Talk:Chełmno Voivodeship

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Województwo Che&#322;mi&#324;skie.

Ziemia, po&#322;o&#380;ona pomi&#281;dzy Wis&#322;&#261;, Drw&#281;c&#261; i Oss&#261;, zamieszkana od prawieków przez ludno&#347;&#263; lechick&#261;, nazwana zosta&#322;a za doby Piastów, od g&#322;ównego grodu swego Che&#322;mna (nad Wis&#322;&#261;), ziemi&#261; Che&#322;mi&#324;sk&#261;. Mieczys&#322;aw I i Boles&#322;aw Wielki zak&#322;adali w niej ko&#347;cio&#322;y i warownie, aby umocni&#263; wiar&#281; chrze&#347;cija&#324;sk&#261; i bezpiecze&#324;stwo jej mieszka&#324;ców. Za Oss&#261; i Lutrzyn&#261;, w kraju pogan pruskich, rozci&#261;ga&#322;y si&#281; szerokie, prawie bezludne puszcze, z których barbarzy&#324;cy mogli &#322;atwo czyni&#263; nag&#322;e napady na rolniczych, wi&#281;c zasobniejszych Lechitów. Upami&#281;tni&#322; si&#281; w dziejach napad Prusów roku 1217 na ziemi&#281; Che&#322;mi&#324;sk&#261; i na Mazowsze, w którym prawdopodobnie ca&#322;y &#347;wiat poga&#324;ski: prusko-ja&#263;wiesko-litewski, wzi&#261;&#322; udzia&#322;. Ko&#347;cio&#322;y i miasta ziemi Che&#322;mi&#324;skiej i cz&#281;&#347;ci Mazowsza posz&#322;y wówczas w perzyn&#281;, wsie palono i wycinano, a Konrad, ksi&#261;&#380;&#281; Mazowiecki, ust&#261;pienie nieprzyjació&#322; okupowa&#322; pieni&#261;dzmi. Na wie&#347;&#263; o tym strasznym napadzie, papie&#380; Honoryusz III wyda&#322; odezw&#281; do wszystkich wiernych w Polsce, aby si&#281; wyprawili na krucyat&#281; przeciwko nieprzyjacio&#322;om wiary &#347;wi&#281;tej. Ksi&#261;&#380;&#281;ta polscy oci&#261;gali si&#281;, wiedzieli bowiem lepiej od innych, &#380;e niemo&#380;liwem jest pokonanie or&#281;&#380;em ludu, ukrytego w niedost&#281;pnych moczarach i zawalonych z&#322;omami puszczach. Gdy papie&#380; powtórzy&#322; wezwanie w Niemczech pó&#322;nocnych, biskup Chrystyan poprowadzi&#322; roku 1219 na pogan pierwszy zast&#281;p krzy&#380;owców, w&#347;ród których, jak si&#281; zdaje, nie by&#322;o ksi&#261;&#380;&#261;t polskich. Dopiero w roku 1222 zebrali si&#281;: Leszek Bia&#322;y, Henryk Brodaty &#347;l&#261;ski i Konrad I mazowiecki, z licznymi hufcami, na wspóln&#261; wypraw&#281;, do której przyst&#261;pili i ksi&#261;&#380;&#281;ta pomorscy: &#346;wi&#281;tope&#322;k i Warcis&#322;aw. I ta wszak&#380;e wyprawa nie zdo&#322;a&#322;a zabezpieczy&#263; ziemi Che&#322;mi&#324;skiej, ani Kujaw i Mazowsza od najazdów poga&#324;skich. Prusowie bowiem nie posiadali ani miast, ani grodów, t. j. &#380;adnych &#347;rodowisk swego &#380;ycia, gdzieby mo&#380;na zagrozi&#263; ich krajowi i zmusi&#263; do walki w polu. Ukryci w niedost&#281;pnych za jeziorami kniejach i bagnach, nie mieli zwyczaju stawia&#263; czo&#322;a uzbrojonemu rycerstwu. Dru&#380;yny ich rozbójniczo, nocami, niespodzianie wypada&#322;y w ludne ziemie lechickie i z &#322;upie&#380;&#261; umyka&#322;y do bezpiecznych swych kryjówek.

Wówczas to biskup Chrystyan poradzi&#322; Konradowi mazowieckiemu ustanowienie zakonu „braci rycerskiej” przeciw Prusom. Zawi&#261;zanym wiec zosta&#322; oko&#322;o roku 1223–1225 zakon „Braci Dobrzy&#324;skich”, tak nazwanych od zamku Dobrzynia nad Wis&#322;&#261;, który dano im na siedlisko. Gdy jednak m&#322;ody ten zwi&#261;zek upad&#322; w pierwszych starciach z poganami, Konrad sprowadzi&#322;, za&#322;o&#380;ony podczas wojen krzy&#380;owych w Ziemi &#346;wi&#281;tej Zakon teuto&#324;ski, któremu nie zawaha&#322; si&#281; (roku 1228 do 1230) odda&#263; w uposa&#380;eniu ja&#322;mu&#380;niczem ca&#322;ej ziemi Che&#322;mi&#324;skiej, przera&#380;aj&#261;cy obraz spustoszenia od roku 1217 przedstawiaj&#261;cej. Krzy&#380;owcy obowi&#261;zali si&#281; zwalczy&#263; poga&#324;stwo i, po jego pokonaniu, powróci&#263; rzeczon&#261; ziemi&#281; ksi&#261;&#380;&#281;tom mazowieckim, a tylko podzieli&#263; si&#281; po po&#322;owie krajami, które przez nich na poganach zdobyte by&#263; mog&#261;.

Od tej wi&#281;c pory, to jest od roku 1230, a&#380; do wojny trzynastoletniej za Kazimierza Jagiello&#324;czyka (1454–1466), która powróci&#322;a Prusy polskie Koronie, ca&#322;a ziemia Che&#322;mi&#324;ska pozostawa&#322;a w posiadaniu Zakonu. Po unii za&#347; Prus z Koron&#261;, wesz&#322;a w sk&#322;ad Polski, jako województwo Che&#322;mi&#324;skie. Województwo to graniczy&#322;o na pó&#322;noc z Pomezani&#261;, nale&#380;&#261;c&#261; do Prus ksi&#261;&#380;&#281;cych, na zachód z ziemi&#261; tych&#380;e Krzy&#380;aków, która nosi&#322;a nazw&#281; Saskiej, czyli Sasinowskiej, na po&#322;udnie z ziemi&#261; Dobrzy&#324;sk&#261; i powiatami Sierpskim i Szre&#324;skim po rzek&#281; Dzia&#322;dówk&#281;. Reszt&#281; granicy po&#322;udniowej i &#347;cian&#281; zachodni&#261; stanowi&#322;a Wis&#322;a, oddzielaj&#261;ca je od województw Inow&#322;oc&#322;awskiego i Pomorskiego. Województwo Che&#322;mi&#324;skie sk&#322;ada&#322;o si&#281; z dwóch ziem: Che&#322;mi&#324;skiej i Micha&#322;owskiej, podzielonych na siedm powiatów. Z tych pi&#281;&#263; powiatów: Che&#322;mi&#324;ski, Toru&#324;ski, Grudzi&#261;dzki, Radzy&#324;ski i Kowalewski, le&#380;a&#322;o w ziemi Che&#322;mi&#324;skiej, a dwa: Brodnicki i Nowomiejski, w Micha&#322;owskiej, wschodni&#261; cz&#281;&#347;&#263; województwa stanowi&#261;cej. Ziemia ta rz&#261;dzi&#322;a si&#281; wspólnie z Che&#322;mi&#324;sk&#261;, mia&#322;a jednak osobnego swego chor&#261;&#380;ego i s&#281;dziego ziemskiego z asesorami, a odprawia&#322;a s&#261;dy w Brodnicy i Nowem-mie&#347;cie. Pó&#322;nocno-wschodni kraniec województwa Che&#322;mi&#324;skiego, a w nim ziemi Micha&#322;owskiej, oko&#322;o Lubawy, zajmowa&#322;y obszerne posiad&#322;o&#347;ci biskupów che&#322;mi&#324;skich.

Województwo Che&#322;mi&#324;skie mia&#322;o senatorów wi&#281;kszych trzech, to jest: biskupa, wojewod&#281; i kasztelana che&#322;mi&#324;skich. Starostwo grodowe Kowalewskie nale&#380;a&#322;o do wojewody, który naznacza&#322; podwojewodziego i pisarza grodzkiego, sprawuj&#261;cych s&#261;dy grodzkie w Kowalewie z kadency&#261; co miesi&#261;c. Niegrodowe starostwa by&#322;y: Brodnickie, Grudzi&#261;dzkie, Lipi&#324;skie, Golubskie, Pokrzywnickie, Radzy&#324;skie, Lonkorskie i inne. Sejmiki odbywa&#322;y si&#281; przedsejmowe w Kowalewie, a deputackie w Radzynie. Na pierwszych obierano 14 pos&#322;ów sejmowych (po dwóch z powiatu), na drugich za&#347; dwóch deputatów trybunalskich od roku 1589, t. j. od przy&#322;&#261;czenia ziem pruskich do trybuna&#322;u koronnego. Ziemia Che&#322;mi&#324;ska odprawia&#322;a s&#261;dy ziemskie w Radzynie. Herbem województwa by&#322; w czerwonem polu orze&#322; bia&#322;y o jednej g&#322;owie z koron&#261; na szyi, który mia&#322; wystaj&#261;c&#261; z prawego skrzyd&#322;a r&#281;k&#281; cz&#322;owieka zbrojnego, trzymaj&#261;c&#261; miecz nad g&#322;owa or&#322;a, do ci&#281;cia podniesiony.

Znaczniejsze miasta województwa Che&#322;mi&#324;skiego by&#322;y: Che&#322;mno, sto&#322;eczne województwa, nad ramieniem Wis&#322;y po&#322;o&#380;one. Pierwotna osada Che&#322;mna le&#380;a&#322;a o mil&#281; w gór&#281; Wis&#322;y, w miejscu, gdzie dzi&#347; znajduje si&#281; wioska Starogród. Tutaj, pod&#322;ug legendy, Mieczys&#322;aw I mia&#322; fundowa&#263; ko&#347;ció&#322;, ale gdy poganie zburzyli roku 1217 pierwotne Che&#322;mno, wówczas miasto i ko&#347;cio&#322;y odbudowa&#322;y si&#281; w miejscu dzisiejszem. Che&#322;mno, szybko za rz&#261;dów krzy&#380;ackich odbudowywane, mia&#322;o s&#261;d apelacyjny miejski i sta&#322;o si&#281; najznakomitszem z miast pruskich, ale gdy roku 1457, podczas wojny trzynastoletniej, burmistrz i pi&#281;ciu rajców weszli w porozumienie z Krzy&#380;akami, Kazimierz Jagiello&#324;czyk pozbawi&#322; Che&#322;mno tego pierwsze&#324;stwa na rzecz Torunia. Papie&#380; Urban VI szko&#322;y tutejsze obdarzy&#322; roku 1387 tytu&#322;em akademii, a porównywaj&#261;c z prawami, uniwersytetu Bono&#324;skiego, dozwoli&#322; udzielania stopni doktorów w czterech wydzia&#322;ach. Przy pierwszym podziale kraju (roku 1772) dosta&#322;o si&#281; Che&#322;mno pod rz&#261;dy króla Fryderyka.

Toru&#324; mia&#322; si&#281; pierwotnie nazywa&#263; Tarnowem (?). Dnia 27. maja, w pierwszym roku wojny trzynastoletniej z Zakonem (1454 roku), król Kazimierz Jagiello&#324;czyk, zasiad&#322;szy na tronie w rynku toru&#324;skim, odebra&#322; ho&#322;d od ziemi Che&#322;mi&#324;skiej, z przysi&#281;g&#261; na podda&#324;stwo i pos&#322;usze&#324;stwo. Ostatni za&#347; rok tej wojny (1466) upami&#281;tni&#322; si&#281;, zawartym w Toruniu dnia 19. pa&#378;dziernika, g&#322;o&#347;nym w dziejach pokojem z Krzy&#380;akami, który przywróci&#322; Koronie Prusy polskie i Pomorze. W siedm lat pó&#378;niej (dnia 19. lutego roku 1473) urodzi&#322; si&#281; w Toruniu nie&#347;miertelnej pami&#281;ci Miko&#322;aj Kopernik. Dnia 17. czerwca roku 1501 zmar&#322; tutaj, tkni&#281;ty apopleksy&#261;, król Jan Olbracht. Do &#347;wietnego stanu Torunia przyczynia&#322; si&#281; przywilej na pierwszy sk&#322;ad towarów, z Polski i do Polski przychodz&#261;cych, który jednak odj&#281;ty Toruniowi zosta&#322; przez króla Aleksandra roku 1505. – Na pochy&#322;o&#347;ciach wzgórz toru&#324;skich s&#322;yn&#281;&#322;y sady i winnice, wi&#281;c te&#380; Klonowicz we „Flisie” swoim pisze:

„Od siebie si&#281; miej, gdzie wdzi&#281;czne winnice

Wisz&#261; nad Wis&#322;&#261;, w nich &#380;ywe krynice;

Uj&#378;rzysz lusthauzy i ogrody &#347;liczne,

Drzewa rozliczne”.

Wspania&#322;e czerwone mury krzy&#380;ackie i wysokie wie&#380;e zdumiewa&#322;y widokiem swoim przybywaj&#261;cych do Torunia:

„Lecz naprzód uj&#378;rzysz nad górami &#347;pice,

I wie&#380; wysokich z&#322;ote makowice,

Co swymi wierzchy modre niebo orz&#261;,

Ob&#322;oki porz&#261;.

Toru&#324; budowny i bogaty w cnot&#281;,

Tam szczyrych mieszczan ogl&#261;dasz ochot&#281;,

Tam pokój, tam wstyd, tam p&#322;u&#380;y uczciwo&#347;&#263;

I sprawiedliwo&#347;&#263;.

Bóg&#380;e&#263; pomagaj, zwierzchno&#347;ci dostojna,

Ku dobrym sk&#322;onna, na zuchwa&#322;e zbrojna,

Bóg ci&#281; tu &#380;egnaj, bo mi pilno w drog&#281;,

Mieszka&#263; nie mog&#281;”.

Dnia 16. lipca 1636 roku pochowane zosta&#322;y z wielk&#261; okaza&#322;o&#347;ci&#261; w toru&#324;skim ko&#347;ciele Panny Maryi, sprowadzone z Brodnicy, zw&#322;oki Anny, siostry króla Zygmunta III, od 11-stu lat zmar&#322;ej. Za panowania Krzy&#380;aków Toru&#324;, od wieku XIII, by&#322; miastem Zakonu. Kazimierz Jagiello&#324;czyk potwierdzi&#322; 1457 roku prawo mennicy miastu, które te&#380;, z ma&#322;emi przerwami, wybija&#322;o swoj&#261; w&#322;asn&#261; monet&#281; do roku 1765.

Grudzi&#261;dz nad Wis&#322;&#261;, w pobli&#380;u uj&#347;cia Ossy, by&#322; staro&#380;ytn&#261; osad&#261; lechick&#261;, któr&#261; nazwano Gródkiem, niew&#261;tpliwie od wzniesionego tu za Piastów zameczku. Zameczek ten opanowany zosta&#322; przez pogan pruskich, którzy cz&#281;stymi st&#261;d napadami trapili przyleg&#322;e ziemie polskie. Krzy&#380;acy, po ujarzmieniu Prus, odbudowawszy miasto i zamek, zmienili jego polsk&#261; nazw&#281; Gródek na Graudenz, z której powsta&#322; Grudzi&#261;dz. W Grudzi&#261;dzu naprzemian z Malborgiem odprawia&#322;y si&#281; sejmiki generalne trzech województw, czyli Genera&#322; Prus polskich. Miasto, na wynios&#322;em wybrze&#380;u Wis&#322;y po&#322;o&#380;one, sprowadza&#322;o wod&#281; z Ossy za pomoc&#261; wodoci&#261;gu i machiny, której wynalezienie tradycya przypisywa&#322;a Miko&#322;ajowi Kopernikowi. Inne miasta w województwie Che&#322;mi&#324;skiem by&#322;y: Radzyn, znany ju&#380; za Boles&#322;awa Wielkiego, Kowalewo, gdzie si&#281; mie&#347;ci&#322;o archiwum województwa, Brodnica (przy uj&#347;ciu Brodnicy do Drw&#281;cy), który to gród za rz&#261;dów krzy&#380;ackich tak wa&#380;ne zaj&#261;&#322; stanowisko, &#380;e go nazywano kluczem ca&#322;ych Prus. Zygmunt III nada&#322; starostwo to 1605 roku siostrze swej Annie, która, z upodobaniem tu przemieszkuj&#261;c, trudni&#322;a si&#281; zbieraniem zió&#322;, uk&#322;adaniem zielnika, bawi&#322;a si&#281; nawet chemi&#261;, s&#322;yn&#281;&#322;a przytem z pobo&#380;no&#347;ci, mi&#322;osiernych uczynków i tu zmar&#322;a 6. lutego 1625 roku, ale cia&#322;o jej tymczasowo z powodu wojen szwedzkich w tutejszym ko&#347;ciele z&#322;o&#380;one, dopiero w lat 11 W&#322;adys&#322;aw IV w Toruniu pochowa&#322;. Na mocy przywileju nie wolno by&#322;o w Brodnicy mieszka&#263; &#380;ydom, którzy dopiero po zaborze pruskim osiada&#263; tu (w roku 1773) zacz&#281;li. Che&#322;m&#380;a, nad jeziorem, mie&#347;ci&#322;a w sobie po roku 1251 katedr&#281; i kapitu&#322;&#281;, z Che&#322;mna przeniesion&#261;. Lubawa, dobra biskupów che&#322;mi&#324;skich z ich rezydency&#261;. Ko&#322;o wsi Rogo&#380;na i uj&#347;cia Jard&#281;gi do Ossy kaza&#322; Boles&#322;aw Chrobry roku 1014 wbi&#263; s&#322;up &#380;elazny w Oss&#281;, jako znak graniczny z ziemi&#261; Prusów. Krzy&#380;acy, zostawszy panami ziemi Che&#322;mi&#324;skiej, s&#322;up ten wyrzucili i m&#322;yn w tem miejscu zmurowali, tylko zosta&#322;a nazwa wsi: S&#322;up. &#321;abiszyn, miasto za&#322;o&#380;one z przywileju, danego przez wielkiego mistrza, Konrada Wallenroda. Golub, nad Drw&#281;c&#261;, który otrzymawszy od Zygmunta III siostra jego, Anna, za&#322;o&#380;y&#322;a tu wielki ogród, gdzie piel&#281;gnowa&#322;a mnogie zio&#322;a i krzewy. Na wiosn&#281; 1623 roku nawiedzi&#322; j&#261;, jad&#261;c do Gda&#324;ska, król z &#380;on&#261; i dzie&#263;mi i kilka dni tu przep&#281;dzi&#322;.