User talk:Xheneta berisha

Hena
Hëna është sateliti i vetëm natyror i tokës. Ai është i vetmi trup qiellor i huaj astronomik, që deri tani është shkelur nga këmba e njeriut, dhe kështu edhe më i studjuari. Megjithatë ajo mban në vetvete ende shumë të fshehta, si krijimi dhe format e truallit të saj. Zhvillimi i saj i mëvonshëm dhe ndërtimi i saj i brendshëm janë sqaruar krejt viteve të fundit. Hena eshte i vetmi satelit qe rretullohet rreth Toke
 * Distanca Nga Toka: 384,400 km nga Toka
 * Diametri: 3476 km
 * Masa: 7.35e22 kg
 * Largesia rretullimit: 363,104 km (0.002 4 AU)
 * Gjysem Aksi: 384,399 km (0.002 57 AU)
 * Sjellje e pakontrolluar: 0.054 9
 * Koha e rretullimit: 27.321 582 d (27 d 7 h 43.1 min)
 * Peridhua: 29.530 588 d (29 d 12 h 44.0 min)
 * Shpejtesia e rretullimit: 1.022 km/s

E quajtur Luna nga Romaket, Selene dhe Artemis nga Greket, dhe shume emra te ndryshem sipas kulturave te popujve te ndryshem.

Disa mekanizma jane propozuar për formimin e Henes rreth 30–50 million vjet pas orgjines te Sistemit Diellor, duke pasur nje vecori dhe sjell ne baze ngadalesimin e Tokes dhe ciklin me kryesor, i cili eshte graviteti. Hena arrin te mbaje shtratin e oqeaneve tona ne menyre perfekte duke perdorur gravitetin e saj.Hipotezat qe reflektojne sot shkencen jane se Sistemi Toke-Hene eshte formuar nga perplasja me Token e nje (te themi Meteori ose pjes Shkembi ) i cili ishte, me madhesine e planetit Mars , dhe pjeset e mbetura pas perplasjes se ketij objekti me Token, arriten te formojne Henen.

Perplasje gjigande mendohet te kene ndodhur ne formimin e Sistemit Diellor. Sipas simulimeve kompjuterike del ne teori qe Hena eshte krijuar nga keto perplasje pra dhe jo si nje rrjedhoje e mbetjeve ne formimin e Sistemit Diellor. Nje energji e pa imagjinueshme eshte formuar pas perplasjes se Tokes dhe nje pjese te Meteorit duke bere qe nje pjese e Tokes te kthehet ne llave te lengshme, dhe duke dale jashte Tokes prej fuqise se perplasjes, sjell ne jete Henen e cila si dhe vete Toka jane te formuara prej perplasjeve dhe llaves se lengshme duke ardhur dhe duke u bere te ngurta. Hena eshte objekti i dyte ne qiell qe shkelqen pas Diellit. Koha nepermjet Henave te njepasnjeshme eshte 29.5 Dite (709 ore), pak e ndryshme nga periudha e rrotullimit ndaj Yjeve per shkak se Toka leviz ne nje distance te konsiderueshme me orbiten e saje rreth Diellit.

Fazat e Hënës Fazat e hënës paraqesin formën, fazën dhe pozitën e hënës e cila ndryshon brenda 29 ditëve, 12 orëve e 44 minutave. Fazat e Hënës formohen si shkak i lëvizjes së Hënës rreth Tokës. Ekzistojnë 4 faza kryesore: Hëna e Re, Katërshja e parë, Hëna e plotë dhe Katërshja e fundit. Një ose dy ditë pas perëndimit të Diellit në qiell vërehet një hark i ndritshëm në formë të drapërit. Kjo pozitë quhetHëna e re. Draperi i Hënës së re vazhdimisht ritet dhe pas 7 ditëve, 9 orëve e 11 minutave në qiell paraqitet gjysmë rethi i ndritshëm. Kjo pozitë e Hënës quhet Katërshja e parë. Kur Toka gjendet midis Hënës dhe Diellit atëherë Hëna shihet e plotë ku formohet faza Hëna e plotë. Kjo fazë del natën në mbrëmje, ndriçon tërë natën dhe perëndon në mëngjes. Pas Hënës së plotë fillon të zvogëlohet dhe pas 7 ditëve, 9 orëve e 11 minutave paraqitet forma e gjysëmrethit që quhet Katërshja e fundit. Lëvizja e Hënës .Eklipset .Lëvizja e trupave artificial rreth tokes, përcaktimi I shpejtësisë së parë dhe të dytë kozmike. Hëna është trup qiellor më i afërt .Ajo është sateliti i vetëm natyror i Tokës dhe qarkullon rreth saj nga perëndimi në lindje për afro një muaj kjo zbulohet lehtë .Kulmimi I saj vonohet çdo ditë me 50 min.Pra ajo nuk qëndron gjithnjë prane të njëjtit yll, por zhvendoset në kah të kundërt të rrotullimit të dukshëm të sferës qiellore me ≈ 130 për çdo ditë nëtë.Gjëja e parë që bie në sy është ndryshimi I formës së Hënës .Ajo duket herë si drapër a vetull , herë si gjysmë disk, herë disk i plotë e herë nuk duket fare.Format e ndryshimit të saj quhen fazave dhe shpjegohen lehtë.Këto ndryshime ndodhin për gati një muaj dhe përsëriten .Peroda e ndryshimit të fazave të Hënës,më saktësisht intervali i kohës ndrëmjet dy fazave të njëjta të njëpasnjëshme të Hënës, quhet muaj sinodik.Muaji sinodik mesatarisht është 29d,53.Largësia mesatare e Hënës nga Toka është 384400km , por për shkak të orbitës së saj mjaft eliptike (e=0,055) ndryshon nga 356000 km në perigje deri 407000 kmnë apogje.Kjo sjell ndryshimin e diametrit të dukshëm këndor të saj nga 32’,5 në  31’,5.Perioda e një qarkullimi të plotë të Hënës rreth Tokës në lidhje me yjet quhet muaj yjor ose siderik.Ky mesatarisht është 27d,3 ,afërsisht 2d më I shkurtër se muaji sinodik.Në diskuine Hënës me sym und të dallohen disa njolla pak të errëta të rrethuara nga pjesë të ndritshme .Vihet re lehtë se pozicioni I tyre është  I pandryshuar,d.m.th ne shikojmë gjithnje po atë gjysmë rruzull të Hënës.Ky është tipari më interesant I qarkullimit  të Hënës rreth Tokës:Hëna I kthen Tokës gjithnjë të njëjtën faqe .Kjo vjen ngaqë perioda e qarkullimit të Hënës rreth Tokës është e barabartë me periodën e rrotullimit të Hënës rreth bushtit të vet.plani I orbitës së  Hënës formon me planin e ekliptikës një kënd të vogël mesatarisht 509’. Ky kënd ndryshon ngadalë me ± 11’.Në përgjithësi, në lëvizjen e Hënës vihen re mjaft lëkundje endryshime të elementëve të saj.Vijat e nyjave , siç quhet vijëprerja e planit të orbitës së hënës me planin e ekliptikës , nuk qëndron paralel me veten , por rrotullohet në planin e ekliptikës në kah të kundërt të qarkullimit të Hënës , duke I dalë kështu asaj përpara me 18 vjet e 7 muaj .Edhe perigjeu I orbitës lëviz; ai zhvendoset në kahun e qarkullimit të Hënës dhe e mbaron një qarkullim të poltë për 9 vjet.Prandaj intervali ndërmjet dy kalimeve të njëpasnjëshme të Hënës nëpër perigje është pak më I gjatë se muaji yjor. Eklipset e Hënës dhe të Diellit Kohë më kohë ndodh që dielli fillon të mbulohet nga një hije e zezë, që nis nga skaji perëndimor ( I djathtë ) I tij dhe shkon duke u rritur ,derisa e zë krejt atë.Ky eklips (zënia )I Diellit .Në mënyrë të ngjashme ,Hëna e plotë fillon të zhytet në errësirë dhe disku I argjentë I saj bëhet I kuqërremtë I errët.Ky është eklipsi(zënia )I Hënës.Shkaku I eklipseve është shumë I thjeshtë dhe I natyrshëm .Dielli është më I madh se toka dhe Hëna , prandaj të ndriçuara nga Dielli , këto lëshojnë kone hijeje konvergjente dhe kone gjysmehijeje divergjente. Llogaritjet tregojnë se gjatësia e hijes së tokës mesatarisht është 217R(ndryshon nga 213R deri 221R),ajo e hijes së Hënës është 59R(ndryshon nga 57,6Rderi në 56,6R), kurse largësia Tokë –Hënë është rreth 60 R(ndryshon 55 R deri në 60 R), ku R eshtë rrezja e Tokës .Siç shihet, gjeometrikisht eklipset mund te ndodhin.Nëse ndodhin ose jo eklipset,  varet nga kushtet  astronimike. Kemi eklips Hëne, nëse Hëna futet në atë pjesë te hapësirës  ku i bie hija e Tokes dhe kemi eklips  Dielli, nëse hija e Hënës bie nëToke.Sikur Hëna të levizte ne planin e ekliptikes, atehere çdo muaj do te kishte dy eklipse: eklips Dielli në Henën e re dhe ek1ips Hëne  në Henen e plote. Meqënëse plani i orbitës së Hënës formon njefare këndi (rreth  509’) me planin e ekliptikës  nuk n(dodh kështu .Me të vërtetë,Hëna  mund të jetë në fazen e Hënës së re, por ndodhet  në një ojesë të  orbites qe eshte larg ekliptikës: në këto raste hija e saj nuk e prek Token. Ek1ipset  mund te ndodhin kur Hena është ne planin e ekliptikës ose pranë tij.Në rastet kur Hëna futet plotesisht në hijen e Tokës, kemi eklips të plote të Hënës. Kur hija e Tokes  mbulon vetëm nje pjesë të Hënës mund kemi eklips të pjesshëm.Kuptohet se eklipset e Hënës shihen nga të gjithë vrojtuesit per të cilët gjatëi kohës së  eklipsit  Hëna gjendet mbi horizont.Ngjyra e kuqërremtë e errët qe merr Hëna në kohën e  eklipsit te plotë të saj, shpjegohet kështu: rrezet e Diellit perthyhen në atrnosferën e Tokes dhe hyjne në konin e hijes së saj. Rrezet qe thithen më pak prej atmosferes së Tokës jane të kuqet, pra këto mberrijnë më me shumice në Hënë  dhe ndriçojnë zbehtë.Edhe  eklipset e Diellit jane te pjesshme dhe të plota. EkIips i plote i Diellit shihet vetëm nga ato vende ku bie njolla e hijes së plote të Hënes, kurse eklipsi i pjesshëm duket në ato vende ku bie gjymëhija e Hënës. Gjatë zhvendosjes së Hënës nëper orbiten e saj, njolla e hijes dhe e gjysmëhijes së saj lëvizin nepër sipërfaqen e tokes nga perendimi në lindje, duke pershkruar një brez të ngushtë të eklipsit të plotë (me gierësi që nuk i kalon 250 km, dhe një brez të gjerë të eklipsit të pjesshëm (me gjerësi rreth 4000 km).Përveç eklipsit të plotë dhe të pjesshëm të Diellit, ka edhe eklips Dielli në formë unaze. Ky eklips ndodh kur hija e plotë e Hënes nuk arrin në siperfaqen e Tokës. d.m.th. kur në kohën e eklipsit largësia Tokë - Hënë është me e madhe se largësia e konit të hijes së plotë të Hënes.Çdo eklips fillon me fazën e eklipsit te pjesshëm dhe mbaron përsëri ashtuEklipsi i Diellit. per nje vend të dhënë zgjat deri në 2 orë, por faza e eklipsit te plote zgjat shume pak, zakonisht 2-3 min (maksimumi arrin deri në 7.5 min,si  eklipsi i 30.VI.1973). Eklipset e Hënës zgjatin më shumë ,i ploti 1,5 ore, kurse megjithe ek1ipsin e pjesshëm zgjat deri ne 4 ore.Ne çdo vit ka dy periudha kur mund të ndodhin ek1ipse Dielli ose Hëne.por datat e tyre ndryshojne nga viti nëvit. Tregohet se gjate nje viti numri me i vogel i ek1ipseve është 2, kurse numri me i madh 7. Meqënëse vendosjet e ndersjellta të Tokës me Henën e Diellin perseriten ,atëhere persëriten edhe kushtet e ndodhjes së eklipseve, pra persëriten eklipset.Që  ne Babiloninë e  e vjeter është gjetur që eklipset persëriten pas dicka me shumë se 18 vjetëve. Kjo periode është quajtur saros dhe eshtë përdorur per tëparashikuar eklipset. Ja disa eklipse që janë një saros njeripas tjetrit: 29 maj1919, 8 qershor 1937, 20 qershor 1955,30 qershor 1973, 11 korrik 1991, 21korrik 2009.Shenojmë se në të njëjtin vend të Tokes eklipset ndodhin rrallë, eklipset eplota ndodhin një here ne 200—300 vjet, rnegjithëse diku në Tokë ndodhin 2 eklipse Dielli në vit.Sot parallogariten  me saktësi të madhe çastet e ndodhjes së eklipseve te ardhshme per qindra vjet.Vitet e fundit u bë shumë zhurmë (për asgjë) lidhur me eklipin e 11gushtit 1999.