User talk:Sadhana11

काव्यस्यात्माध्वनिः

अलङ्कारशास्त्रे आचार्य आनन्दवर्धनस्य अद्वितीया कृतिः वर्तते । लोके यत् ध्वनिः ध्वन्यमानं श्रूयते तत्-विषयकं आनन्दवर्धनेन धन्यालोके काव्यात्मत्त्वरूपं प्रतिपादितं ध्वनि-स्वरूपम् । ध्वन्यालोके चत्वारः उद्योताः सन्ति । तेषु ध्वनितत्त्वविषयकं शास्त्रार्थं निरूपितं वर्तते । प्रथमोद्योते मङ्गलाचरणाद् अनन्तरम् आचार्य-आनन्दवर्धन काव्यात्मतत्त्वं ध्वनिरूपं कथयति । यत्— “काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समाम्नातपूर्व- स्तस्याभावं जगदुरपरे भाक्तमाहुस्तमन्ये । केचिद्वाचां स्थितमविषये तत्त्वमूचुस्तदीयं तेन ब्रूमः सहृदयमनः प्रीतये तत्स्वरूपम् ।।” अर्थात् काव्यस्य आत्मा ध्वनिरेव इति बुधैः उक्तम् । यः सम्यक् प्रकारेण समाम्नातपूर्वः सम्यक् आसमन्ताद् म्नातः प्रकटितः तस्य सहृदयजनमनः प्रकाशमानस्याप्यभावमन्ये जगदुः । तदभाववादिनां चामी विकल्पाः सम्भवन्ति । शब्दपदार्थकत्वे हि ध्वनिसंज्ञितोऽर्थ इति का सङ्गति ? एवं हि ध्वनिशब्दः काव्यस्यात्मेत्युक्तं भवेद् । न च विप्रतिपत्तिस्थानमसदेव, परत्युतसत्येव धर्मिणि धर्ममात्रकृता विप्रतिपत्तिरित्यलमप्रस्तुतेन भूयसा सहृदयजनोद्वेजनेन । बुधस्यैकस्य प्रामादिकमपि तथाभिधानं स्यात्, न तु भूयसां तद्युक्तम् । तेन बुधैरिति बहुवचनम् । तदेव व्याचष्टेपरम्परयेति । ध्वन्यालोके आनन्दवर्धनेन ध्वनिः त्रिधा इति उक्तम् । तन्मध्ये वस्तुध्वनिः, अलङ्कारध्वनिः, रसध्वनिः भवति । ग्रन्थे अस्मिन् आनन्दवर्धनेन “काव्यस्यात्मा ध्वनिः” विषये आलोचितम् ।