User talk:Pantkn

«تاشقورغان ظىنقلابى»

شصثشسةينصث كومۇنصزىمدىن يذز ظأرذپ تصزگنلةشتىن قۇتۇلۇشص ۋة گومنداثنث ظصلصدا ظامرىكا باشقۇرشدىكى ظايرصدۇرۇم سصلپ رۇسيگة تةهدىد سلشغا قارشى تۇرۇش، رصسبوپلكصسص بولمىغان ظۇيغۇرلارنصث كذچىنى يةنةبىر قىتىم خورتۇش، ظأزنصث مۇداخلىسىدىكى موثغۇلية مۇستةقللىقىنى ساقلاپ قىلىش، كومپارتينص قوللاش يذزىسىدن سابىق سوإىت ظتتپاقص، ظۇيغۇرلار رايۇندا بصر هةركةت قوزغاپ، شىثشسةينى چأچذتذپ، گومنداثنص چذشةپ سأهبةت ظذستذنلكىگة ظصرىشمةكچى بولدى. خةلقنث مىللصي هىسياتىدىن پايدىلنش ظذچذن، ستالن ظةث ظأچ كأردىغان پانتۇركىزىم-ظۇيغۇرلار رايۇنىدا كأتذرذلگةن بۇ هةركةتنث ظوت پصلتىسى سذپصتىدة، سوإصت خادىملىرىنىث قولص بصلةن تۇتاشتۇرۇلغان ظىدى.

شثشسةينث زىيانكةشلك قصلشدىن قصچپ سوۋتكة كةتكةن گىنرال ظساقبةگ 1943-يصلص ظازغىنة ظادىمى بىلةن قةشقةرگة هۇجۇم قصلپ، ظىلگركص ظةسكةرلرىنى يىغپ ظىنقلاپ قوزغماقچى بولغاندا، قىرغز قانات خاظنلق قىلىپ قىچپ كصلپ گومنداث چصگرا ساقلغۇچىلصرصغا مةخپيةتلكنص ظاشكارلاپ قويغاچقا بۇ هةركةت ظامالسز ظةمةلدىن قالدۇرلغان ظىدى. 1944-يصلغا كةلگةندة گومنداث ظالتايدىكى ظوسمان باتۇرنث قوزغىلىثىنى باستۇرۇش ظذچذن ظات سصلغص سالغاچقا نصلقدىكى چارإچلار قوزغلاث كأتذردى. سوۋت هأكإمىتى قوزغلاثدىن بۇرۇن تةربيلةإاتقان جاسۇس ؤة پصدايصلارنص بىر-بىرلةپ چصگرىدىن كىرگذزدى. هةش-پةش دىگإچة ظىنقلاپ پۇتۇن ظلى ؤادىسىنى قاپلصدى. 11-ظاينث 12-كإنص قوزغىلاثچلار ظنقصلاؤى هأكإمةت قۇردى. كصينكى يىلى 8-ظايدا مۇزات داإندةن هالقصپ ظاقسۇغا يإرش قصلدى. ظةمةليةتتة بۇ هةركةت ستالننىث كإتكصندىن نةچچة هةسسة ظشپ كةتكةن ظىدى. شصمالدكى ظىنقلاپنث غةلبىسى جةنۇپتكى ظىزلؤاتقان خةلققىمۇ زور ظىلهام بىرةتتى. جةنذپتئكئ هةر مئللةت ظئزلؤاتقان خةلق مصللصيتارتست شصثشسةي ؤة گومصنداثنئث زذلمصمدصن جاق تويغان ظئدئ. شۇسةؤةپتىن ظىستراتىگىية جةهةتتىن ظالغاندا جوثگو – سوؤت چصگرسىدا قةشقةر ؤىلايىتى تةؤةسىدىكى تاشقورغاننث ظورنى ناهايتى قولايلق بولدص. بۇ هةركةت ظأز نأؤىتصدة شىمالدىكى هاكىميةتكة كاپالةتلك قصلدىغان بىر كإچ بولالايتتى.

1945-يىلى 2-ىاينىڭ 14- كۈنى قۇددۇس خوجا، ظابلةت خلليوپ، سةيپدىن ظةزىزىلةر يەركەن شةهرىدة مةخپى يىغىن ظصچىپ قوزغلاثنص دةسلةپكص قةدةمدة بكتتى.

تاشقورغاننث ظازات قلنشص

تاشقورغاندا 1944- يىلى قصشتىن 1945 - كإزگىچة 95 تاجىك قولغا ظىلىندص. 63 نةپةر بىگۇناه پۇقرا ظألتذرذلدى. ظىككى مصث تۇياق چارإا بۇلاندى. 100 نةچچة كىشنىث ظأيىنى بۇزۇپ ظاكۇپ قازدى. خةلقنىث تأمإر سايمانلىرىنى تارتىؤىلپ ظاتقا تاقا سوقتۇردى. هةقسىز يإك توشۇتقۇزدى، مۇداپية داظرسدصكص ظوتلاقلار تارتإلندى. ظصغىر سصلق ، دةهشةتلك هاشار مصللي زۇلۇم دةستىندىن كشلةر كإن كأچإرإشكة ظامالسىز قالدى. 1945-يىلى6-ىايدا كارؤانشاه، ۋة قصرغزلاردىن ظوبۇلقاسمبصك، ظةمةت ظةيسا، مةمةت، تاشتأمإر لةر سوؤتكة ظأتإپ، توختامشتا پارتىزان ظەترىتى قۇرۇپ تاغارمىنى ظالدى. بۇلۇڭكۆلگە ھۇجۇم قىلماقچى بولغاندا دۈشمەننىڭ خەۋەر تاپقانلىقىنى ظۇقۇپ چىكىنىدى. بۇ چاغدا پارتزانلارنث سانص 295 كة يةتكةن ظىدى.

تاشقورغاندا ظون توققۇز مىڭ نوپۇس بولۇپ ناهية مةركصزدة 5 -6مصث نوپۇس بولغان.1947-يصلص تاجكلار نوپۇسص8208ظىكةنلىكص خاتىرلةنگةن.

6-ظاينث 7-كإنى رازؤتكا قىلىنپ بىرباتالىيۇن 362 گومىنداڭ ىەسكةر-ساقچصسص بارلىقى ظىنقلاندى. 1945-يىلى 8-ىاينىڭ 15-كۈنى تاشقورغاندىكى ھەرقايسى جايلارغا ھۇجۇم باشلانغاندا تاغارمصدصكص دۇشمةن 4كۇن قارشلق كأرسصپ قصچپ كةتتص. تاشقورغاندصكص دإشمةنلةر تةييارلقسز بولغاچقا گازارمصنص تاشلاپ قصچپ، ياردةمچى دإشمةننث كصلپ قصلشنص توسماقچى بولۇپ تةييارلانغان ظوبۇلقاسىمبصكنث زةربسدة چصلگإمبةزدة يوقتلدى. شصرنبةگ 27 پارتزانص بصلةن لوپگازصدا گومداث ظةسكةرلرصنث قصچپ خةلقتىن بۇلاپ ظصلپ ماثغان مال-مإلكص تارتصؤالدص.22 -كۇنص إةزصيةت تؤراقلاشتص. 8-ظاينصث 26-كؤنص تاشقورغان إالي مةهكصمصسصص- ناهصيةلصك هأكؤمةت قۇرۇلدص. 400 كىشىلصك ىككىدىن روتا بار ظىككى پولك قۇرۇلدى. تاشقورغان ظازات قىلنىشى بصلةن پإتإن ظىنقلاپنىث مۇهىم ظارقا سةپ تايانچى پونكىتى بولۇپ قالدى.

قةشقةر-يىثسار يألنىشىدصكص قوشون

1945- يىلى 9- ىاينىڭ 15- كۈنى قىرغىز پولكى تاشقورغاننىڭ شەرقى شىمالىدىكى ظاۋتارا ( ظاقدالا ) دا ظىنقلاپنى بأشإكىدة قۇرتىۇىتىش ظإچإن كةلگةن دۈشمەننى قورشىۋالدى. دۈشمەن ظىز قوغلاپ زةربة بىرىشكة بةرداشلق بىرةلمةي قارۇل بىلەن ظىگىز يارغا، ىۇ يەرنىمۇ تاشلاپ يىڭسارغا قچىپ كەتتى. ظةبةيدۇللا مةخسۇم باشچلقدىكى پارتىزانلار ناھىيە بازىرىغا 12 كىلومىتىر كىلىدىغان سۆگەت دىگەن جايغا كەلگەندە گومنداث 34 - 17- پولكنث پىستىرمىسغا ىۇچراپ 100 ىادەم قۇربان بولدى ياكى ىەسىرگە چۈشتى. 9-ىاينڭ 24 -كۈنى دۈشمەنلەر قارۇلغا ظىككى قىتىم ھۇججۇم قىلغان بولسىمۇ چىكىندۇرۇلىدى. پارتىزانلار 28-چسلا يىڭسارغا يەنە بىر قىتىم ھۇججۇم قلغان بولسىمۇ يىڭىلىپ قارۇلدا مۇداپىيەدە تۇردى. 1945 -يىلى 9-ىاينىڭ 15-كۈنى قىرغىز پولكى كونىشەھەرگە 30 كىلومىتىر كىلىدىغان ىوپالنى ىىشغال قلدى. 26 -كۈنى ىوپالنڭ جەنۇبىدىكى كوناشەھەرگە 50 كىلومىتىر كىلىدىغان تاشمىلىققا ھۇجۇم قىلىدص. 19-كۈنى گومىنداڭ ىاتلىق 1-دىۋىزىينڭ 3-پولكى ياردەمگە كىلىپ پارتىزانلار ىوپالنىڭ جەنۇبىدىكى ىويتاغقا چىكىنىپ مۇداپىيدە تۇردى.

تاشقورغان ظىنقلاؤىنث قوشۇن تإزإلمىسصپارتزانلار ظاقسۇ رايۇنىدىكى ظإچ إىلايةت پارتزانلىرى بىلةن تىزرةك ظۇچۇرشۇش ظإچإن 8-ظاينصث27-كإنص يةكةن ؤىلايىتى تةؤةسىدىكى قوشراپنص ظالدى. 30-كإنص چصچةكلك داؤاننى ظگلدى. 31-كإنص تويبولۇثنص قورشؤالدى. 11-ظاينث 2-كإنص ظةيندىننث 160ظةسكرى كوسراپقا كةلدص. ظالدىن ماثغان قادىر قولنث قوشۇنص دۇشمةننصث ظالدىنقى سةپ قاراؤۇلص بولغان ظارىتاشنص ظشغال قىلدى. چامسال كاچۇثدصكص دۇشمةنلةرنص قوغلؤةتتى. 11-ظاينصث 13- تاجك پولكص كوماندصرص لةشكةر يتىپ كةلدى. 11-ظاينث بصشدا بايةك تۇيۇقسز هۇجۇم قصلپ بةشكةنتاغدصكص بصر پةي گومنداث ظةسكرصنص يوقاتتى. مۇشۇ ظايدا ظاقسۇدصكى ظإچ ؤىلايةت قوشۇنص چصكنپ كةتتى. تاشقورغاندكى سوؤت ياردةمچى خادىملصرصمۇ چصقپ كةتتص. گومنداثنث ظاقسۇدىكى قوشۇنص يةركةن تةرةپكة سإرإلدى. پارتزانلارنىث ظالدىنقى مۇداپية سىپص_تۇمشۇق سارايغا گومنداث قوشۇنص 3 قصتم هۇجۇم قصلپمۇ ظالالمصدص. تاشقورغان جةثچلصرصمۇ پوسكامغا هۇجۇم قصلپ ظالالماي، 12-ظاينث 18-كإنص ياقظرىقنى مۇهاسرة قىلىپ، 38دإشمةنى يوقتىپ، 24 مىلتق غةنمةت ظالدى.

12-ظاينصنث20-كۇنص چوپاندصكص دۇشمةنلةر يوقصتلدى. 1946-يىلى 1-ىاينىڭ 1-كۈنى چىثقى چإشتة 600 ظادةم هۇجۇم قصلپ قاغىلىق ظازات قلىندى، قورشاؤغا قارشى تۇرۇش ظإچإن 3000مصثچة گومداث قوشۇنص قةشقةردىن تۇمشۇق سارايغا كةلگةندة قصرغىز پولكنث ظۇشتۇمتۇت زةربسگة ظۇچراپ 300 ظألإكىنى تاشلاپ غةرزدىن ياندى، بۇ جةرياندا دإشمةننث ظارقا سةپ تةمناتى پارتزانلارنث غةنمتگة ظايلاندى. 5-6-كإنلرى هالسراپ ظۇدا زةربگة ظۇچرىغان دإشمةن قوشۇنى قايتش جةرياندا پارتزانلارنث ظۇشتۇمتۇت هوجۇمدا 1000دةك ظةسكرىدىن ظايرىلپ شةرمةندىلةرچة قاچتى. تاجىك پولكى ظەسكىرى 2000 دىن ظىشپ كةتتى. سةپةرؤةر قىلىنغان مةمۇرص، پارتزان قسمص، ظارقا سةپ خادىملرى 6000 ظةتراپدا بولدى. ظازات رايۇنلارنث كىثيصشگة ظةگشپ گومنداث قوشۇنص تةركؤصدكى بىر قسىم مصيللار ظةسرگة چإشإپ ياكص تةسلم بولۇپ ظنقلاؤى قوشۇن تةركؤصگة كىردى. ظازات رايۇندصكىص كصشلةر ظإمدؤارلق بىلةن ظىنقلاپقا پاظال ظشتراك قىلدى. 1-ظاينصنث 4-كۇنص پوسكاممۇ ظازات قلندص. خاظنلارنص جاسۇسلارنص تازلاش ظإچإن تصرشچانلق كأرستلدى. بۇ يألنشتكى قوشۇنلار ظىنقلاپ جةريانىدا ظةث زور غةلبىگة ظىرىشتى.

1-ظاينصث 12-كإنص مۇهاسرة باشلصنصپ، 16-كۈنى 500 ىادەم يەركەنگە قىلصنغان غةلبسز هۇجۇمدىن كيىنن قوشراپقا چىكىنپ، قوغلاپ كةلگةن دإشمةنگة قايتارما هۇجۇم ؤة مۇداپصية قىلش بىلةن ظأتتى. جاسۇسلار تةركبص مۇرةككةپ بۇ پارتزانلار ظىچدة دوختۇر، مةمۇرى خادىم هةتتا كوماندصرلاردىن بولۇپ قصلشقانظدى. پۇرستى كةلگةندة ظۇلار پارتزانلارنصث ظاخبارات ؤة باشقا لازىمةتلكلرىنص ظصلپ قاچاتتى. مةغلۇپ بولغان بةزى كچك جةثلةردة بصرقسم كشلةر دۇشمةنگة ستلپمۇ كصتةتتص. خوتةندة ظإمىدسز مۇداپىيةدة تۇرؤاتقان گومداث قوشۇنص باشقا جايدكى دإشمةنلةر ماسلشئشئ بئلةن 31-چسلا قاغلقنص ظشغال قىلدى. ظىككى مصثدى ظارتۇق دىيلگةن بولسمۇ، قوراللق 200 ظةسكىرى بولغان ۋة باشقا يصثص ظةسكةرلةردىن تإزإلگةن، دإشمةنگة قارغاندا ظاجىز قاغصلق ظۇيغۇر پولكص قوشراپقا كةتتى. قورشاؤدا قالماسلق ظإچإن پوسكامدىكى پارتزانلار ناظلاج چىكنپ چىقتى. پإتإن يةركةن يألنئشئ پولكلرص(3پولك) بصرلةشتإرلإپ بصر پولك قىلىپ كإچإيتلدى.

كإچةيتلگةن بصر پولك گومنداث قوشۇنصمۇ 2-ظايلاردا قوشراپتا ظاساسي كإچكة قارشى تۇرماستىن ظارقا سةپتكى قوماندانلق مةركزى ظارىتاشقا مةخپى هۇجۇم قصلپ كةلگةندة 150 تاجك جةثچسنث پسترمسىغا ظۇچراپ ظةجةللك مةغلۇپ بولدى. نىمة ظۇچإندۇر سوؤتتصن بصرقانچة هةربي مةمۇرى خاداىملار قايتا كةلدص. 3-ظاينىڭ ظاخىرىدا ظىساقبىك مەخپىي ھالدا تاشقورغانغا كىلىپ، تاشقورغان قصسمصنص ظأزگةرتصپ تةشكللصمةكچص بولدص. مۇشۇ تةرصقدة پارتزانلار ظشغال قصلصإصلنغان ظازات رايۇنلارنى قايتۇرىؤىلشنص پلانلصدص. 5-ظايلاردا قوشۇندا كصزك ۋاباسى تارقاپ 800 دىن ظارتۇق كصشص جةث قلش ظقتدارىدىن قالدى.

سوۋصت هأكإمصتص ظأز مةقستىگة يصتىپ بولغاندىن كين، ظىنقلاپنى گومنداثغا ستإصتپ، ظۇچ إصلايةت تةرةپنى سأهبةتكة قستىدى. سىتالن گومنداث تةرةپنث ۋةكىلى سۇثزىإىنگة، إاقتى كةلگةندة ظوتتۇزىنچى يىللارنث ظوتتۇرلىرىدىكى تۇثگان مصللىتارىست ماجۇثيث ؤة ظۇيغۇر قوزغلاثچىلىرىنى باستۇرغان تاكتىكىسىنى قايتا ظشلتپ ظىلىغا ظةسكةر كىرگذزىشكة تةييار ظىكةنلىكى توغىرسدا خاتىرجةملك بةردى. 1946-يصلص 1-ظاينصث2 -كۇنص ظىككى تةرةپ توقۇنۇشنص توختتپ تىچ يولدا مةسلىنى هةل قىش ظۇچۇن 11بىتم ؤة قوشۇمچة ظةسكرى شتات توغىرسدا كىلشم هاسىل قىلغان ظىدى. 6-ظاينث 6–كإنى كىلشمگة ظمزا قويۇلدى. 13-كإنى ظىساقبىك تاشقورغاندا ھوجۇمنى توختتىش بۇيرۇقىنى چۈشۈردى. 1946-يىلى 7-ظاينىڭ 12-كۈنى قصرغز–تاجك جةثچلةرنئث قولص ظارقلق ظۇيغۇر جةثچئلةرنث قوراللرى يىغؤىلنپ پارچلاپ تارقتؤىتلگةندىن كىين، ظىساقبةگ ظإرإمچگة كةتتى. بصرقسم ظةمةلدارلار، سوإت خادىملرص، سوإت قوراللصرص چگرىدىن ظأتإپ كةتتى. گومصنداثنصث هأكۇمرانلىقى قايتا تصرصلپ، ظگىسز قالغان مصث نةپةر قصرغز- تاجك پصداظنص« بىرلةشمة هأكإمةت نامىدىن سصلةرنص چگرا مۇداپية جةثچسى قىلپ ظورۇنلاشتۇرىمىز» دةپ ظالداپ، 9-ظاينث ظاخرلصرصدا مازارداراغا هةيدةپ ظاپرىپ ظلصك دةرياسص بصلةن ظوپران دةرياسصنث ظارلصقدصكص سايلققا جۇغلاپ، يصرىم كىچدة ظالدىن تةييارلانغان بصر پولك گومصنداث ظاتلق قوشۇنىث پلموتصغا تۇتتى. تاث ظاتقاندا ظۇلار ظاق، قصزصل 2 ظايرۇپلاندا بومبلاندص، ظارقصدىن يةنلا ظألمةي قالغانلصرص قصلچلاپ، نةيزلةپ، پىچاقلاپ ظألتإرلإپ، جةسةتلىرىگة ظوت قويۇلۇپ كأمإپ تاشلاندى. تارقتؤىتلگةن ظۇيغۇر جةثچلةر قايتار يولدا قةستلةپ يوقۇتۇلدى. ظازساندكى يۇرتىغا سالامةت بارالىغانلارمۇ ظصزدةپ تپلپ تۇرمگة سولاندى. 1947-يصلص قۇربان هىيتتا ظصلغار پصكرلك كصشلةر چاقىرتؤىلنپ، ظىنقلاپ قاتناشچلصرص تۇتقۇن قصلنپ، تإرملةردة زةهةرلك ظوكۇللارنص ظۇرۇپ، ياكص ظتىپ، قصيناپ ظألتإرإلدى.«توقماقچلار هةركتئ »هةممئنئ ساراسئمگةسالدئ. ظةمدىكى كأرةش پةقةت تةليص ظوثدىن كصلپ ظىنقلاپقا قاتنشالمصغان بصر قسم زصيالصلارنث يوشۇرۇن تام گصزت چقرىپ تةشؤىقات قىلىشى بصلةن بولدص. 1948-يصلص4-ظايدا ظۇ يصل بۇ يصللاپ سوراق قىلىنماي، قان هىدى كىلدصغان، كذندة 3- 4 مةهبۇسنىث ظألإكص چقىپ تۇردىغان تار، زةي تإرمدة سةبداشلرىنث كأز ظالدىدا قيناپ ظألتإرلگةنلصكصنى ظأز كأزى بصلةن كأرإپ تإرمدة ظاچلق ظصلان قصلغان قالدۇق مةهبۇسلار يالاپ يأتكةپ كصلصنپ، قاق سةهةردىن باشلاپ بوينصغا بويۇنتۇرۇق سصلنصپ، كالا ظورندا بوقوسصغا قوشۇپ، شال يصرص ظاغدۇرسا، چإشتىن كصين يصرم كىچصگىچة ظصنقلاپتا بۇزؤىتلگةن يةركةن دةريا كأؤرۇكصنث ياغاچ تإؤرإكلرىنى ظورنتش ظةمگصكگة سلصندص. سۇدىن چىقماي ظشلةؤةرةنلكتىن سوغۇق ظأتإپ كتپ نۇرغۇنلرص هاياتىداىن ظايرىلدى. ناچار تاماق ظغىر ظش-ظةمگةك دةستىدىن مةهبۇسلارنث تۇرغۇدةك هالص قالمصدص. ظإچ ظايدىن كىيىن بصر قانچة كصسةل مةهبۇس بصر خةنزۇ گومىنداث ظوفتسىرنصث يول كأرستشص بصلةن تذرملةرنئ نازارةت قصلشقا كةلگةن كصشنث ماشنا يولنص ظأملةپ بصرصپ توسۇپ يىتصإصلپ تۇرمدىن قويؤصتلدص. ظازغىنة كةم بصر يصللق «تاشقورغان ظىنقلاؤى» دا 12000 كصشص زيانكةشلكة ظۇچرىدى. شۇنداق قىلىپ سوؤت فاشستلرى باشتىن-ظاخصر كونترول قىلغان بصرقتملق ظصنقلاپ، ظإچ ؤصلايةت تةرةپنصث مةسظۇليةتسزلكى، گومنداثنصث زصيانكةشلك قلصشص بصلةن ظۇجۇقتۇرۇپ تاشلاندى. تاشقورغان ظىنقلابى- پإتإن «ظإچ ؤىلايةت ظىنقلاؤى » جةريانىدا ظةك كأپ قۇربانلق بةردى. ظةگةر 1949-يصلى كومپارتية غةلبة قىلپ هاكميةتنى تارتىؤالمىغان بولسا، تةثرى تىغىنث جةنۇپ-شىمالدىكى هةر مىللةت خةلقىنى مألچةرلگإسىز قانلق قىسمةتلةر كإتإپ تۇرغان بولاتتى.