User talk:Vigan Rafuna

Gramatika e Gjuhes Shqipe
Si ndahet gramatika e gjuhës shqipe? • Gramatika e gjuhës shqipe ndahet në: • Fonetikë; • Leksikologji; • Sintaksë; • Morfologji;FonetikaFonetika Tingujt e gjuhës shqipe • Gjuha shqipe ka 36 fonema, 7 fonema zanore: a, e, ë, i, o, u, y dhe 29 fonema bashkëtingëllore: b, c, ç, d, dh, f, g, gj, h, j, k, l, ll, m, n, nj, p, q, r, rr, s, sh, t, th, v, x, xh, z, zh.Klasifikimi i zanoreve • Zanoret e shqipes klasifikohen: • Sipas vendit të ngritjes së gjuhës drejt qiellzës: të përparme, qendrore dhe të prapme; • Sipas shkallës së ngritjes së gjuhës drejt qiellzës: të hapura, gjysmë të hapura dhe të mbyllura; • Sipas pjesëmarrjes ose jo të buzëve: të buzorëzuara dhe të pabuzorëzuara.Klasifikimi i bashkëtingëlloreve • Bashkëtingëlloret e shqipes klasifikohen: • Sipas mënyrës së formimit: mbylltore, shtegore, hundore, anësore dhe dridhëse; • Sipas vendit të formimit: buzore, dhëmbore, alveolare, paraqiellzore, qiellzore; • Sipas pjesëmarrjes së zërit dhe të zhurmës: të shurdhta ose të pazëshme dhe të zëshme.Diftongjet dhe grupet e zanoreve • Dy zanore që shqiptohen si një rrokje e vetme përbëjnë një diftong. • Kur dy zanore që janë pranë njëra- tjetrës shqiptohen secila si një rrokje më vete, ato përbëjnë një grup zanor.Rrokja • Rrokja është një grup fonemash përqendrimi rreth një zanoreje. Rrokjet janë të hapura kur mbarojnë me zanore (u-ra) dhe të mbyllura kur mbarojnë me bashkëtingëllore (lis). • Një grup bashkëtingëlloresh pa zanore nuk mund të formojë rrokje. Intonacioni • Ngritjet dhe uljet e zërit gjatë të folurit quhen intonacione. • Intonacioni mund të pësojë modifikime edhe në varësi nga shprehja e emocioneve dhe e ndjenjave të gëzimit, zemërimit, admirimit, shpresës, dyshimit etj.Theksi i fjalës • Shqiptimi i një rrokjeje të fjalës me forcë më të madhe se të tjerat quhet theks . Rrokja që shqiptohet me forcë më të madhe quhet rrokje e theksuar, të tjerat quhen të patheksuara . Në shqipen theksi mund të bjerë në njërën ose në tjetrën rrokje të fjalës.Theksi i fjalisë • Në gjuhën shqipe gjymtyra e fjalisë që duhet vënë në dukje shqiptohet më fuqishëm dhe me ton më të lartë. • Në disa raste për të vënë në dukje një fjalë që shpreh një emocion, përdoret një theks i dytë , i cili mund të bjerë në një rrokje tjetër të fjalës, jo në rrokjen që bie theksi i fjalës: E mre ku ΄ llueshme! E pa be ΄ sueshme!- thërrisnin të pranishmit.FjalëformimiFjalëformimi Forma dhe kuptimi i fjalës • Fjala është njësia themelore e fjalisë. • Të gjitha fjalët e një gjuhe përbëhen nga forma dhe kuptimi . Forma është tërësia e tingujve në të folur ose e shkronjave në të shkruar që ndërton fjalën. Forma e fjalës lidhet me kuptimin e saj. • Një pjesë e fjalës është e pandryshueshme dhe quhet temë e fjalës, tjetra është e ndryshueshme dhe quhet mbaresë e fjalës.• Fjala përbëhet nga tema dhe mbaresa. • Tema është ajo pjesë e fjalës që mbetet pasi heqim mbaresën. Një teme mund t’i shtohen parashtesa ose prapashtesa . Në këtë rast ajo quhet temë fjalëformuese. • Rrënja e fjalës bart kuptimin kryesor të fjalës. • Mbaresa jep veçoritë gramatikore të fjalës.Fjalët e parme dhe jo të parme • Fjalët në gjuhën shqipe janë të parme dhe jo të parme . Fjala quhet e parme kur tema është e njëjtë me rrënjën, p.sh., flutur-a , këng-a etj. Fjala quhet jo e parme kur është formuar me parashtesë ose prapashtesë , ose të dyja bashkë, si dhe me mënyra të tjera. Fjalët jo të parme janë: të prejardhura (flutur-o-j), të përbëra (bukë+pjekës) dhe të përngjitura (megjithatë).Fjalët e përbëra • Fjalët e përbëra janë të formuara nga dy ose më shumë tema. Fjalët e përbëra mund të jenë: a) emra (frymëmarrje = frymë + marrje); b) mbiemra (flokëverdhë = flokë + verdhë); c) folje (buzëqesh = buzë + qesh); d) ndajfolje (duarkryq = duar + kryq);Antonimet, sinonimet dhe homonimet • Antonimet janë fjalë, të cilat kanë kuptim të kundërt me njëra-tjetrën: mëngjes – mbrëmje; • Sinonimet janë fjalë, të cilat shkruhen ndryshe, por që kanë kuptim të njëjtë me njëra-tjetrën: i brengosur – i merakosur; • Homonimet janë fjalë që shkruhen ose shqiptohen njësoj, por që kanë kuptim të ndryshëm: akrep (kafshë e vogël helmuese, e zezë) – akrep (shigjetëzat që rrotullohen në orë). LeksikologjiaLeksikologjia • Leksikologjia është pjesë e gjuhësisë që studion fjalët e një gjuhe dhe kuptimet e tyre. Fjala leksikologji vjen nga greqishtja e vjetër: leksis = fjalë , logos = dije.Fusha leksikore • Gjuha shqipe, ashtu si çdo gjuhë, ka një numër të madh fjalësh. Disa prej këtyre fjalëve kanë më shumë se një kuptim. Tërësia e fjalëve të një gjuhe quhet leksik . Pra, leksiku është një lum i gjatë fjalësh, por ai nuk është thjesht një listë fjalësh që ekziston në mendjen tonë. Ai është një sistem ku çdo fjalë ka vendin e vet dhe është gjithmonë në lidhje me fjalë të tjera. • Çdo grup fjalësh që lidhen me njëra-tjetrën nëpërmjet kuptimit të veçantë që ato shprehin, përbëjnë një fushë leksikore.SintaksaSintaksa • Sintaksa është pjesa e gramatikës që studion fjalët gjatë ligjërimit, rregullat e bashkimit të tyre në grupe fjalësh e në fjali si dhe rolin që luajnë ato. Përbërësit kryesorë të fjalisë • Dallohen dy grupe përbërëse të fjalisë: • Grupi emëror (kryefjala); • Grupi foljor (kallëzuesi); • Grupi emëror tregon për personat për të cilët flitet, kurse grupi foljor tregon çfarë thuhet për ta: Të gjithë fëmijët rrinin të qetë. I I Grup emëror Grup foljorFjalia dhe përbërësit e saj • Fjalia është një grup fjalësh të lidhura në mes vete sipas kuptimit dhe rregullave gramatikore të gjuhës. Fjalia kumton diçka. Në gjuhën e folur fjalitë karakterizohen nga një intonacion ose vijë melodike e veçantë (zbritëse, ngjitëse etj.). Në gjuhën e shkruar ato përcaktohen nga shenjat e pikësimit (pikë, pikëpyetje, pikëpresje, pikëçuditje). • Një fjali mund të jetë e thjeshtë ose e përbërë. Fjalia është e thjeshtë kur ka vetëm një folje. Fjalia është e përbërë kur ka më shumë se një folje. Tipat e fjalive sipas llojit të kumtimit • Sipas llojit të kumtimit fjalitë mund të jenë: • Dëftore; • Pyetëse; • Nxitëse; • Dëshirore;Fjalia dëftore • Fjalia dëftore shërben për të treguar diçka, për të dhënë një informacion rreth një fakti, rreth një vëzhgimi, një gjykimi, një opinioni. • Fjalia dëftore, kur është e mëvetësishme, shqiptohet me një intonacion tregues. Toni zbret në fund të fjalisë. Ai ngrihet në fjalën që mban theksin logjik, kur është i dukshëm. • Fjalia dëftore ka foljen zakonisht në mënyrën dëftore, por mund ta ketë edhe në mënyrën lidhore, habitore e kushtore.Fjalia pyetëse • Fjalia pyetëse përdoret për të pyetur për diçka që folësi nuk e di ose e di pjesërisht dhe pret prej bashkëbiseduesit një përgjigje. Këto fjali përdoren dendur në dialog, sepse bashkëbiseduesit për çdo pyetje që bëjnë, presin një përgjigje. • Dallohen tri lloje fjalish pyetëse: • Fjali pyetëse tërësore; • Fjali pyetëse të pjesshme; • Fjali pyetëse retorike.• Fjalia është pyetëse tërësore, kur bashkëbiseduesi i përgjigjet pyetjes me po, jo ose me foljen e fjalisë pyetëse: - Ishe sot te mjeku? Po. (Isha.) • Fjalia është pyetëse e pjesshme, kur folësi ka njohuri për atë që pyet, por ai do të mësojë më shumë. Këtyre pyetjeve nuk u jepet përgjigje me po ose jo , por me një ose disa fjalë: - Ç’muaj është tani? – Janar. • Fjalia është pyetëse retorike, kur folësi pyet pa pritur që të marrë përgjigje: - Ç’të presësh nga ti?Fjalia nxitëse • Fjalia nxitëse shërben për të nxitur dikë që të zbatojë një urdhër, një këshillë, një sugjerim, një ftesë. • Në fjalitë nxitëse foljet janë zakonisht në mënyrën urdhërore, lidhore e dëftore.Fjalia dëshirore • Fjalia dëshirore shërben për të shprehur një dëshirë, një urim, një mallkim. Fjalia dëshirore mund të shprehë edhe dëshirën që të mos ndodhë diçka. • Fjalitë dëshirore e kanë foljen në mënyrën dëshirore dhe në mënyrën lidhore. • Në fund të fjalive dëshirore vihet pikëçuditje.Format e fjalisë • Fjalitë dëftore, pyetëse, nxitëse dhe dëshirore mund të paraqiten në shumë forma: veprore ose pësore, pohore ose mohore dhe thirrmore.• Fjalia është në formën veprore, kur folja e saj është e formës veprore dhe është në formën pësore, kur folja e saj është e formës joveprore (ose pësore). • Në formën mohore të fjalisë mohohet një pohim. Pra, fjalia e formës pohore pëson një shndërrim mohor. • Fjalitë bëhen thirrmore kur shoqërohen me një ndjenjë të fortë kënaqësie, habie, frike, zemërimi etj.Gjymtyrët kryesorë të fjalisë • Gjymtyrët kryesorë të fjalisë janë: • Kryefjala; • Kallëzuesi;Kryefjala • Kryefjala është gjymtyrë kryesore e fjalisë. Ajo gjendet me pyetjet: cili?, cila?, cilët? dhe kush?. Ajo tregon një a më shumë frymore apo sende. Kryefjala zakonisht qëndron para foljes. Me se shprehet kryefjala? • Kryefjala shprehet me: a) emër në rasën emërore, të shquar e të pashquar, në numrin njëjës e shumës: Dritani u lag nga shiu. (kush?) b) përemër (dëftor, të pacaktuar, lidhor, vetor të çdo vete a numri): Ajo më kërkoi një trëndafil të kuq.c) numëror: Të dy filluam të ecnim duke çaluar në korridor. d) grup emëror: Yt vëlla të la vetëm.Kallëzuesori i kryefjalës • Kryefjala mund të marrë një kallëzuesor. Shqiponja është simboli ynë kombëtar. • Kallëzuesori i kryefjalës tregon një cilësi të personit apo sendit që shënohet nga kryefjala. Kallëzuesi • Kallëzuesi është gjymtyra kryesore e fjalisë, që tregon një veprim apo gjendje të kryefjalës. Ai gjendet me pyetjet: ç’bën?, ç’ është?. Kryefjala dhe kallëzuesi janë të lidhur ngusht me njëri-tjetrin. Kështu, po të ndryshojë kryefjala, ndryshon edhe kallëzuesi. Kallëzuesi përshtatet me kryefjalën në numër dhe në vetë . Kallëzuesi zakonisht qëndron pas kryefjalës.Llojet e kallëzuesit • Llojet e kallëzuesit janë: • Kallëzuesi foljor i thjeshtë (një folje): Ti më munde. • Kallëzuesi foljor i përbërë (dy e më shumë folje): Po djali sa zinte të recitonte, harronte vjershën. • Kallëzuesi emëror (jam+emër, mbiemër, përemër, numëror): Dy prej luanëve ishin meshkuj.Gjymtyrët e dyta • Gjymtyrët e dyta (apo plotësit e fjalisë) janë: • Rrethanori; • Kundrinori; • Përcaktori;Rrethanori • Rrethanori është gjymtyrë e dytë e fjalisë. Ai tregon rrethanat e kryerjes së veprimit, si: kohë, vend, mënyrë, shkak, sasi, qëllim. Ai në fjali gjendet me pyetje të ndryshme: kur?, ku?, si?, pse?, sa?, përse?. Rrethanori gati gjithmonë qëndron pas foljes ose kallëzuesit, por ai shpesh del edhe para foljes ose kallëzuesit. Rrethanori i kohës • Rrethanori i kohës tregon kohën e kryerjes së veprimit. Rrethanori i kohës lëviz lirshëm në fjali. Ai gjendet me pyetjen: kur?: Mbrëmë shkuam në kinema.Me se shprehet rrethanori i kohës? • Rrethanori i koës shprehet me: a) emër me e pa parafjalë: Ndeshja finale do të zhvillohet të mërkurën. b) grup emëror: Ndeshja finale u zhvillua para një jave.c) ndajfolje ose shprehje ndajfoljore: Ndeshja finale u zhvillua dje. d) formë të pashtjelluar: Me të zbardhur fëmijët u nisën në ekskursion. Rrethanori i vendit • Rrethanori i vendit tregon vendin e kryerjes së veprimit. Ai lëviz lirshëm në fjali. Rrethanori i vendit gjendet me pyetjen: ku?: Ata shkuan në shkollë.Me se shprehet rrethanori i vendit? • Rrethanori i vendit shprehet me: a) emër me parafjalë: Librat i mbaj në bibliotekë. (ku?) b) grup emëror: Jam nisur për në Galerinë e Arteve. (për ku?) c) ndajfolje: Zhurma dëgjohej sipër. (ku?)Rrethanori i mënyrës • Rrethanori i mënyrës tregon mënyrën e kryerjes së veprimit. Ai lëviz lirshëm në fjali. Rrethanori i mënyrës gjendet me pyetjen: si?: Ajo këndon bukur.Me se shprehet rrethanori i mënyrës? • Rrethanori i mënyrës shprehet me: a) një ndajfolje ose shprehje ndajfoljore (me emër në rasën kallëzore): Dëbora mbulonte shpejt e shpejt (si?) çdo gjë. b) një grup emëror: Një flutur po thithte me ëndje të madhe (si?) nektarin e luleve. c) një formë të pashtjelluar: Djemtë ecnin me nxitim pa parë (si?) rrugën.Rrethanori i shkakut • Rrethanori i shkakut tregon një shkak që sjell një pasojë të caktuar. Ai varet nga kallëzuesi, por ndonjëherë edhe me emër ose mbiemër. Rrethanori i shkakut zë vend pas gjymtyrës nga varet. Ai gjendet me pyetjen: pse?: Ajo shkoi te mjeku, sepse ishte e sëmurë.Me se shprehet rrethanori i shkakut? • Rrethanori i shkakut shprehet me: a) ndajfolje: Pse ke bërë gjithë këto gabime në diktim, Dritan? b) emër me parafjalë: - I kam bërë nga nxitimi, mësuese.c) grup emëror: Rezultatet i ke të ulëta për shkak të mungesave. d) përcjellore: Duke mos u mjekuar me kohë, sëmundja iu rëndua.Rrethanori i sasisë • Rrethanori i sasisë tregon sasi. Ai gjendet me pyetjen: sa?: Ata morën pak libra.Me se shprehet rrethanori i sasisë? • Rrethanori i sasisë shprehet me: a) një ndajfolje ose shprehje ndajfoljore: Mbrëmë ajo hëngri pak. b) një grup emëror ku bërthama tregon një njësi matjeje dhe ka përpara zakonisht një numëror: Nëna bleu 5 kg mollë. Rrethanori i qëllimit • Rrethanori i qëllimit tregon qëllimin e kryerjes së veprimit. Ai varet nga kallëzuesi. Rrethanori i qëllimit zë vend pas gjymtyrës nga varet. Ai gjendet me pyetjen: përse?: Ai shkoi për të luajtur.Me se shprehet rrethanori i qëllimit? • Rrethanori i qëllimit shprehet me: a) ndajfolje: Përse ke ardhur deri këtu? b) emër me parafjalë: Djemtë kanë ardhur këtu për punë.c) grup emëror: Prindërit përpiqen për të mirën e fëmijëve të tyre. d) paskajore: Ajo ka shkuar në Amerikë për t’u specializuar. Kundrinori • Kundrinori është gjymtyrë e dytë e fjalisë. Ai zakonisht varet nga folja dhe tregon mbi kë (cilin) bie veprimi i shprehur prej saj. Ai vihet në atë rasë që kërkon gjymtyra prej së cilës varet. • Sipas kuptimit dhe formës së shprehjes, kundrinori është i drejtë dhe i zhdrejtë.Llojet e kundrinorit • Llojet e kundrinorit janë: • I drejtë; • I zhdrejtë: me parafjalë; pa parafjalë;Kundrinori i drejtë • Kundrinori i drejtë është gjymtyrë e dytë e fjalisë që shënon objektin tek i cili kalon veprimi i shprehur nga folja . Objekti mund të jetë frymor ose jofrymor. • Kundrinori i drejtë u përgjigjet pyetjeve: kë?, cilin?, cilën?, çfarë?. • Kundrinori i drejtë është një grup emëror (i shprehur me një emër, një përemër ose një emër dhe një përcaktor) në rasën kallëzore pa parafjalë dhe që lidhet me një folje të formës veprore: Era e marrë tundte rrapin e moçëm të Jubinës. • Në qoftë se fjalinë veprore me kundrinor të drejtë e shndërrojmë në fjali pësore, kundrinori i drejtë bëhet kryefjalë e foljes në formën pësore, kurse kryefjala, kundrinor me parafjalë: Era e malit e shpërndante këngën gjithandej. Kënga shpërndahej nga era e malit gjithandej. Me se shprehet kundrinori i drejtë? • Kundrinori i drejtë shprehet: a) me emër (zakonisht të shquar) në rasën kallëzore: E ndoqe ndeshjen mbrëmë? b) me përemër: E shoh atë, të shoh edhe ty. c) me grup emëror: Vizitova liqenin e Prespës vitin e kaluar. d) me trajtë të shkurtër të përemrit vetor: Do ta njoftoj vetë Arbrin për orarin e ndeshjes.Kallëzuesori i kundrinorit të drejtë • Kundrinori i drejtë mund të marrë një kallëzuesor. Beni i mbante pantallonat të ngushta. • Kallëzuesori i kundrinorit të drejtë shërben për të treguar një cilësi ose veçori të qenies a të sendit të treguar nga kundrinori i drejtë.Kundrinori i zhdrejtë pa parafjalë • Kundrinori i zhdrejtë pa parafjalë ka lidhje të drejtpërdrejtë me foljen dhe përdoret gjithmonë i shoqëruar me trajtë të shkurtër të përemrit vetor. Mund të marrin kundrinor të zhdrejtë foljet kalimtare dhe jokalimtare, veprore dhe joveprore. • Kundrinori i zhdrejtë pa parafjalë u përgjigjet pyetjeve: kujt?, cilit?, cilës?, cilëve?, cilave?.• Kundrinori i zhdrejtë pa parafjalë është një grup emëror (i shprehur me një emër, një përemër ose me një emër dhe një përcaktor) në rasën dhanore, që shoqërohet gjithnjë nga një trajtë e shkurtër e përemrit vetor në rasën dhanore.• Ai ndërtohet gjithmonë pa parafjalë dhe tregon sende ose qenie mbi të cilat bie veprimi i shprehur nga folja. • Kundrinori i zhdrejtë pa parafjalë luan rol të rëndësishëm, është plotës kryesor. Ai nuk është i lidhur me foljen aq sa kundrinori i drejtë.Me se shprehet kundrinori i zhdrejtë pa parafjalë? • Kundrinori i zhdrejtë pa parafjalë shprehet: a) me emër në rasën dhanore: Fëmijëve (cilëve?) u ishte shtuar gëzimi. b) me përemër: Ty (kujt?) të erdhën shumë shokë për ditëlindje. c) me grup emëror: Shoqes së klasës sonë (kujt?-) i dhanë çmimin e parë në konkurs. • Vendi i kundrinorit të zhdrejtë pa patafjalë është zakonisht pas foljes. Por ai mund të zërë lirisht pozicione të ndryshme në fjali. Kundrinori i zhdrejtë me parafjalë • Kundrinori i zhdrejtë me parafjalë ka një përdorim më të gjerë e të larmishëm sesa kundrinori i zhdrejtë pa parafjalë. Ai varet kryesisht nga folja, por edhe nga pjesë të ndryshme të ligjëratës. • Kundrinori i zhdrejtë me parafjalë i përgjigjet pyetjeve: për kë?, me se?, nga kush?, prej kujt?,nga se?.• Kundrinori i zhdrejtë me parafjalë është një grup emëror (i shprehur me një emër, një përemër ose me një emër dhe një përcaktor) në rasën emërore, kallëzore ose rrjedhore, i paraprirë gjithmonë nga një parafjalë: Ju e fituat ndeshjen me lojën tuaj. • Kundrinori i zhdrejtë me parafjalë plotëson më mirë kuptimin e foljes dhe të fjalisë, por nuk është plotës kryesor, sepse folja në fjali mund të përdoret edhe pa të.• Parafjalët kryesore me të cilat ndërtohet kundrinori i zhdrejtë me parafjalë, janë: nga, te, me, për, pa, mbi, nën, kundër…; shprehjet parafjalore – bashkë me, me anë të, në lidhje me… . Kundrinori i zhdrejtë me parafjalë, i ndërtuar nga një emër ose një emër dhe një përcaktor, mund të zëvendësohet nga një përemër. • Kundrinori i zhdrejtë me parafjalë dallohet nga dy kundrinorët e tjerë, sepse ndërtohet gjithmonë me parafjalë. Me se shprehet kundrinori i zhdrejtë me parafjalë? • Kundrinori i zhdrejtë me parafjalë shprehet: a) me emër: Më doli gjumi nga bubullima. (nga cila?) b) me përemër: Lajmi thoshte se mbi ta rëndonin shumë akuza. (mbi cilët?) • Kundrinori i zhdrejtë me parafjalë shprehet në rasën emërore, kallëzore dhe rrjedhore me parafjalë.Përcaktori • Fjalët që saktësojnë, sqarojnë, përcaktojnë emrin bërthamë me të cilin lidhen, quhen përcaktorë. Emri në rasën gjinore të shquar është gjithmonë në funksionin e përcaktorit. Ai shprehet me: emër, mbiemër dhe përemër.Llojet e përcaktorit • Llojet e përcaktorit janë: • Me përshtatje, i cili shërben për të përcaktuar cilësinë e emrit bërthamë; • Me drejtim, i cili shërben për të treguar një tipar të emrit që përcakton; • Me bashkim; • Me ndajshtim, i cili emërton emrin bërthamë.MorfologjiaMorfologjia • Morfologjia është pjesa e gramatikës që studion format e ndryshme të fjalëve, kuptimin e këtyre formave, klasifikimin e fjalëve në pjesë ligjërate, si dhe formimin e fjalëve.Pjesët e ligjëratës • Pjesët e ligjëratës janë: Emri; Numërori; Mbiemri; Lidhëza; Përemri; Pjesëza; Folja; Parafjala; Ndajfolja; Pasthirrma. • Disa prej tyre janë të ndryshueshme, si: emri, mbiemri, përemri, folja, numërori, sepse e ndryshojnë formën e tyre gjatë përdorimit në fjali; kurse të tjerat janë të pandryshueshme, si: ndajfolja, lidhëza, pjesëza, parafjala, pasthirrma, sepse nuk ndryshojnë formën e tyre gjatë përdorimit në fjali.Emri Kategoritë gramatikore të emrit • Emri është pjesë e ndryshueshme e ligjëratës, që emërton diçka. • Kategoritë gramatikore të emrit janë: • Gjinia; • Trajta; • Numri; • Rasa; • Lakimi;Gjinia dhe trajta • Emri ka tri gjini: • Mashkullore; • Femërore; • Asnjëjëse. • Emri ka dy trajta në të cilat lakohet: • Trajta e shquar (emri përdoret si kryefjalë në fjali); • Trajta e pashquar (emrit i vëmë një (njëjës) përpara ose ca-disa (shumës) përpara.Numri dhe rasa • Emri lakohet në numrin: • Njëjës; • Shumës. • Emri lakohet në rasat: • Emërore; • Gjinore; • Dhanore; • Kallëzore • Rrjedhore.Lakimi i emrit • Emri ka tri lakime: • Lakimi i parë, i cili mbaron me (i); • Lakimi i dytë, i cili mbaron me (u); • Lakimi i tretë, i cili mbaron me (a-ja). • Lakimi i parë dhe i dytë përdoren për emrat në gjini mashkullore, kurse lakimi i tretë përdoret për emrat në gjini femërore.Lakimi i parë Numri njëjës Trajta e pashquar Trajta e shquar Emërore: (një) djalë Emërore: djali Gjinore: i,e (një) djali Gjinore: i,e djalit Dhanore: (një) djali Dhanore: djalit Kallëzore: (një) djalë Kallëzore: djalin Rrjedhore: prej (një) djali Rrjedhore: prej djalitLakimi i parë Numri shumës Trajta e pashquar Trajta e shquar Emërore: (ca) djem Emërore: djemtë Gjinore: i,e (ca) djemve Gjinore: i,e djemve Dhanore: (ca) djemve Dhanore: djemve Kallëzore: (ca) djem Kallëzore: djemtë Rrjedhore: prej (ca) djemsh Rrjedhore: prej djemveLakimi i dytë Numri njëjës Trajta e pashquar Trajta e shquar Emërore: (një) zog Emërore: zogu Gjinore: i,e (një) zogu Gjinore: i,e zogut Dhanore: (një) zogu Dhanore: zogut Kallëzore: (një) zog Kallëzore: zogun Rrjedhore: prej (një) zogu Rrjedhore: prejt zogutLakimi i dytë Numri shumës Trajta e pashquar Trajta e shquar Emërore: (ca) zogj Emërore: zogjtë Gjinore: i,e (ca) zogjve Gjinore: i,e zogjve Dhanore: (ca) zogjve Dhanore: zogjve Kallëzore: (ca) zogj Kallëzore: zogjtë Rrjedhore: prej (ca) zogjsh Rrjedhore: prej zogjveLakimi i tretë Numri njëjës Trajta e pashquar Trajta e shquar Emërore: (një) vajzë Emërore: vajza Gjinore: i,e (një) vajze Gjinore: i,e vajzës Dhanore: (një) vajze Dhanore: vajzës Kallëzore: (një) vajzë Kallëzore: vajzën Rrjedhore: prej (një) vajze Rrjedhore: prej vajzësLakimi i tretë Numri shumës Trajta e pashquar Trajta e shquar Emërore: (ca) vajza Emërore: vajzat Gjinore: i,e (ca) vajzave Gjinore: i,e vajzave Dhanore: (ca) vajzave Dhanore: vajzave Kallëzore: (ca) vajza Kallëzore: vajzat Rrjedhore: prej (ca) vajzash Rrjedhore: prej vajzaveLlojet e emrit • Dallojmë lloje të ndryshme të emrit: • Emrat e përgjithshëm dhe të përveçëm; • Emrat frymorë dhe jofrymorë; • Emrat konkretë dhe abstraktë; • Emrat e numërueshëm dhe të panumërueshëm; • Emrat përmbledhës dhe të lëndës.Emrat e përgjithshëm dhe të përveçëm • Emra të përgjithshëm janë emrat që tregojnë qenie ose sende në mënyrë të përgjithshme: djalë, vajzë, mal, kukull etj. • Emra të përveçëm janë emrat që tregojnë qenie ose sende të dalluar nga të tjerët që i përkasin të njëjtës klasë: Korabi (mal), Çufo (derr) etj. Emrat e përveçëm shkruhen gjithmonë me shkronjë të madhe.Emrat frymorë dhe jofrymorë • Emrat frymorë janë emrat që tregojnë qenie të gjalla: vajzë, djalë, macë, luan etj. • Emrat jofrymorë janë emrat që tregojnë sende jo të gjalla: bankë, laps, libër, tabelë etj.Emrat konkretë dhe abstraktë • Emrat konkretë janë emrat që tregojnë qenie ose sende që mund të perceptohen nëpërmjet të parit, të dëgjuarit, të prekurit, të nuhaturit ose të shijuarit: djalë, lule, zhurmë, parfum, thartirë etj. • Emrat abstraktë janë emrat që tregojnë ide ose mendime që nuk mund të perceptohen me anë të shqisave: besim, dashuri, zemërim etj. Emrat e numërueshëm dhe të panumërueshëm • Emrat e numërueshëm janë emrat që tregojnë sende ose qenie që mund të numërohen: pulë, fshatar, macë etj. • Emrat e panumërueshëm janë emrat që tregojnë sende që paraqiten si një masë e padallueshëm, si një lëndë e pandashme: oksigjen, hidrogjen, magnez etj.Emrat përmbledhës dhe të lëndës • Emrat përmbledhës janë emrat që shënojnë një grup personash ose sende të një lloji: bota, vegjëlia, rinia, pleqëria, njerëzimi etj. • Emrat e lëndës janë emrat që emërtojnë një lëndë homogjene që nuk mund të numërohet. Ata emërtojnë prodhime ushqimore, kultura bujqësore, prodhime kimike etj: gjalpë, qumësht, kos, grurë, najlon etj.Mbiemri • Mbiemri është pjesë e ndryshueshme e ligjëratës, që tregon një cilësi apo karakteristikë të emrit. Mbiemri përshtatet në numër (mjekët e rinj), gjini (mjekja e re) dhe rasë (mjekun e ri), me emrin me të cilin lidhet. • Mbiemrat ndahen në dy grupe: • Të nyjshëm; • Të panyjshëm. • Nyjet tregojnë se mbiemrat janë në rasa të ndryshme. • Mbiemrat kanë gjininë mashkullore e femërore dhe numrin njëjës e shumës.• Mbiemri në gjuhën shqipe del me formën e njëjësit she të shumësit, në varësi të numrit të emrit që përcakton: djalë i vogël – djem të vegjël. • Shumësi i mbiemrave të nyjshëm të gjinisë mashkullore formohet: a) duke ndryshuar nyjën i në të: i lartë – të lartë. • Shumësi i mbiemrave të nyjshëm të gjinisë femërore formohet: a) duke ndryshuar nyjën e në të: e kuqe – të kuqe; b) duke ndryshuar nyjën e në të dhe me mbaresën – a: e larë – të lara . Formimi i mbiemritLakimi i mbiemrit Gjinia mashkullore Numri njëjës Trajta e pashquar Trajta e shquar Emërore: (një) djalë i mirë Emërore: djali i mirë Gjinore: i,e (një) djali të mirë Gjinore: i,e djalit të mirë Dhanore: (një) djali të mirë Dhanore: djalit të mirë Kallëzore: (një) djalë të mirë Kallëzore: djalin e mirë Rrjedhore: prej (një) djali të mirë Rrjedhore: prej djalit të mirëLakimi i mbiemrit Gjinia mashkullore Numri shumës Trajta e pashquar Trajta e shquar Emërore: (ca) djem të mirë Emërore: djemtë e mirë Gjinore: i,e (ca) djemve të mirë Gjinore: i,e djemve të mirë Dhanore: (ca) djemve të mirë Dhanore: djemve të mirë Kallëzore: (ca) djem të mirë Kallëzore: djemtë e mirë Rrjedhore: prej (ca) djemsh të mirë Rrjedhore: prej djemve të mirë

Lakimi i mbiemrit Gjinia femërore Numri shumës Trajta e pashquar Trajta e shquar Emërore: (ca) vajza të mira Emërore: vajzat e mira Gjinore: i,e (ca) vajzave të mira Gjinore: i,e vajzave të mira Dhanore: (ca) vajzave të mira Dhanore: vajzave të mira Kallëzore: (ca) vajza të mira Kallëzore: vajzat e mira Rrjedhore: prej (ca) vajzash të mira Rrjedhore: prej vajzave të miraShkallët e mbiemrit • Mbiemri ka tri shkallë: a) shkalla pohore (ku mbiemri tregon thjesht cilësinë e sendit): Liqeni i Ohrit është i thellë. b) shkalla krahasore (ku mbiemri tregon cilësinë e një sendi, duke e krahasuar me cilësinë e një sendi tjetër), e cila ndahet në: krahasore të barazisë , krahasore të sipërisë dhe krahasore të ultësisë: Liqeni i Ohrit është po aq i thellë sa Liqeni i Prespës. Liqeni i Ohrit është më i thellë se Liqeni i Shkodrës. Liqeni i Shkodrës është më pak i thellë se Liqeni i Ohrit. c) shkalla sipërore: Liqeni i Ohrit është shumë i thellë. Përemri Llojet e përemrit • Përemri është pjesë e ndryshueshme e ligjëratës, që zëvendëson emrin. • Dallojmë disa lloje përemrash: • Përemrat vetorë: unë, ti ai/ajo (njëjës) – ne, ju, ata/ato (shumës); • Përemrat vetvetorë: vetja, vetvetja…; • Përemrat dëftorë: ky/kjo, këta/këto, i tillë, i këtillë…; • Përemrat pronorë: imi, yti, asaj, jonë, juaj…; • Përemrat pyetës: kush?, cili?, cila?, çfarë?...; • Përemrat lidhorë: që, i cili, e cila, të cilët…; • Përemrat e pacaktuar: dikush, askush, të gjithë… .Përemri vetor • Përemri vetor tregon veta të ndryshme në njëjës dhe në shumës, vetën e parë (vetën që flet), vetën e dytë (vetën me të cilën flasim) dhe vetën e tretë (vetën për të cilën flasim). • Përemri i vetës së parë në njëjës unë tregon folësin, kurse në shumës ne tregon një grup njerëzish ku bën pjesë dhe folësi. • Përemri i vetës së dytë në njëjës ti tregon bashkëbiseduesin, kurse në shumës ju tregon një grup njerëzish ku bën pjesë edhe bashkëbiseduesi.• Përemrat e vetës së tretë njëjës ai/ajo dhe shumës ata/ato tregojnë qenie ose sende për të cilët bëhet fjalë (duke përjashtuar folësin dhe bashkëbiseduesin). • Kur i drejtohemi një më të rrituri ose të panjohuri përdoret forma e vetës së dytë shumës në vend të vetës së dytë njëjës: Ju jeni mësuesi i tij?Përemri vetvetor • Përemri vetvetor tregon se i njëjti person vepron dhe i njëjti pëson: Flas me vete. • Përemri vetvetor përdoret në kuptimin e përemrave vetorë të çdo vete e të çdo numri. • Zakonisht vetvetori përdoret për të treguar persona. Për të treguar sende ai përdoret shumë rrallë. • Përemri vetvetor ka kuptim përemëror dhe strukturë emërore. Ai përdoret me dhe pa parafjalë: Ai e ndjente veten më mirë. Ai fliste me vete.• Përemrat vetvetorë përdoren në të njëjtën formë për të dyja gjinitë dhe për të dy numrat. • Përemri vetvetor përdoret edhe si një emër në trajtë të pashquar me parafjalët: në, më mbi, për etj. Erdhi në vete.Përemri dëftor • Përemrat dëftorë tregojnë qenie, sende ose tipare të tyre që ndodhen afër ose larg folësit. • Ata janë: ky/kjo, këta/këto, i tillë, i këtillë etj. • Përemri dëftor përdoret më vete ose i shoqëruar me emër: I çmoj ata burra që janë mbledhur.Përemri pronor • Përemri pronor tregon se sendi i dhënë i përket një vete të caktuar. • Çdo pronor ka dy palë trajta, në gjininë mashkullore dhe femërore dhe në numrin njëjës e shumës: shoku im – shoqja ime, libri yt – librat e tu. • Zakonisht përemri pronor vendoset pas emrit që përcakton: shkolla jonë. Por, ndonjëherë ai vendoset edhe para emrit: im atë. • Përemri pronor i vetës së parë tregon se sendi i përket folësit ose një grupi ku bën pjesë edhe folësi: libri im, libri ynë.• Përemri pronor i vetës së dytë tregon se sendi i përket bashkëbiseduesit ose një grupi ku bën pjesë edhe bashkëbiseduesi: topi yt, topi juaj. • Përemri pronor i vetës së tretë tregon se sendi i përket dikujt që nuk është i pranishëm në bisedë: makina e tij, makina e tyre. Për vetën e tretë përdoret dhe përemri pronor i vet, që tregon se sendi i përket kryefjalës së fjalisë: makina e vet. • Përemri pronor ka forma të veçanta për të dyja gjinitë në tri vetat.

• Gjinia femërore e përemrave pronorë formohet: - duke ruajtur trajtën e gjinisë mashkullore: libri juaj – fletorja juaj; - duke ndryshuar vetëm nyjën (pronorë të vetës III): i tij – e tij, i saj – e saj, i tyre – e tyre; - duke i shtuar trajtës së gjinisë mashkullore mbaresat –e dhe –a: im – ime, e tu – e tua; - me trajtë të ndryshme nga ajo e mashkullores: yt – jote, ynë – jonë. • Përemrat pronorë përdoren në njëjës dhe në shumës: libri im – librat e mi, libri ynë – librat tanë. Përemri pyetës • Përemrat pyetës shërbejnë për të pyetur për qenie. • Ata janë: kush?, cili?, cila?, i sati?, çfarë? etj. Përemri lidhor • Përemra lidhorë janë përemrat me të cilët i referohemi një fjale a një fjalie të tërë. Ata zënë vendin e një grupi emëror ose të një përemri dhe shërbejnë për të lidhur dy pjesë të një fjalie të përbërë: Poshtë urës dukeshin varkat që notonin. • Ata janë: që, i cili, e cila, të cilët etj.Përemri i pacaktuar • Përemri i pacaktuar tregon njerëz ose sende në mënyrë të pacaktuar. • Ata janë: dikush, ndokush, askush, të gjithë, gjtihsecili, kushdo, njëri etj.Lakimi i përemrit vetor Veta e parë Numri njëjës Numri shumës Emërore: unë Emërore: ne Gjinore: - Gjinore: - Dhanore: mua Dhanore: neve Kallëzore: mua Kallëzore: ne Rrjedhore: meje Rrjedhore: neshLakimi i përemrit vetor Veta e dytë Numri njëjës Numri shumës Emërore: ti Emërore: ju Gjinore: - Gjinore: - Dhanore: ty Dhanore: juve Kallëzore: ty Kallëzore: ju Rrjedhore: teje Rrjedhore: jushLakimi i përemrit vetor Veta e tretë Numri njëjës Numri shumës Mashkullore / Femërore Mashkullore / Femërore Emërore: ai / ajo Emërore: ata / ato Gjinore: i,e atij / i,e asaj Gjinore: i,e atyre / i,e atyre Dhanore: atij / asaj Dhanore: atyre / atyre Kallëzore: atë / atë Kallëzore: ata / ato Rrjedhore: atij / asaj Rrjedhore: atyre / atyreLakimi i përemrave vetvetorë Emërore: vetja Emërore: vetvetja Gjinore: i,e vetes Gjinore: i,e vetvetes Dhanore: vetes Dhanore: vetvetes Kallëzore: veten Kallëzore: vetveten Rrjedhore: vetes Rrjedhore: vetvetesLakimi i përemrit dëftor Numri njëjës Numri shumës Mashkullore / Femërore Mashkullore / Femërore Emërore: ky / kjo Emërore: këta / këto Gjinore: i,e këtij / i,e kësaj Gjinore: i,e këtyre / i,e këtyre Dhanore: këtij / kësaj Dhanore: këtyre / këtyre Kallëzore: këtë / këtë Kallëzore: këta / këto Rrjedhore: këtij / kësaj Rrjedhore: këtyre / këtyreLakimi i përemrit pronor Veta e parë Numri njëjës Numri shumës Mashkullore / Femërore Mashkullore / Femërore Emërore: imi / imja Emërore: yni / jona Gjinore: i,e timit / i,e simes Gjinore: i,e tonit / i,e sonës Dhanore: timit / simes Dhanore: tonit / sonës Kallëzore: timin / timen Kallëzore: tonin / tonën Rrjedhore: timit / simes Rrjedhore: tonit / sonësLakimi i përemrit pronor Veta e dytë Numri njëjës Numri shumës Mashkullore / Femërore Mashkullore / Femërore Emërore: yti / jotja Emërore: juaji / juaja Gjinore: i,e tëndit / i,e sates Gjinore: i,e tuajit / i,e tuajës Dhanore: tëndit / sates Dhanore: tuajit / tuajës Kallëzore: tëndin / tënden Kallëzore: tuajin / tuajën Rrjedhore: tëndit / sates Rrjedhore: tuajit / tuajësLakimi i përemrit pronor Veta e tretë Numri njëjës Numri shumës Mashkullore / Femërore Mashkullore / Femërore Emërore: i tiji / e tija Emërore: i tyri / e tyrja Gjinore: i,e të tijit / i,e së tijës Gjinore: i,e të tyrit / i,e së tyres Dhanore: të tijit / së tijës Dhanore: të tyrit / së tyres Kallëzore: të tijin / së tijën Kallëzore: të tyrin / të tyren Rrjedhore: të tijit / së tijës Rrjedhore: të tyrit / së tyresLakimi i përemrave pyetës Emërore: kush Emërore: sa Gjinore: i,e kujt Gjinore: i,e save Dhanore: kujt Dhanore: save Kallëzore: kë Kallëzore: sa Rrjedhore: kujt Rrjedhore: saveLakimi i përemrit lidhor Numri njëjës Numri shumës Mashkullore / Femërore Mashkullore / Femërore Emërore: i cili / e cila Emërore: të cilët / të cilat Gjinore: i,e të cilit / i,e së cilës Gjinore: i,e të cilëve / i,e së cilave Dhanore: të cilit / së cilës Dhanore: të cilëve / së cilave Kallëzore: të cilin / të cilën Kallëzore: të cilët / të cilat Rrjedhore: të cilit / së cilës Rrjedhore: të cilëve / së cilaveLakimi i përemrave të pacaktuar Mashkullore / Femërore Mashkullore / Femërore Emërore: njëri / njëra Emërore: ndonjëri / ndonjëra Gjinore: i,e njërit / i,e njërës Gjinore: i,e ndonjërit / i,e ndonjërës Dhanore: njërit / njërës Dhanore: ndonjërit / ndonjërës Kallëzore: njërin / njërën Kallëzore: ndonjërin / ndonjërën Rrjedhore: njërit / njërës Rrjedhore: ndonjërit / ndonjërësFolja • Folja është pjesë e ndryshueshme e ligjëratës, e cila tregon një veprim. • Ajo zë vendin qëndror në fjali. • Folja zgjedhohet, i ka kategoritë e saj gramatikore.Kategoritë gramatikore të foljes • Kategoritë gramatikore të foljes janë: • Zgjedhimi; • Mënyra; • Koha; • Forma;

Zgjedhimi • Folja ka tri zgjedhime: • Zgjedhimi i parë, i cili mbaron me (J); • Zgjedhimi i dytë, i cili mbaron me bashkëtingëllore; • Zgjedhimi i tretë, i cili mbaron me zanore.Forma, veta dhe numri i foljes • Folja mund të zgjedhohet në formën veprore (që tregon veprimin që e kryen ti) dhe në formën joveprore ( që tregon veprimin që kryen dikush tjetër mbi ty). • Vetat klasifikohen në: vetën e parë, vetën e dytë dhe vetën e tretë në numrin njëjës (unë, ti ai/ajo) dhe shumës (ne, ju, ata/ato).Mënyrat e foljes • Dallojmë gjashtë lloje të mënyrave të foljes: • Mënyra dëftore; • Mënyra lidhore; • Mënyra kushtore; • Mënyra habitore; • Mënyra dëshirore; • Mënyra urdhërore.Kohët kryesore të foljes dhe ato të mënyrës dëftore janë: •

Kohët kryesore të foljes dhe ato të mënyrës dëftore janë: • Koha e tashme; • Koha e pakryer; • Koha e kryer e thjeshtë; • Koha e kryer; • Koha më se e kryer; • Koha e kryer e tejshkuar; • Koha e ardhme dhe • Koha e ardhme e përparme Mënyra lidhore ka katër kohë: • Kohën e tashme; • Kohën e pakryer; • Kohën e kryer; • Kohën më se të kryer; • Mënyra kushtore ka dy kohë: • Kohën e tashme dhe • Kohën e kryer;• Mënyra habitore ka katër kohë: • Kohën e tashme; • Kohën e pakryer; • Kohën e kryer dhe • Kohën më se të kryer; • Mënyra dëshirore ka dy kohë: • Kohën e tashme dhe • Kohën e kryer; • Mënyra urdhërore ka vetëm vetën e dytë njëjës dhe shumës. Koha e tashme; • Koha e pakryer; • Koha e kryer e thjeshtë; • Koha e kryer;

• Koha më se e kryer; • Koha e kryer e tejshkuar; • Koha e ardhme dhe • Koha e ardhme e përparme Mënyra lidhore ka katër kohë: • Kohën e tashme; • Kohën e pakryer; • Kohën e kryer; • Kohën më se të kryer; • Mënyra kushtore ka dy kohë: • Kohën e tashme dhe • Kohën e kryer;