლექსი, წრფელად ვუთხარი, მოელოდნენ ბაღათერისგან ყოველივე ამას, მაგრამ ისე გამოვხატე ეს, იმდენად ემოციურად, როგორი არაჩვეულებრივი ლექსი დაგიწერია-მეთქი. სხვათა შორის, თვითონ ბაღათერმა ჯერ კიდევ არ იცოდა, რომ ასეთი ლექსი ჰქონდა დაწერილი. პოეტი როცა ქმნის, არ იცის, რა არის ეს, რა გამოვიდა. და აი, ...ამ ლექსმა შარშან თბილისის საკრებულოს მიერ გამოცხადებულ ლიტერატურულ კონკურსში მიიღო საუკეთესო შეფასება. ეს ის ლექსია, რომელიც პრემიით არ იზომება. ეს ლექსი დღეს მეტად მრავალმნიშვნელოვნად ჟღერს.

მანანა ჩიტიშვილი მინდა ცოტა შორიდან დავიწყო. მე და ბაღათერ არაბული ერთი პოეტური თაობის წარმომადგენლები ვართ. ჩვენ პირობითად 80-იანელებს გვეძახიან. და მე მინდა ვთქვა, რომ ჩვენ ისეთ პერიოდში მოგვიხდა ლიტერატურაში შემოსვლა, როცა ქართული მწერლობის უბრწყინვალესი კოჰორტა, განსაკუთრებით პოეზიის, ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო, ჯერ კიდევ მოქმედი იყო. სულ რამდენიმე სახელიც რომ დავასახელო: შოთა ნიშნიანიძე, ანა კალანდაძე, ოთარ ჭილაძე, მურმან ლებანიძე, მუხრან მაჭავარიანი, (მაპატიონ 60-იანელებმა, ყველას ჩამოთვლა ძნელია), ძალიან რთული იყო მათ გვერდით ადგილის დაკავება და სახელის დამკვიდრება, რასაკვირველია. და მე მიხარია, რომ ჩემთვის ბაღათერ არაბული დღეს და გუშინ არ აღმოჩენილა, როგორც პოეტი. ჩვენ ერთმანეთი ბავშვობიდან ვიცით, ვინ როგორი პოეტი იყო, ერთმანეთს ვკითხულობდით, ერთიმეორეს ძალიან კარგად ვიცნობდით და გარდა იმისა, რომ ბაღათერ არაბული თავისი პოეზიით იყო მაშინვე გამორჩეული, თავისი ლიტერატურული მოღვაწეობითაც იყო განსაკუთრებული. და აუცილებლად უნდა ითქვას, რომ ძალიან ბევრ ჩვენს თაობელს, ძალიან ბევრ ჩვენ შემდგომ მოსულ ახალგაზრდას იგივე „ცისკარში“, იგივე „ნობათში“ თუ სხვა ჟურნალ-გაზეთებში, სადაც ის მოღვაწეობდა და დღესაც ასეა, ვიცი, რომ ის ყოვლად უანგაროდ, ყოვლად პატიოსნად, ნაღდ, ჭეშმარიტ ლიტერატორს დაუდგება მხარში და დაეხმარება, თუკი შეამჩნევს, რომ ის მართლაც ნიჭიერია და მას გზის გაკვალვა შეუძლია. ბატონმა ანდრომ ილაპარაკა ლექსზე, რომელიც ერთგვარი დატირებაა მაწმაოსი და მაწმაოს ტრადიციებისა. მე მინდა ვთქვა, რომ 60-70-იან წლებში მთიდან მოვიდა თითქმის მთელი თაობა, მაგალითად, მამუკა წიკლაური, დათო მჭედლური, თედო ბექიშვილი, ბესიკ ხარანაული... რომელთაც ეს პრობლემა მოიტანეს. მაშინ უკვე დაწყებული იყო ხევსურეთის მიგრაცია და ბუნებრივია, რომ ეს პოეტები გვერდს ვერ აუვლიდნენ ამ პრობლემას. ერთ-ერთი მათგანი იყო ბაღათერ არაბული, რომელსაც, როგორც ამ კრებულიდანაც ჩანს, რაღაცნაირად გაუნელებელ ცეცხლად გამოჰყვა დღემდე ეს პრობლემა და მე აქედან ვხედავ, რომ, როდესაც ჩემი ხეობაც დაიცალა, ქსნის ხეობა დაიცალა და ჩემთვისაც ეს პრობლემა უმწვავესი გახდა დღეს, რომ სასაფლაოზე მხოლოდ ეს ადამიანები კი არ არიან, არამედ იმ სასაფლაოზე მათთან ერთად დასაფლავდა ის ლექსიკა, რაც იქ იყო, ის ტრადიციები დასაფლავდა... მე ყველაზე მეტად გული მტკივა დღეს, რომ აი, ამ ოკუპაციის შედეგად შიდა ქართლის ქართლური მოისპო და ქართლური დადგა მოსპობის წინაშე. ყველაზე მძიმე დანაკარგი, რასაც ვერასდროს ვერ აღიდგენ. და აი, ამ ლექსშიც სწორედ ამას ვხედავ, პოეტი დასტირის არა მარტო გარდაცვლილ თანასოფლელებს, არა მარტო სამძიმარს ეუბნება თავის ბიძაშვილებს ამის გამო და არა მარტო სამძიმარს ეუბნება მთელ ხევსურეთს და საქართველოს ამის გამო, დასტირის იმას, რომ აი, ამ ადამიანებთან ერთად იმ კუთხის წეს–ჩვეულებები მოისპო, გაქრა ან ქრება ტრადიცია, ლექსიკა. მე მეჩვენება, რომ ხევსურული ანდრეზები ერთგვარი ცდაა, მცდელობაა იმისი, რომ გაცოცხლდეს ეს ყველაფერი, რაც იმ სასაფლაოზე წევს და რაც საქართველოს წარსულში წევს. ეს წიგნი ძალიან მრავალფეროვანია, როგორც თავისი ფორმით, ასევე შინაარსით. ბაღათერ არაბულს ეხერხება, როგორც რითმიანი, ისე თეთრი, თავისუფალი ლექსის წერა და შესანიშნავად ეხერხება. მე ასე მგონია, რომ მთავარი პოეტური აზროვნებაა, მთავარი სათქმელია, რომელიც თვითონ კარნახობს მერე ფორმას. ძალიან ბევრი თეთრი ლექსების ავტორი ვიცი, რომელთაც რითმიანი ლექსი არ გამოსდით, ვერ გამოსდით, იმიტომ, რომ ჯერ უნდა დაეუფლო რითმიან ლექსს სათანადო სიმაღლეზე, სათანადო სიღრმეზე, თუ გინდა, რომ მერე გამოგივიდეს ის ლექსები, აი, თუნდაც ისეთი ლექსები, როგორიც „ხევსურულ საგაშია“ შესული. მე არ ვილაპარაკებ სხვა ლექსებზე, რომლებიც ლირიკული ლექსებია და რომლებსაც მეც და ქართველი მკითხველიც მიჩვეული ვიყავით ბაღათერ არაბულისგან. მე მინდა შევჩერდე ციკლზე „ხევსურეთს ამბად ნათქვამი“, ამ ანდრეზებზე, სადაც ხევსურული თქმულებებია მოქცეული. წიგნის წინასიტყვაობის ავტორი ვანო ამირხანაშვილი შესანიშნავად წერს, რომ როგორც თემატურად, ისე ფორმის მხრივ ეს ექსპერიმენტი ჩაატარა ავტორმა და ეს ექსპერიმენტი შედგა. ენა მწერლის უმთავრესი საყრდენია და მგონია, რომ ამ ლექსების წარმატებაც უფრო ენობრივ მხარეში დევს, ეს ამბები, ანდრეზები შესაძლებელია ჩვენ გაგონილი გვქონდა. მე, მაგალითად, ძალიან ბევრი მქონდა გაგონილი. ეს სხვა თემატიკა პირველმა სწორედ ბაღათერმა შემოიტანა. მაგრამ ეს ანდრეზები მანამდეც არსებობდა, მოგვისმენია კიდეც, მაგრამ თანამედროვე მოყოლილი და ვიყოთ გულახდილნი, ისინი არ იწვევდა ისეთ მძაფრ ემოციას, იმ შთაბეჭდილებას არ ტოვებდნენ, როგორც ეს შეძლო ხევსურული დიალექტით გადმოცემამ. მე მოვიყვან ერთ ლექსს, „მოსისხლეები“, რომელიც მოსმენილი მაქვს ლექსო ჭინჭარაულისგან. ეს არის მისი წინაპრის ამბავი, მაგრამ სიმართლე გითხრათ, როცა ბატონი ლექსო ამას მიყვებოდა, თან თანამედროვე ქართულით, იმას არ დაუტოვებია ისეთი მძაფრი შეგრძნება ჩემთვის, ისეთი მძაფრი ემოციები, როგორც ამ ფორმით გადმოცემულმა ლექსმა დატოვა. მე მინდა ერთი რაიმეც ვთქვა, რომ ბოლო დროს რატომღაც მთის რეგიონიდან მოსულ პოეტებში ძალიან ზედმეტად შეიმჩნევა დიალექტის მოძალება. მე არა ვარ წინააღმდეგი იმისა, რომ დიალექტი იყოს, შემოვიდეს მწერლობაში, მაგრამ ეს არ უნდა მოხდეს ლიტერატურული ქართულის ხარჯზე. ეს უნდა იყოს სათქმელით განპირობებული. ბაღათერ არაბულის სასახელოდ მინდა ვთქვა, რომ აბსოლუტურად არაფერი გეჩოთირება ლექსში, არ გებორძიკება ენაც კი. ჯერ ერთი, გრძნობ, რომ ავტორმა შესანიშნავად იცის ეს დიალექტი და ის სისხლში აქვს გამჯდარი, ძალიან ბუნებრივად გიყვება, არაფერი არ არის ხელოვნური. ავტორის არაჩვეულებრივ მიგნებად მიმაჩნია, სწორედ ამ დიალექტით გადმოსცე სწორედ ეს ანდრეზები და ამით გააათმაგო ემოციური გავლენაც და სიმძაფრეც მთელი ამ ამბებისა და კიდევ უფრო მეტი სიმძაფრე შესძინო შინაარსობრივად. ძალიან კარგად არის თვითონ ანდრეზები შერჩეული, თემატურადაც ძალიან მრავალფეროვანი: აქ არის ექსტრემალურ სიტუაციაში მყოფი ადამიანების რაღაც გარკვეული ცხოვრების გარკვეული მონაკვეთები, როცა ადამიანები ზეადამიანურ თვისებებს ამჟღავნებენ. მაგალითად, ეს არის თორღვას ამბავი, რომელსაც მეგობარმა შვილი მიაბარა, ერთადერთი დარჩენილი შვილი, რომ გვარი არ ამოწყდეს. და როცა ქისტები იგებენ ამ ამბავს და მოდიან ბავშვის წასაყვანად, თორღვა მტერს თავის ერთ–ერთ შვილს აძლევს მეგობრის შვილის ნაცვლად, იმიტომ, რომ ვაჟკაცის სიტყვა, მეგობრობა, პატიოსნება გაცილებით ღირებულია მისთვის, გაცილებით მაღლა მდგომია და აი, ასეთი ადამიანებით არის მთელი ეს ანდრეზები დასახლებული. მე მინდა ის ლექსი, „მოსისხლეები“ გამოვყო, რომელსაც ლექსო ჭინჭარაულიც მიყვებოდა. ეს არ არის ექსტრემალური სიტუაცია. ლექსი–ამბავი თითქოს მშვიდად მიდის, მაგრამ ის განსაკუთრებულობა, ის განსაკუთრებული თვისება ადამიანისა, ვაჟკაცისა, როცა მოსისხლეშიც უნდა ღირსება დააფასო და მოსისხლეშიც ვაჟკაცი დაინახო... მე მაგალითად, როდესაც ბაღათერის ეს ანდრეზები წავიკითხე, უკვე აღარაფერი გამკვირვებია – აღარც ალუდა გამკვირვებია, აღარც ჯოყოლა გამკვირვებია, იმიტომ, რომ ეს სისხლშია და საუკუნეებით მოდის, ტრადიციებით მოდის:

...შატილივნების კაც ჰყოლივას ღილღველებს მაკლული და შინშის სისხლის ასაღებად ლეკო ქისტეთს მარტუა წასულ... და მთელ აულში გამორჩეულ მოსისხლის სახლს მისდგომივ ღამით... ბანზე მძინარ გაუკოჭავის და ფეხშიშველა წინ წამაუგდავ...

ქვა–ღორღზე მავალს ფეხისგულებ გადასტყავებივ და სისხლმდინარს კოჭლობით უვლავ... შასცოდებივ მოსისხლე ლეკოს: –ვაჟკაცს ღირსება ელახებისავ! გაუხდავ თავის ქალამნები და იმისად ჩაუცმევავის...

აეგრ მასულან დილისპირს შატილ, – ლეკო – ფეხშიშველი, იმის მტერ კი – ქალამნებჩაცმული...

თითქოს ამბავი ძალიან მძაფრი არ არის, მაგრამ სწორედ ლექსიკა სძენს მას სიმძაფრეს და მინდა კიდევ ერთი აღვნიშნო ამ ანდრეზებზე. ძალიან ხშირად ამ თეთრ ლექსებს და თავისუფალ ლექსებს, რომელთაც ჩვენ ვკითხულობთ, აკლია პოეტურობა. და ეს პოეტურობა გენატრულება, თითქოს ეს სიტყვები რიყის ქვებივით არის ჩაყრილი ლექსში და რაღაცნაირად ხრიგინებენ, ეს სიტყვები მარტო ხმაურობენ და სულში არანაირ სილამაზის განცდას, ემოციის განცდას არა ტოვებენ. ბაღათერ არაბულთან ყველაფერი პირიქითაა – სიტყვა ამძაფრებს ამბავს, გიტოვებს ძლიერ ემოციას. ეს უკვე ოსტატობაა, როცა შეგიძლია მიაღწიო იდეალურ თანხვედრას ფორმისა და შინაარსისა, როცა პოეტს შეუძლია, ისეთი ფორმა მისცეს შინაარსს, რომელიც შინაარსიდანაც არის გამომდინარე და ამავე დროს არის ძალიან პოეტურიც: ...კაცთ–კითხულ კაც ყოფილ გოგოთური, ყველას მეგზური და მეანდრეზე, ხევსურთაზე მეტი სიმტკიცით, პურადობით, პირდაპირობით, გვარის, ოჯახის და ჯვარ–ხატის წესების დაცვით...

დრო–ჟამის შაცვლით შაწუხებულს ლექსებ უწერავ:

„დროება გამაიცვალა, ჟამნი მაიქცნეს სხვაზედა, ვინა–ღ ჩახედავს ფრანგულსა, ვინა–ღ დაშინჯავს ფხაზედა? სამკალ–საფუხართ ვინ ღნახავს, ხალხი რო ისხდას სმაზედა? ქურდობ–ბოზობის მოქმედსა იქავ დაისმენ ჯარზედა, აღარც ვინ მოსჭრის კალთასა, არც ვინ გაუვა ბანზედა...“

და აი, ასე ლამაზად მიდის მერე და კიდევ ყველაზე მეტად მომეწონა ეს ლექსი:

...შვიდ შვილი ჰყავდა ბეწიწურას, შვიდი ვაჟკაცი, მტრის და მოკეთის შნოზე დამხვედრი, სოფლის და კუთხის შვიდი იმედი... შვიდი ხმალ–ხანჯრით მეტი იყო თემის ლაშქარი... შვიდი ულაყი ლაგამს ხრავდა მტერზე მისვლისას, შვიდი ლამაზი ყვავილობდა იმათ მკლავებზე... ... შვიდნივ წავიდნენ... შვიდნივ მზეს გაჰყვნენ... შვიდჯერ მთოვარე მიილია ბოროლას თავზე; სიკვდილმა შვიდჯერ შეიარა ბეწიწურასთან, შვიდჯერ ატირდა სოფლის ქალ–ზალი, შვიდი დაობლდა მშვილდ–ისარი, აბჯარ–საჭური... და შვიდ სულის ცხენს მოუკაზმეს შვიდჯერ ფაფარი...

მინდა, მადლობა ვუთხრა მეგობარ პოეტს ამ ლექსებისთვის და ამ წიგნისთვის, იმ ემოციისთვის, იმ ემოციური მუხტისთვის, რაც ჩვენამდე, მკითხველამდე მოიტანა.

კარგად