User talk:Padam nath puri

स्थान चिनारी सुकलेश्वर महादेव मन्दिर" /\_~_/\_~_/\_~_/\_~_/\_~_/\_~_/\_~_/\ वाना १/२ ,संखुवासभा ,कोशी, नेपाल संखुवासभा सदरमुकाम खाँदबारीबाट पूर्व दिशा, लगभग ३-४ घण्टाको पैदल दूरी पार गरे पछि वाना गा.बि .स .वार्ड नम्बर १/२ अबस्थित सुकलेस्वर महादेव" मन्दिर रहेको पवित्र ऐतिहासिक ठाउ आइ पुगिन्छ । मुख्यतः यहाँ दुइ ठुला मन्दिर सुकलेश्वर महादेव तथा महादेव मन्दिर लगायत अरु साना श्री गणेश थान, भैरभ थान, तुलसी थान र लक्ष्मी थान रहेका छन । सुकलेश्वर महादेव मन्दीरको कुनै लिखित इतिहास तथा दस्ताबेज भेटिएको नभएतापनि यसको उत्पति इतिहास यहाका मुख्यत ; सन्यासी (पुरी)हरुले र ताप्लेजुंगका गौतम जो यहाँ बस्ने पुरीहरुका पुर्ख्ययूली (मेरो ९ पुस्ता अघिका) दाजुभाईहरुले भन्दै ल्याएको मौखिक बस्तुघटनालाई आधार बनाएर पुस्तेनी स्थानान्तरण हुदै आएको छ । जसमा मैले स्वर्गीय हजुरबुवा श्री पदम लाल पुरीबाट सुनेको परिघट्नालाई उठान गरेको छु । धेरै पहिला हाम्रो इलाका(वाना लगायत यहाका ठाउहरु) पल्लो किरातराज्य रहेछ । यहाका मुख्यतः राई,लिम्बु लगायतका अरु अल्पसंख्यक ब्राह्मण क्षत्री दमाइ, कामी , चम्मार आदि जातीहरु बसोबास गर्दा रहेछन । गाउमा राई- लिम्बु जिम्मुवाल भएर गाउमा हैकम गर्दा रहेछन । यस क्षेत्रको राजधानी विजयपुर (हालको धरान विजयपुर ) रहेछ र राजा सेनमुकुन्द यस क्षेत्रका सासक रहेछन । त्यस बेलाका यहाका मानिसहरु कृषि र पशुपलानमा नै आफ्ना गुजारा चलाउदा रहेछन, भने यहाका ठुला जिम्मुवाला सुब्बाहरुको बिर्ता किपट भोगे बापत तिरो, लगायतका धनरासी , अन्नपात असुल्दा रहेछन । त्यस बेला यहाको तिरो "आना" पैसा रहेछ । पछि आनाको बिकसित रुप "वाना "(हालको वाना ग.वि.स.)मा रुपान्तरित भएको रहेछ । अब शुकलेस्वर महादेव मन्दिर र यहाका बिर्तावाला पुरीहरुको जाती ,पहिचान रुपान्तरण तथा किरातीहरु सङ्गको तालमेल लगायतका बिषय प्रसङ्ग तिर अगाडी बडाउन चाहन्छु । एक समय जितपुर सेनमुकुन्द राजाको दरबारमा ठूलो संकट आई परेछ । राजाकी रानीको अल्प आयूमानै देहअबसान भएछ । त्यसैले पुरै राजा, रन्क सोकाकुल अबस्थामा रहेछन । रानीलाई सम्झेर राजा धेरै बिलाप गर्दा रहेछन । त्यसै बिचमा कासी गयाबाट नेपाल (काठमाडौँ) हुदै एक बाबाजी(सुकलपुरी ) राजाको दरबारमा भीक्षा माग्दै आएछन । राजाको दरबारमा भएको विपत्तिलाई र राजाको बेचैनलाई बुझ्न बाबाजीलाई कति पनि समय लागेन र तत्कालै राजालाई सोधेछन राजाको संकटलाई बुझ्ने कोसिस गरेछन ।राजाले पनि परमहात्मा बाबाजी (शुकल्पुरी)लाई सविस्तार गरेछन । त्यस्पछी शुकलपुरी बाबालाइ राजाको उपकार गर्ने मन भएबाट बडो संयमताका साथ सोधेछन 'महाराज कृपा होस हजूरको यो शोकको घडीमा के सेवा गरू ?' अनि राजाबाट पनि मनसाय ब्यक्त भएछ ' हे ऋषिबर, हे परमहात्मा सन्त, मेरो एउटा संकल्प छ र त्यो कुनै अरु सामान्य मानिसबाट सम्भब छैन पनि, ऋषीबर यो सनो पोको जहाँ मेरी स्वर्गीय रानीको अस्तु छ । यसलाई तपाईले गंगामा बिधी पुर्बक सेलाएर, बगाएर त्यहाको चिनो स्वरूप एउटा कलस, करुवा लिई आऊनू.' त्यतिबेला करुवा कासी, गयामा मात्र पाइन्थ्यो रे । त्यसपछि शुकलपुरी बाबा राजाको आज्ञालाई सिरोपर गरि राजाको हातको रानीको अस्तु लिई , कमाण्डलु चिम्टालाई साथैमा लिई राजाबाट बिदाबारी भई कासी प्रस्थान गर्नु भएछ । शुकलपुरी बाबामा त्यस्तो दैबी सक्ति थ्यो रे कि उहा अंतर्ध्यामी, हावामा उड्ने , पानीमा डुबेर पनि बाच्न सक्ने (तैरने), जमिनमा पुरिएर पनि स्वास नजाने(बाच्ने) उहासंगाका यी अलौकीक गुण थिए रे । एघार दिन पछि शुकलपुरी बाबा राजाको दरबारमा सुनको करुवा लिएर हाजिर हुनुभएछ । बाबाको त्यो पुनीत कामबाट प्रभावित राजा शेनमुकुन्द ज्यादै प्रसन्न हुनुभएछ र बाबालाई आलिङ्गन गर्नुभएछ । बाबाको दैबी शक्तिको प्रभावले राजा, रानीको शोकबाट मुक्त भएछन । त्यसपछि राजाबाट शुकलपुरी बाबालाई आज्ञा भएछ " हे शुकलपुरी बाबा, माहात्मा तपाइको कामबाट म प्रशन्न भए तपाईंको के इच्छा छ ? के भिक्षा म दिउ ? माग्नुहोश म दिनेछु" । राजाको यस्तो बचन सुनेपछि शुकलपुरी बाबा बोलेछन "हे माहाराजा मलाई तपाइको राज्य, भुमिमा थोरै फुलबारी लगाउने जमिन दान गरिबक्से म धेरै प्रसन्न हुने थिए , ताकी म त्यस ठाउमा आफ्नो समाधि स्थल बनाउ , केही सिस्यहरुलाई ज्ञान दिन सकू " । राजाले तत्कालै हुकुम दिएछन : पूर्ब - उत्तर आफ्नो राज्य भूमी देखाउदै " हे महात्मा यी मेरो राज्यमा जहाँ तपाइको इच्छा लाग्छ त्यही भोग गर्नू, त्यो तपाइको बीर्ता हुनेछ " । राजाका त्यस्तो हुकुम भएबाट बाबा राजा संग स- सम्मान बिदाबारी भएछन । आफूलाई मन पर्ने जग्गा खोज्न हिमालय गिरीदेखी - औल सम्म खोज्दै जादा (संखुवासभा जिल्ला श्याबुन) नागी डाडा भन्ने ठाउँमा आइ पुग्नुभएछ । त्यहाबाट पश्चिम दिशा, तल तिर नजर हुदा पाच पोखरीहरु (बाटामुनिको धाप, पोखरी धाप , बाजे धाप , डुम्रे धाप र हाल मन्दिर स्थानमा रहेको पोखरी), हातका पाच औला जस्तै, तहतह पानी भरिएका , हरिया मनोरम सम्म फाटहरु पातला शान्त बस्तीहरु । बाबा त्यतिकैमा ओरालो लाग्नुभएछ । हालको मन्दिर परिसरमा आफ्नो चिम्टा गाडेर "यी जग्गा खुबसुरत है " भनि राजाकाहा हाजिर हुनुभएछ । राजाबाट "भोग्नू तपाइको बीर्ता भयो आना " भनी शहि छाप सहित हुकुम भएबाट बाबा बीर्ता भोग गर्ने शिस्य खोज्न डाडा पारी (हालको ताप्लेजुंग ) जानुभएछ । डाडा पारी (हालको ताप्लेजुङ्ग) उपाध्ये गौतमका घरमा बास बस्नु भएछ र सविस्तार गर्नुभएछ । ब्राहमनका छोराहरु रहेछन | बाबाका सबै कुराहरु मनन् गरेपछि ब्राह्मणले आफ्ना २ छोराहरु जयकृष्ण उपाध्याय र पुर्खु उपाध्यायलाइ बाबाको चरणमा सूम्पेछन । त्यस पछि बाबा धेरै खुसिकासाथ ब्राह्मणलाई धेरै-धेरै आसिर्बाद दिएर आफ्ना २ शिष्य जयकृश्ण उपाध्याय "गौतम" पुर्खु उपाध्याय "गौतम" का साथ "आना"(हालको वाना) तर्फ प्रस्थान गर्नुभएछ । बाटाहरुमा कैयौ बिघ्न बधाहरुको सामना गर्दै, कहिले राक्षस,दानव त कहिले हिम्स्रक जङगली जनावरहरु सङग बच्दै आना (वाना), २ गोतामे शिष्य र १ शुकलपुरी बाबा आइपुग्नु भएछ । आना (वाना)मा राई/ किरात जातिको बाहुल्यता रहेको कारणले आउदा आउदै हालको तल्ला वानालि पुरिहरुको समाधिस्थल (चिहान डाडा) राई / किरातिहरुले प्रबेश निषेध गरेछन । त्यसपछी बलवान् २ शिष्य, शुकलपुरी बाबा र आनाका आदिबासी राई/किरातिहरु बिच घमासन लडाइ भएछ । कैयौ दिनको लडाइ पछि धेरै किरातिहरु बाबा शुकलपुरीको अलौकिक शक्ति तथा बलवान् २ शिष्यको तागतले मारिएछन । भने यता लडाइकै क्रममा आफ्ना कान्छा शिष्य/भाइ पुर्खु उपाध्ययलाइ हालको हाम्रो तल्ला पुरी जातिको समाधिस्थल (चिहान डाडा ) मा राई किरातिहरुको बाणलागि देहावसान भएछन । आफ्नो सस्कार अनुसार भाइ वा शिष्य पुर्खुको दाह सस्कार गरि हालको हामी तल्ला वानाली पुरिहरुको समाधी स्थल मा दबाएछन । त्यसै कालखण्डदेखी हामी तल्ला वानालिहरुलाइ त्यसै पुर्खु राखिएको ठाउमै दबाइन्छ मृत्यु पश्चात् । अब बाकी बाबा शुकलपुरी र शिष्य जयकृष्ण उपाध्याय मात्र रहेछन । आफ्ना भाइको भात्री शोखले रन्थनिएका जयकृष्ण उपाध्याय र प्यारो शिष्य गुमाउदा भक्कानिएका बाबा शुकलपुरी अब आफुमा भएका आत्मिक शक्ति तथा शारिरिक शक्तिका शाथ सङ्गर्ष गर्दै जादा बिस्तारै ती बिपक्षीहरुको पराजय हुन लागेछ । बाबा शुकलपुरीको अलौकिक शक्तिको कारणले ती जातिहरुमा रोग ब्याद ब्याप्त भै जन - धनको नाश हुन थालेछ । पशु - चौपायहरुको बिनाश हुन थालेछन । अन्तत : ती लाखा पाखा लागेछन । बसाइ सरि तितर बितर भएछन । त्यसपछी बिस्तारै माहोल आफ्नो पकड्मा आएछ , शुरक्षित महसुस गरेपछी शुकलपुरी बाबा र शिष्य जयकृष्ण उपाध्याय "गौतम" बाबाले चिम्टा गाडेको ठाउँ (हालको मन्दिर भएको ठाउँ) आइ पुग्नु भएछ । त्यसपछी बाबाले शाथमै ल्याएको काशी /गङगाबाट ल्याएको मुर्ती (हाल शुक्लेश्वर मन्दिर भित्र राखिएको ढुङ्गाको मुर्ती)लाई विशेष मन्त्र उच्चारण गरि बिधिपुर्बक चिम्टा गाडेकै ठाउमा स्थापना गराउनु भएछ । हाल पनि शुकलेस्वर महादेव मन्दिर भित्र बाबाले ल्याएको मुर्ती तथा बाबाको चिम्टा रहेको छ । त्यस्तो शत्रुता / रिशिवी रहेको सामाजिक माहोल बिस्तारै सहज बन्दै गएछ । शुकलपुरी बाबाको अलौकिक शक्तिको चर्चा र साक्क्षातत्कार परिस्थितिले धेरैले भगवान शिवको रुप मान्न थालेछन । धेरै बाबाका शिश्य बनेछन । धेरैले प्रायस्चित गरेछन । माहोल बिलकुल आफ्नो पकडमा रहेछ । अब भने चार किल्ला पुर्बमा फच्याङ्ग देखि पश्चिममा हालको वाना ३ डाडा गाउँ सम्म शाथै उत्तरमा तिनतले हुँदै घट्टे खोलादेखि दक्षिणमा हालको भालुखोलाले छिनेको भाग आफ्नो बिर्ता पुर्ण रुपमा अधिनमा आएछ । यसै बिचमा शुकलपुरी बाबाले जयकृश्ण उपाध्यायलाइ विशेष कर्मकाण्ड गरि गौतमी (ब्रह्मण) टुप्पी कटाइ पुरी (सन्याशी) बनाउनु भएछ । जयकृष्ण उपाध्याय "गौतम"बाट जयकृष्ण पुरी हुनु भएछ हाम्रा पुर्खा । त्यसै काल खन्डदेखि तल्ला वानाली हामी नामका पछाडी "पुरी" लेख्छौ । शुकलपुरी बाबाले आफ्नै रितिस्थिती अनुसार शिष्य जयकृश्ण उपाध्ययको बिवाह गरिदिनु भएछ । घर गृहस्थिको ज्ञान,अर्ति, उपदेश तथा ब्यबहारिक शिक्षाले प्रबिण बनाइ घर गृहस्थी बसालिदिनु भएछ । एकदिन बिहानको पुजा, ध्यान, कर्मकाण्ड सकेर शुकलपुरी बाबाले बिशेष गरेर केही अर्ति,आशीर्वाद दिइ आज्ञा भएछ 'हे शिष्य ; यो मेरो बिर्ता आनाको राम्रो सङग भोग गरेश ! शाखा शन्तान बडाएश ! हरेक कुराको परिपुर्ण रहोश ! जस्ता धेरै आशीर्वाद दिएर आज्ञा भएछ " हे शिष्य म मा केही दैवी शक्ति छ । तिमिले मलाइ नौ मुरि नुनले यहि ठाउ ( हालको मन्दिर निर्मित )मा पुरी छ महिनापछी हेर्नू । यदि मेरो स्वस, ढुक - ढुकी बाकी रहे यहाँ मेरो नामको मन्दिर स्थापना गरिदिनु " । यदि आज्ञा भएपछि शुकलपुरी बाबा ध्यान मग्न हुनु भएछ । शिष्य जयकृष्ण उपाध्यायले पनि बाबाले भने मुताबिक नै सबै विधि पुर्याएर नौ मुरि नुनले पुरिदिनु भएछ । दिन पछि रात ,रात पछि दिन ६ महिना बाबाले भनेको समय-अबधी बितेछ । शिष्य जयकृष्ण पुरीले त्यसै गरि ६ महिनापछी खनेर हेर्दा बाबाको ढुक- ढुकी घाँटीदेखि माथी सम्म रहेछ (अझै पनि हामी पुरी जाती मृत्यु सस्कारमा दबाइन्छ र नुन अनिबर्य समाधी घरमा राखिनु पर्दछ ) । त्यसपछि शुकलपुरी बाबा शिष्य जयकृष्ण पुरिको नजर परेबाट स्वर्गबास हुनुभएछ । त्यसपछी हालको मन्दिर निर्मित ठाउमा ठूलो 'शुकलपुरी महदेव मन्दिर' बनाइएछ । त्यतिखेर १ मन्दिर मात्र बनाइएको रहेछ ।तर बि.स. १९९० को महाभुकम्पले मन्दिर भत्काएपछी हाल बनाइएको मन्दिरहरु बि.स.१९९० पछि बनाइएको मन्दिरहरु हुन । हाल पनि मन्दिर प्रवेश द्वारमै शुकलपुरी महादेब मन्दिर छन । जहाँ हामी पुरी/ डाडा पारि(तप्लेजुङ्ग)का गौतम तथा पुजारिरलेमात्र भित्र पसि पुजा गर्ने गरिन्छ । स्त्री तथा अन्य जातिहरु बाहिरैबाट दर्शन गर्दछन । यता जयकृष्ण उपाध्याय (हाम्रा जिजु ) आफ्नो घर गृहस्थिमा लाग्नु भएछ । शन्तान शुख भएछ । धन जन अनि शुख सयल बड्दै गएछन । पराइ सबै आफ्ना बन्दै गएछन । आफ्नो विर्तामा आफ्नो हकदाबी दरिलो बन्दै गएछ । यसरी नै एक पिडि अर्को पिडि हुँदै रहदै रहेछन । सबै हाइ - हाइ , न राजाको डर न रैतिको डर सायद त्यो जमानामा ती हाम्रा पुर्खा वनको चरी नै सरि स्वतन्त्र थिएछन भन्दा फरक नपर्ला । समाजमा , गाउमा महन्तको उपनामले चिनिने हाम्रा पुर्खाहरु देसको राजनितीबाट भने टाडै रहेछन । देश, समयकाल बद्लिदै गएछ । बिस्तारै देशमा नयाँ नियम कानुनको बिकाश हुँदै गएछन । देशमा भुमी नियम लागू गराउने मुताबिक बिर्तावाल जग्गालाइ पनि सरकारी करको दायरामा ल्याइदै गैएछ । सरकारी कर /दस्तुर स्वरुप पूरा बिर्ताको तिरिने पैसा "आना" बाट बडाइने भैएछ । त्यो परिस्थितिमा वाना लगायत आसपासका क्षेत्रमा नायब सुब्बा, बेदनिदी रेग्मी (यसै समयदेखि वानामा रेग्मीहरुको आगमन भएको रहेछ ।) को नेतृत्वमा कार्यदल कामको लागि खटिएका रहेछन । त्यसै समय देशको नियम नीति नजान्दा तथा कबुल बमोजिम राजस्व नबुझाएपछी धेरै जग्गाहरु गुमाउनु परेछ । तर अझ पनि बचेका जग्गाजमिनहरु धेरै नै थिएछन । पछिल्ला दिनहरुमा विभिन्न हागामा बाडिएका डाजुभाइहरुमा जुवाडे तथा ठूलो रवाफिले वानाका नामि र दामी जग्गाहरु खालमा हारिएछन ।बिस्तारै महन्त महन्तिनी रवाफमा फिक्कापना आउन थालेछ । यो अबस्था मेरो पुस्ताको लगभग ५/६ अघिको हुनु पर्छ । समयको गति सङग सङगै वानाका हामी पुरीहरु बिस्तारै - बिस्तारै तराइ तिर झर्ने क्रमले केही सिमित हाम्रा दजुभाइहरु रहनु भएको छ । मन्दिरको ईतिहास जब खोजिन्छ तब यहाका बिर्तावाला महन्त पुरिहरुको ईतिहास पनि सङै जोडिएर आउने भएकोले मैले अलि लम्ब्याएर बिषय प्रसङग मिलाउने जमर्को गरेको हु । बिर्तावाला रवाफिला महन्तहरु हाम्रो हजुरबुवाको पाला सम्ममा केही शिमिततामा झरिसकेका रहेछन । तर पनि जीवन गुजारा गर्न के हो नि भन्ने भन्ने अबस्था थिएन र छैन पनि । विभिन्न काल खण्डमा स्थानिय वाना गाउ बिकास समितीको थोर बहुत बजेट, बिर्तावाला पुरीहरु तथा स्थानिय नेवार समुदाय मार्फत केही थानहरुको निर्माण पछि गरिएको रहेछ । मन्दिर ब्यबस्थापन र सम्रक्ष्यणका लागि करिब ४० रोपनी खेत (गुठी) र करिब ५ रोपनी जति वारि रहेको छ, र एक पुजारी (ब्राहमण) को ब्यबस्था पनि गरिएको छ । उहाबाटै प्रत्येक दिन बिहान बेलुका २ समय पूजा गरिन्छ ,धूप, अक्षता चडाइन्छ । मन्दिर ब्यबस्थापन तथा सम्रक्षणमा स्थानिय गा.बि.स, जि.बि.स तथा स्थानियहरुको पनि त्यति चासो र चिन्ता भएको देखिदैन । महादेवको अर्को मन्दिर भत्कने अबस्थामा छ । बर्षामा पानी आउदा भित्रै पस्ने गर्दछ । बहिर भग्नाअबशेस पार्टी पुन:निर्माण तर्फ कसैको ध्याननै गएको पाइन्न । यस्ता सम्पदानै हाम्रो पहिचान, चिनिने चिनारी भएकाले यी सम्पतिको उचित सम्रक्षण, सम्बर्थन तथा जगेर्ना गर्नका लागि सबैको ध्यान जानू आबश्यक हुन्छ । शुकलेस्वर महादेव मन्दिरमा प्राय: हरेक चाड पर्वहरुमा स्थानिय भक्तजन्हरु पूजा गर्न आउने गर्दछन । मुख्यतया : बैशाखी पुर्णे, ठूलो एकादसी, साउने सग्रान्ती, बाला चतुर्दसी , दसै - तिहार , माघे सग्रान्ती लगायतका चाडबाड्मा भक्तजन्हरु आउने गर्दछन । बालाचतुर्दसी तथा माघे सग्रान्तिमा बिशेष स्थानिय पन्चे बाजागजा तथा अरुण उपत्यका लोक शुसेलिका शाथमा नाचगान गरिन्छ । छिमेकी गा.बि.श श्याबुन (जौबारी) मा रहेको "जौबारी गुफा", वाना लिङ्ग्लिङ्गमा रहेको "गुप्तेश्वर महदेव गुफा" लगयत यश क्षेत्रको प्रख्यात "शिद्दकाली देबि मन्दिर", "मनाकामना मन्दिर" लगयतका यस्ता सास्कृतिक धरोहरहरु लगायतका प्राकृतिक सम्पदाले हाम्रो ठाउँ जो कोहिलाइ पनि एकै पटकमा मनमोह लाग्द्छ । प्राकृतिक तथा सास्कृतिक सम्पदाले झकिझकाउ शिङ्गो संखुवासभा विस्वको होचो उपत्यका तुम्लिङ्ग्टार, विस्वको पाचौ अग्लो हिमाल मकालु , रातो पान्डा तथा बहुमुल्य जडिबुटी पाइने बरुण राष्ट्रिय निकुन्ज, अरुण नदि आदि आदि सम्पदाहरुले सुनमा शुगन्द थपेको छ । बर्णित तथा अबर्णित धेरै सम्पदाहरु साच्चिनै पर्यटन बिकासका आधार हुन । तपाईं पनि एक पटक अबश्य शुकलेश्वर महादेव मन्दिर तथा हाम्रो संखुवासभा जिल्ला घुम्न आउनु होला, दर्शन गर्न आउनु होला, अतिथी सबैलाइ हामी स्वागत गर्दछौ । (केही बिषय प्रसङ्गमा कुनै जाती,सस्कृती लगयतका साम्प्रदायिक पक्षहरुमा ठेस पुग्न गए क्षमा प्राथी छु ।) श्रोत: स्वर्गीय हजुरबुवा श्री पदमलाल पुरीबाट (२०६३) । लेखन: पदमनाथ पुरी "बिनय" २९/६/२०७१ । जय शुकलेस्वर महादेव !!!