User talk:Shree Krishna Shrestha Jr.

मुक्तक परिचय

=
डा. मुरारि पराजुली १. मुक्तक परिचय नेपाली कविता फाँटमा अलि व्यापक ढङ्गले मुक्तकका बारेमा अध्ययन भएको देखिँदैन । अध्ययन गरेकाले पनि यसका बारेमा जाँगर गरेर लेखिदिएका छैनन् । यसले गर्दा मु्क्तक भनेपछि हुरुक्क हुने जमात आज मुक्तकलाई चिनाउने सैद्धान्तिक आलेखका अभावमा भ्रमको कुहिरोमा निसास्सिरहेको छ । नेपालीमा एकदुई जना विद्वान्का तथ्यपरक आलेखहरूबाहेक मुक्तकका सन्दर्भमा लेखिएका कयौँ रचनाहरू मनगढन्त र भ्रामक देखिएका छन् । मुक्तकको परिभाषा लाउने क्रममा कतिपयले त रुबाईलाई मात्र मुक्तक भनेको पनि पाइयो । मुक्तक भन्ने शब्द कहाँबाट आयो, मुक्तक शब्दको उत्पत्ति भएका जगत्मा यस शब्दको परिभाषा कसरी गरिएको छ, परिभाषित ती भनाइमा रहेको निहितार्थ के हो आदि कुरातर्फ पटक्कै ध्यान नदिई आ–आफ्नै ढंगले मुक्तकको अर्थ लगाउने परिपाटीले नेपाली कविताको यति ठँलो सम्पदा यस बेला अनाम हीरा भएको छ । मु्क्तकको सैद्धान्तिक परिचय खोजिरहेको पिढीलाई तथ्ययुक्त सामग्रीले दीक्षित गर्नु पर्ने हो । उनीहरूलाई यसको प्रस्ट परिचय, प्रकार, परम्परा, प्रवृत्ति र प्राप्तिका बारेमा परिलाइ दिनुपर्ने हो । कुनै पनि विषयका बारेमा चर्चा गर्दा त्यसको प्रामाणिक र विश्लेषणात्मक तथ्य प्रस्तुत गरिदिनु पर्ने हो तर मुक्तकका सन्दर्भमा यस्तो भएको पाइँदैन । जसलाई जे वा जस्तो खालको विचार सुझ्यो त्यसैका आधारमा मुक्तकका बारेमा बोलिहाल्ने पद्धतिले गर्दा मुक्तक के हो भन्ने बारेमा भ्रम सिर्जना हुन पुगेको हो । मुक्तकका बारेमा चर्चा गर्दा सर्वप्रथम यो कविताको सबैभन्दा सानो स्वरूप हो भन्ने बुझ्नु जरुरी छ । सबैभन्दा सानो भन्नाले कतिसम्मको सानो वा त्यसको आयाम कतिसम्म फैलिएको हुन्छ भन्ने जान्नु आवश्यक छ । नवौँ शताब्दीमा लेखिएको ठानिने अग्निपुराणको अलङ्कार प्रकरणमा सहृदयलाई चमत्कृत गर्ने एक श्लोकी पूर्ण कवितालाई मुक्तक भनेर परिभाषित गरिएको छ । यस ग्रन्थले एक श्लोकभन्दा लामो कवितालाई मुक्तक भनेर दरेको देखिँदैन । गद्य विधामा एक प्रसङ्गको एक अभिव्यक्तिगत इकाइलाई अनुच्छेद भनेर भनिन्छ≤ कविताका सन्दर्भमा त्यसलाई श्लोक भनेर बुझिन्छ । यस प्रकार एक अनुच्छेद (एक श्लोक) मा रहेको काव्यात्मक अभिव्यक्ति नै मुक्तक हो भन्ने तथ्यका आधारमा यस आयामका सबै कविताहरू मुक्तक हुन् भन्ने स्वतः प्रस्टिन्छ । नेपाली भाषामा यसरी एक अनुच्छेदमा पाइने कविताहरू भनेका द्विपदी सायरी तथा दोहा≤ त्रिपदी रोइला तथा हाइकु≤ चतुष्पदी रुबाई तथा स्वतन्त्र सिलोक≤ पञ्चपदी ताङ्का≤ षट्पदी कुण्डली र सप्तपदीसम्म फैलिएका मुक्त लयात्मक (गद्य) कविताहरू हुन् । यसैले यी सबै कविताहरू मुक्तकका एक से एक प्रकारहरू हुन् । यसकारण मुक्तक भनेर खालि रुबाईलाई मात्र भन्नु उपयुक्त छैन र यस बाहेकका उपर्युल्लिखित कविताहरू मुक्तक होइनन् भन्नु पनि सर्वथा गलत हुन जान्छ । यसरी मुक्तक भनेको लघुतम कविताहरूको यस्तो एउटा छाता हो जसभित्र दोहा, सायरी, हाइकु, रुबाई, ताङ्का, कुण्डली आदि नाम गरेका भिन्नभिन्न प्रकारका कविताहरू अट्दछन् । ‘मुक्तक’ शब्दको आगमन संस्कृत भाषाबाट भएको हो । संस्कृतमा प्रशस्त मात्रामा मुक्तकको लेखन भइसकेपछि मात्र यस शब्दको व्युत्पत्ति भएको हो । ‘मुच्’ धातुमा ‘कन्’ प्रत्यय लागेर ‘मुक्तक’ शब्दको व्युत्पादन हुन्छ । मुक्त अर्थात् स्वतन्त्र भन्ने अर्थ राख्ने यस शब्दले प्रबन्ध अर्थात् ग्रन्थित काव्यबाट स्वतन्त्र रहेको भन्ने बुझाउँछ । अर्कातिर यस मुक्त शब्दले पँर्वापर प्रसङ्गबाट स्वतन्त्र वा मुक्त रहेको भन्ने बोध पनि गराउँछ । तसर्थ मुक्तक कविता भनेको त्यस्तो कविता हो जो अन्य पद्यको सघाउ विना नै अर्थपँर्ण हुन्छ र सर्वथा ग्रन्थित काव्यबाट पृथक् वा स्वतन्त्र वा मुक्त रहन्छ । संस्कृतका भर्तृहरि एवं अमरुक कविहरू प्रसिद्ध मुक्तककारहरू हुन् । उनीहरूका क्रमशः त्रय शतक (शृङ्गारशतक, नीतिशतक र वैराग्यशतक) र अमरुकशतक नामका मुक्तकसङ्ग्रहहरू लिखित रूपमा पाइएका छन् । उनीहरूको जीवनकाल क्रमशः ईसाको सातौं र आठौँ शताब्दी मानिन्छ । विश्वविख्यात रुबाईकार उमरखैयाम ईसाको एघारौँ शताब्दीका मानिन्छन् । तसर्थ संस्कृत साहित्यमा मुक्तककारका रूपमा ख्याती प्राप्त गरेका भर्तृहरि र अमरुक कविहरू फारसी कवि उमर खैयामभन्दा निकै पुराना मानिन्छन् । यस प्रकार विशिष्ट मुक्तककारका रूपमा भर्तृहरि र अमरुकको चर्चा नवौं शताब्दीका वामन तथा नवौं शताब्दीको उत्तराद्र्धका आनन्दवर्धनले गरिसकेका सन्दर्भमा रुबाईको लेखन संस्कृत मुक्तकभन्दा धेरैपछि भएको पुष्टि हुन्छ । यसैले संस्कृतमा मुक्तकलेखनको यति प्राचीन इतिहास छँदाछँदै संस्कृतको मुक्तक शब्द सापटी लिई रुबाईलाई मात्र मुक्तक भन्नु सर्वथा उचित हुँदैन । नेपालीमा मुक्तक कविताको लेखन वि.सं. १८३९ तिरबाटै भएको देखिन्छ । शक्तिबल्लभ अज्र्याल (पृथ्वीनारायण शाहदेखि रणबहादुर शाह कालका कवि) अहिलेसम्मको खोजद्वारा प्रमाणित पहिलो नेपाली मुक्तककार हुन् ।उनका ‘तनहँँ भकुन्डो’ शीर्षकका दुई श्लोकलाई नेपालीमा लेखिएका सर्वप्राचीन मुक्तक मानिन्छ । नेपाली मुक्तकको परम्परा पनि समग्र नेपाली कविताकै परम्परागत प्रवृत्तिबाट अगि बढेको देखिन्छ । यसैले प्राथमिक कालीन नेपाली मुक्तकहरू पनि मूलतः वीरधारा र भक्तिधाराबाटै प्रभावित भएको पाइन्छ । यस कालका प्रमुख मुक्तककारहरूमा शक्तिबल्लभ अज्र्याल, गुमानी पन्त, शशिधरदास, धौकलदास, अभयदिल प्रथम, अगम दिलदास, रघुनाथ पोख¥याल, भानुभक्त आचार्य, रमानाथ आचार्य आदि रहेका छन् । यसै गरी माध्यमिक कालीन नेपाली मुक्तकमा शृङ्गारधारा प्रमुख प्रवृत्तिका रूपमा देखा परेको छ । यस कालका मुक्तककारहरूमा वैयाकरण नेपाल, शिखरनाथ सुवेदी, मोतीराम भट्ट, लक्ष्मीदत्त पन्त, तेजबहादुर राना, काशीनाथ रेग्मी, पहलमानसिंह स्वाँर आदि मुख्य छन् । नेपाली मुक्तकको प्रमुख उन्नयन काल आधुनिक काल नै हो । यस कालमा पहिलोपल्ट मुक्तक सङ्ग्रहको प्रकाशन देखा प¥यो । यसै कालमा मुक्तकका विविध स्वरूपहरू पनि देखा परे । स्तरका हिसाबले गुणात्मक, परिमाणका दृष्टिले पर्याप्त र विचारका दृष्टिले विविधता यस कालका मुक्तकको विशेषता देखिन्छ । मुक्तक कविता लेखेर पनि मुक्तकै लेखेको भन्ने अनभिज्ञता भने नेपालीमा धेरै पछिसम्म रहेको देखिन्छ । २०२० सालमा कृष्णप्रसाद पराजुलीले बनारसबाट प्रकाशित उजेली नामक पत्रिकामा पहिलोपल्ट मुक्तक नाम दिएर मुक्तक कविताको प्रकाशन गरेका थिए । पहिलो नेपाली मुक्तक सङ्ग्रह चोइटा (२०१६) लाई पनि मुक्तक नभनेर चोइटा भनिएको छ । यस्तो प्रवृत्ति धेरै पछिसम्म पनि रहेको पाइन्छ । मुक्तक कविता लघुतम आयामका हुने भएर पनि होला कविहरूले लघुतावाची शब्दहरूबाट यसको नाम जुराएको पाइन्छ । यसरी मुक्तकलाई चोइटा, टुक्रा, झुल्का, उद्वेग, ठुन्का, शिखा, चुट्का, छिर्का, झड्का, केस्रा, खुद्रा, चटनी, थोपा, झोक्का, बु“द, टुसा, आँकुरा, चोइला, थोपा, छेस्का, छोक, बाछिटा, मट्याङ्ग्रा, अणु आदि भनेको देखिन्छ ।