User talk:Saranda Rama

Arkitektura e kompjuterit

Kompjuteri eshte paisje qe si detyre kryesore ka ruajtjen dhe perpunimin e te dhenave. Funksionaliteti i kompjuterit është rezultat i një kombinimi të mirfilltë efektiv në mes të elementit softuerik dhe harduerik. Hardueri(Hardware): është emertimi permbledhes per njesite fizike te kompjuterit si: Monitori Tastatura HD etj. Softveri (software) përfshinë programet te cilat jane pergjegjese per punen qe behet ne kompjuter: Sistemet operative Editor te ndryshem Nje makine llogaritese duhet t’I kryej 4-funksione: Ruajtjen e te dhenave Perpunimin e te dhenave Pranimin e te dhenave hyrese Prezentimin e te dhenave Pranimi i te dhenave behet me ane te njesive hyrese sic jane: tastatura, mausi, skeneri etj. Me rastin e shtypjes se nje tasti ne tastature, ateher makina e merr ate informate e perpunon pastja e transmeton. Ruajtja e te dhenave behet me ane te paisjeve per ruajtje: ROM, RAM, Memorieve periferike(HDD, Disku, DVD etj). Prezentimi I te dhenave behet me ane te njesive dalese sic jane: monitori, printer etj.

Arkitektura e kompjuterit merret me studimin e komponentave qe e perbejne kompjuterin, si dhe menyren e lidhjes se tyre.

Sipas performancave të përgjithshme të tyre, kompjuterët mund të ndahen në: Kompjuterët e mëdhenj (mainframes) që janë më të mëdhenjtë. Karakterizohen me dimensione të mëdha dhe fuqi shumë të mëdha procesorike. Kompjuterët e vegjël (minicomputers) që dallohen nga ato më sipër si më të vegjël, karakterizohen me fuqi të lartë procesorike dhe zakonisht shfrytëzohen si server i rrjetit. Mikrokompjuterët (microcomputers) përfaqsues kryesor i të cilëve është kompjuteri personal. Me zhvillimin dinamik të tyre mikrokompjuterët më të fuqishëm i kanë arritur performancat e grupeve të kompjuterëve më lartë.

Kompjuteret per nga arkitektura e tyre mund te jene ne dy tipe: Te hardvardit Te fon Njomanit Dallimi ne mes te ketyre dy tipeve qendron ne konceptin e ruajtjes se programeve dhe te dhenave. Kompjuteret e tipit te Harvardit I ruajn programet dhe te dhenat ne memorie te ndryshme. Kompjuteret e tipit te fon Njomanit ruajn programet dhe te dhenat ne memorie te njejte. Keti tipi I takojne te gjithe kompjuteret bashkohore. Komponentat kryesor te nje sistemi kompjuterik jane: Pllaka Ame Procesori, memoria, njesit hyrese-dalese dhe kanalet e komunikimit qe I lidhin ato.

Keto komponente jane te vendosura ne pllaken Ame.

Pllaka Ame(Motherboard)eshte pllaka primare elektronike e vendosur ne shtepizen e kompjuterit e cila sherben per ti lidhur paisjet harduerike. Kjo pllake shebren per t’i lidhur paisjet harduerike qe kryejne pune te ndryshme. Ne kete pllake ndodhen konektoret te cilet bejne tem under lidhjen e njesive hyrese dhe dalese. Ne disa prej tyre mund te vendosen pllaka te tjera elektronike te cilat quhen sllote per H/D. Sllotet jane vendi ku pllakat elektronike kyqen ne magjistrale. Sllotet per H/D sherbejne per vendosjen e interfejsave per komunikim me njesi periferike, njeri nder keta interfejsa eshte kartela grafike e cila sherben per lidhjen me monitor. Kartelen grafike e karakterizojn dy elemente: rezulucioni dhe memoria. Cdo symbol ne ekran paraqitet ne forme ten je matrice te mbushur me numra. Keta numra percaktojne intensitetin e drites, ndersa dimensioni I matrices percakton qartesine e imazhit, pra sa me I madh te jete dimensioni aq me I qart do te jete imazhi. Pikerisht ky dimension quhet rezulucion. Ne perdorim jane lloje te ndryshme te kartelave grafike p.sh. HERCULES, CGA, EGA, VGA, Super VGA etj. Perveq karteles grafike ne sllote mund te vendosen edhe interfejse tjere si: kartela e zerit, modemi, porti serial dhe parallel etj. Ne pllaken ame vendosen komponentet kryesore te kompjuterit: CPU, RAM, ROM dhe sllotet per zgjerim(vende te posaqme ku vendosen interfejsat per komunikime me njesi periferike). CPU eshte çipi me I rendesishem ne pllaken AME. Ai vendoset ne pllake me ane kembezave per kontakte. Meqe eshte I ndertuar prej materialit te thyeshem, procesori zakonisht eshte I vendosur ne nje shtepize prej plastike ose qeramike. Procesoret CISC(Complecs Instruction Set Computer) u nevoiten disa qindra cikle per kryerjen e nje instruksioni. Procesoret RISC(Reduced Instruction Set Computer) mund t’i kryejn disa instruksione mbrenda nje cikli.

Makina multiprocesoriale-ndahen në SIMD dhe MIMD. Te kompjuterët e tipit SIMD procesorët dirigjohen nga procesori qendror (njësia kontrolluese) dhe në momentin e dhënë të gjithë procesorët e kryejnë të njejtin instruksion por secili me të dhëna të veqanta procesorët e këtyre kompjuterëve kan performanca diq më të ulëta se sa procesorët e PC. Kompjuterët e tipit MIMD karakterizohen me punën e pavarur të qdo procesori me të dhëna vetanake.

Procesori (CPU - Central Processing Unit) është pajisja qendrore e kompjuterëve CPU paraqet trurin e kompjuterit, pjesën e cila lexon dhe dhe ekzekuton instruksionet programore, kryen kalkulimet si dhe merr vendime. Aty zhvillohen operacionet aritmetike, logjike dhe kontrolluese.

Detyra kryesore e procesorit është që vazhdimisht të kryej përpunimin e të dhënave.

Egzistojnë dy tipe të dhënave që i njeh procesori:

Urdhëresa - të dhëna të cilat procesori i nënkupton si instrukcione - hapa me kryerjen e të cilave kryhet detyra (për shembull, mbledhje). Të dhëna për përpunim - të dhëna përpunimi i të cilave është i nevojshëm (për shembull, numrat të cilat mblidhen)

Procesori përbëhet nga tre komponentë kryesorë: Njësia aritmetikore-logjike (ALU- arithmetic/logic unit):ku kryhen të gjitha llogarijet logjike p.sh. mbjedhja, zbritja etj Njësia kontrolluese(CU - control unit) e cila bën kordinimin e aktiviteteve te makines Kujtesa punuese(regjistrat): e cila mundëson ruajtjen e të dhënave dhe programeve me të cilat mundësohet puna e kompjuterit. ALU komunikon me CU me ane te regjistrave CU komunikon me RAM(random access memory – memorie e perkoheshme) nepermjet kanalit komunikues te quajtur BUS Kur ALU llogarite (kryen veprimin ) nje informate, e bart tek CU me ane te regjistrave.

Bus-ët-Janë rrugë për komunikim që lidhin dy apo më shumë pjesë të kompjuterit.

Cache memory: memorie e cila eshte si ndermjetesues ne mes te CPU dhe RAM-it.

Memori virtuale- është hapësirë e memories imagjinare e cila bëhet e pranishme nga procesi I shkëmbimit të të dhënave dhe programeve ndërmjet memories qendrore dhe asaj periferike

Veprimi I procesorit karakterizohet me ciklin lexo-dekodo-ekzekuto. Ne fazen lexo procesori e lexon instruksionin nga memoria. Adresa e instruksionit qe duhet lexuar ruhet ne regjitrin intern. Ne fazen dekodo procesori e vendos informaten e kthyer nga memoria ne regjistrin tjeter, e dekodon vleren ne menyre qe te kuptoj se qfar veprimi duhet te kryej. Ketu perfundon nje cikel per te vazhduar me pas me ciklin tjeter. Ne fazen ekzekuto procesori e ekzekuton instruksionin

Disa procesorë e zbërthejnë ciklin lexo-dekodo-ekzekuto në hapa më të vegjël.Këto hapa shpesh mund të ekzekutohen paralelisht duke e shtuar efektivitetin e punës. Kete proces e quajmë PIPELINING

Si funksionon nje procesore p.sh lidhja ne mes ALU dhe CU me RAM Lexo vleren nga adresa e memories X dhe vensode ne regjistrin1 Lexo vleren nga adresa e memories y dhe vendose ne regjistrin2 Aktivizo qarkun oer mbledhe dhe regjistrin ku do te ruhet rezultati Ruaj rezultatin ne memorie Perfundo

Instruksioni: eshte nje pjese e informates e dhene ne forme te vargut me gjatesi te caktuar me ane te se cilit tregohet se qfar vepimi duhet te kryej kompjuteri.

Llojet e instruksioneve Instruksionet e transferit – per transferim te te dhenave(nga RAM ne CPU, CPU ne RAM) Instruksionet aritmetike-logjitke Instruksionet kontrolluese

Program Counter - përmban adresën e instruksionit të ardhshëm që të ekzekutohet. Instruction Register përdoret të mbajë instruksione që ekzekutohet. Numri I instruksioneve te cilat I lexon procesori Brenda nje sekonce quhet takt I punes.

Regjistra: jane pjesa me e shpejt e memories. Ndodhen ne perberje te njesise aritmetikore, kontrolluese por edhe ne njesit tjera te kompjuterit.

Kur flitet për procesorë të caktuar, përveç emrit të tij theksohet edhe shpejtësia me të cilën ai punon,

p.sh kur thuhet Pentium II 350MHz thuhet se procesori është i gjeneratës Pentium II dhe se frekuenca e tij e punës është 350MHz. Numri i sinjaleve për një sekondë është njësia matëse për shpejtësinë e procesorit dhe shprehet me herc (Hz). Pasi kjo frekuencë matet me miliona herc - shprehet në megaherc(MHz) 	 1. 000. 000 Hz=lMHz dhe me miliarda herc - shprehet në gigaherc (GHz) - 1.000.000.000 Hz=lGHz. Per ruajtjen e perkohshme te informates, CPU permbane qelizat e regjistrit qe jane te njejt me qelizat e memories kryesore.

Keta regjistra mund te klasifikohen si: Regjistra per qellime te pergjithshme Regjistra per qellime special. Regjistrat per qellime te pergjithshme: sherbejne si vend per ruajtjen e perkoheshme te te dhenave qe jane manipuluar nga CPU Memoria: Teorikisht, memoria eshte nje varg I fundem i elementeve te qujtur bit, kun je bit mund te vendoset ne nje shifer 0 ose 1. Koha e qasjes se te dhenave ne memorie e percakton edhe shpejtesine e punes se kompjuterit, sepse ne cdo hap te punes kompjuteri merr te dhena dhe instruksione nga memoria ose i vendos ato ne memorie. Kapaciteti i memories matet me Bajt(byte).

Pasi qe kapacitetet e memories jane gjithenje me te medha, perdoren njesi me te medha se Bajti:kilobajt(KB), megabajt(MB),gigabajt(GB), terabajt(TB) 1KB = 2^10 bajt = 1024Bjat 1MB = 2^20bajt 1GB = 2^30bajt 1TB = 2^40bajt

Ne perberje te kompjuterit paraqiten lloje te ndryshme te memorieve: Regjistrat Memoria qendrore(operative) Memoria periferike

Regjitrat jane pjesa me e shpejt e memories kompjuterike. Ndodhen ne perberje te njesise kontrolluese, aritmetikore por edhe ne njesit tjera kompjuterike. Regjistrat e memories sherbejne per ruajtjen e te dhenave ndersa regjistrat operacional per perpunimin e atyre te dhenave.

Memoria qendrore: eshte memorje me qasje direkte RAM(Random access memory),sepse cdo bajt mund te adresohet drejtperdrejt. Ne kuader te kesaj memorie te dhenat mund te shikohen, shtohen si dhe mund te modifikohen. Puna RAM fillon me aktivizimin e PC-se dhe me ndaljen e tij informata ne RAM-memorie humbet. Perveq RAM kemi edhe memorien e ashtequajtur memorie e perhereshme ROM(Read Only Memory) ne te cilen informata vetem lexohet dhe nuk mund te nderrohet e as te modifikohet.Ne kete memorie informatat ruhen edhe ne ratin e ndaljes me furnizim te sistemit kompjuterik.

Memoriet gjysmeperquese:Jane kryesisht memoriet me qasje direkte RAM, ROM, PROM(Pro-grammable ROM), EPROM(Erasable PROM), EAROM(Electrically Alterable ROM). Memoriet gjysemperquese qe nuk bejne pjese ne grupin e memorieve me qasje direkte jane: regjistrat dhe Baferet.

Baferet jane memorie te vogla qe kane nje organizim te veqant edhe ate : Ne forme rreshtore (queue) si memorie te tipit FIFO(first-in Fist-Out ) Ne forme mullari(stack) si memorie LIFO (Last-In Firs-Out) Baferet perdoren per ruajtjen e perkoheshme te te dhenave qe perpunohen nga procesori ose si regjistra ndermjetesues per pershtjatjen e shpejtesise se punes kur komunikojne ne mes veti dy paisje ose njesi qe kane shpejtesi te ndryshme. Memoriet periferike:ky lloj i memories per ruajtjen e perhershme te te dhenave dhe programeve kryesishtndertohet duke shfrytezuar siperfaqe te lyera me material feromagnetik. Keto memorie ndertohen si: Disqe, disketa, kompakt disqe dhe shirita magnetik. Disqet: jane njesi te memories periferike te cilat rendom instalohen ne shtepizen e makines llogaritese. Disku i tille quhet Disk i fort ose(Hard-Disk). Per vendosjen e te dhenave ne siperfaqe te disqeve definohen rruge te veqanta ne forme te rratheve koncentrik. Rruga qe i perket nje rrethi koncentrik quhet Trase(track) ose shteg. Pasi disqet jane rrethore, madhesia e traseve ndryshon, duke u rritur sa me shume qe largohen prej qendres se diskut. Meqe disku ka dy ane, kokat per lexim dhe shkruarje vendoset ne dy anet e tij. Gjate leximit dhe shkruarjes kokat duhet te gjenden mbi siperfaqen e zgjedhur te diskut. Per kete qellim jane krijuar dy sisteme te disqeve: Sistemi me koke fikse ku per cdo trase ne nje siperfaqe te diskut vendoset nje koke per shkruarje dhe lexim Sistemi me koke levizese eshte e konceptuar ne ate menyre qe kokat te mund te levizin sipas nevojes ne trase te ndryshme te siperfaqe te diskut. Ky sistem eshte tipik per kompjuteret e sotem. Bashkesia e traseve me distance te njejte nga qendra e diskut quhet Cilinder(cylinder). Cilindri permbane aq trase sa ka siperfaqe te pllakave te cilat e formojne diskun. Vet disku ka aq cilindra sa ka trase ne siperfaqen e nje pllaken e tij. Me qellim qe te adresohen pjeset e siperfaqes se diskut ato ndahen ne sektore, ashtuqe cdo trase i ka sektoret e vet. Sektori eshte njesia me e vogel permbajtja e se ciles mund te lexohet ne memorien e diskut. Koha qe nevoitet per pozicionimin e kokes mbi trasen e zgjedhur quhet kohe e kerkimit(seek time). Koha qe i nevoitet kokes magnetike te vendosur mbi trasen e caktuar per t’u pozicionuar mbi sektorin e zgjedhur quhet kohe e rrotullimi(rotational time). Koha totale qe nevoitet per te fillyar me leximin ose shkruarjen e te dhenes ne sektorin perkates quhet kohe e qasjes se diskut(disc access time).

NJESITE HYRESE-DALESE Krahas procesorit dhe memories, sistemi i njesive hyrese-dalese eshte elementi kyq i cdo sistemi kompjuterik.

Instruksionet aritmetike-logjike

Me pare I kemi permendur operatoret logjik AND, OR and XOR si operator qe me kompninimin e dy bit-eve si input kan prodhuar nje bit-te te vetem si output. Kto operacione duke aplikuar operatoret bazik zgjerohen ne operacione qe me kombinimin e 2 shprehjeve te bit-ave te si input te prodhojn nje string te vetem si output. p.sh.: 10011010 AND  11001001 10001000

10011010 OR    11001001 11011011

10011010 XOR  11001001 01010011